مرتضی مهدوی یگانه
سیری در زیارت آل‌یاسین
محمّد بن عبدالله بن جعفر حمیری گوید: توقیعی از ناحیة مقدّسة امام عصر(عج) رسید که در آن حضرتش فرموده بودند:
«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
لَا لِأَمْرِهِ تَعْقِلُونَ وَ لَا مِنْ أَوْلِيَائِهِ تَقْبَلُونَ حِكْمَةٌ بالِغَةٌ فَما تُغْنِ النُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُون»1
توقیع، نامه‌ای است که از سوی امام عصر(عج) به سوی افراد صادر می‌شود. در کتاب «احتجاج» طبرسی در مقدّمة توقیعی که «زیارت آل یاسین» در آن از طرف امام عصر(عج) روایت شده، چنین آمده است:
«شما نه در امر خدای تعالی و دین او تعقّل می‌کنید و نه از اولیایش می‌پذیرید. این حکمتی رسا و بلیغ است؛ امّا هشدارها و انذارها به افراد قوم (عنود و لجوج) سودی نمی‌بخشد.»
برخی نکات
1. بسیار قابل توجّه است که امام عصر(عج) چرا قبل از بیان متن زیارت آل یاسین، شیعیان و دوستان خود را این‌گونه مورد خطاب قرار می‌دهند؟ اگر قرار است آنان با خواندن زیارت آل یاسین، به امام خود توجّه کرده و ارادت بورزند، پس چه شده که امام عصر(عج) با آنان این‌طور تند سخن می‌گویند؟ البتّه روایت، شأن صدور سخن مزبور را بیان نکرده است؛ امّا شاید در آن دوران، شیعیان و دوستان اهل بیت(ع) در مورد امام زمان خود، اختلاف می‌کردند یا غفلت و بی‌توجّهی روا می‌داشتند یا در معرفت آن حضرت اهتمام کافی به خرج نمی‌داند یا در اعتقادات و به خصوص بحث امامت، ژرف‌نگری و بصیرت نداشتند و خلاصه، در مسیر مکتب امامت جدّ
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
و جهد نکرده و سهل‌انگاری می‌نمودند تا جایی که امام خود را ناراضی و ناراحت می‌کردند و سبب می‌شدند که آن حضرت، آن‌گونه با آنان عتاب و خطاب فرماید.
البتّه درس مهمّ این قسمت آن است که مبادا امروزه ما نیز همین‌گونه مورد عتاب ایشان باشیم و اگر قرار باشد توقیعی برای ما صادر گردد، همین‌گونه با ما سخن بفرمایند!
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. راه رسیدن به هدایت و سعادت یا اندیشیدن و اهل تفکّر بودن است که البتّه اگر انسانی با عقل سلیم و فطرت سالم و با حق‌طلبی و حقیقت‌جویی، ژرف بیندیشد، به این می‌رسد که باید در مسیر ولایت گام نهد و زمام حرکت و رشد خود را به امام معصوم بسپرد (لَا لِأَمْرِهِ تَعْقِلُونَ) یا این گزینه است که از اولیای خدا (امامان معصوم(ع) و عالمان گران‌قدر مکتب ولایت) بپذیرد (و لَا مِنْ أَوْلِيَائِهِ تَقْبَلُونَ).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. از اینکه امام عصر(عج) بعد از این مقدّمات، دستور به خواندن زیارت آل یاسین می‌فرماید، معلوم می‌شود که توجّه به انسان کامل و امام معصوم (که در زیارت مزبور به خوبی حاصل می‌شود)، راه رشد و تعالی همگان و در واقع دوای درد آنان است و امام(عج) از اینکه شیعیان و دوستان اهل بیت(ع) به این امر مهم توجّه ندارند، گله می‌کند و برای این امر، آنان را سخت مورد انتقاد قرار می‌دهد: «لَا لِأَمْرِهِ تَعْقِلُونَ وَ لَا مِنْ أَوْلِيَائِهِ تَقْبَلُونَ.»
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. امام(عج) در دنبالة فرمایش خود، به دو آیه از «قرآن» اشاره می‌فرماید:
اوّل: آیة پنجم «سورة قمر»:
«این، حکمتی رسا و گویاست؛ امّا هشدارها (به قومی که ایمان نیاورند) سود نمی‌بخشد.»
دوم: بخشی از آیة 101 سورة «یونس»:
«قومی که ایمان نمی‌آورند.»
متن آیه به طور کامل چنین است:
«بگو: با تأمّل بنگرید که در آسمان‌ها و زمین [از شگفتی‌های آفرینش و نشانه‌های خداوند] چه چیزهایی هست؟ ولی نشانه‌ها و هشدارها به حال گروهی که ایمان نمی‌آورند، فایده‌ای ندارد.»
در «تفسیر برهان» این آیه از امام صادق(ع) وارد شده که مراد از آیات، آل محمّد(ص) هستند: «الآیات هم آل محمّد.»
ظاهراً امام(عج) با ذکر این دو آیه، همچنان بر لحن انتقاد و گلة خویش تأکید بیشتری می‌فرمایند. آیا در اینجا خطاب حضرت نسبت به دوستان و شیعیان است یا ممکن است این خطاب‌ها متوجّه مخالفان مکتب ائمّه(ع) باشد؟
آنچه در توقیع ذکر مذکور آمده، در این‌باره چندان روشن نیست؛ ولی به هر حال، اگر خطاب‌ها به دوستان و شیعیان نیز متوجّه نباشد، امّا می‌تواند برای آنان عبرت‌آمیز و درس‌آموز باشد که چنانچه مخالفان در اثر رویگردانی از مکتب ولایت مستحقّ این‌گونه عتاب‌ها و خطاب‌ها باشند، دوستان نیز باید به گونه‌ای عمل نمایند که در مسیر ولایت، ثابت‌قدم باشند و در این زمینه، ذرّه‌ای کوتاهی و اشتباه نکنند. آری، کسانی که امام خود را نشناسند یا در صورت شناختن، در پیروی از او جدّ و جهد لازم را نداشته باشند، ممکن است سزاوار این هشدارها قرار گیرند.
شبیه این مسئله به گونه‌ای دیگر در متن زیارت نیز آمده؛ آنجا که ما چنین می‌خوانیم:
«أَنْتُمُ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَأَنَّ رَجْعَتَكُمْ حَقٌّ لَارَيْبَ فِيها يَوْمَ لَايَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً؛
[ای خاندان رسالت!] در مسیر هدایت، چه در اوّل و چه در آخر، محور نظام تشریع الهی، شما هستید و [من شهادت می‌دهم که] رجعت شما به این دنیا حق است و هیچ تردیدی در آن نیست در روزی که نفع نمی‌بخشد به کسی که از قبل، ایمان نیاورده یا ایمان آورده، امّا در ایمانش هیچ خیر و ثمره‌ای کسب نکرده باشد.»
این حقایق نشان می‌دهد که دوستان و شیعیان این خاندان، اگر در طریق ایمان، هدایت و ولایت ایشان تلاش لازم را نکرده باشند و فقط به خیالات و ادّعاهای خود اکتفا کنند، مورد خطاب‌ها و عتاب‌ها قرار می‌گیرند.
در هر حال امام(عج) در مقدّمة زیارت آل یاسین می‌فرمایند:
«اینها که گفتیم، حکمتی بلیغ و رسالت و اکنون که من می‌خواهم، زیارت آل یاسین را تعلیم دهم. بدانید که این زیارت مشتمل بر حقایق پرمحتوا، سازنده و هشداردهنده است؛ امّا از قبل، افراد باید شایستگی و آمادگی لازم را برای دریافت این حقایق از خود نشان دهند.»
این امر چگونه صورت می‌پذیرد؟ این‌سان که اوّلاً امام زمان خود (و امامان قبلی مکتب ولایت) را شناخته باشند؛
ثانیاً در این راه، تبعیت و پیروی لازم و کافی را کسب کنند؛
ثالثاً ثبات قدم لازم را داشته باشند و از عوامل خروج از این مکتب اجتناب ورزند؛
رابعاً این هشدارها را واقعاً جدّی بگیرند؛ زیرا شیاطین جنّی و انسی، عزم خود را جزم کرده‌اند تا دوستان اهل بیت(ع) را از راه هدایت به گمراهی بیفتند. ابلیس به عزّت خداوند قسم یاد کرده که در صورت توانایی، این کار را انجام دهد:
«فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِين»2
به همین دلیل امام باقر(ع) به زراره فرمودند:
«ای زراره! شیطان فقط در کمین تو [که در مسیر ولایت هستی] و امثال تو نشسته و امّا دیگران، بدان که از آنان فراغت یافته [؛ زیرا آنان را از مکتب ولایت بیرون برده و گمراه کرده است].»
و البتّه هیچ‌کس نباید خود را - بدون عنایت و لطف الهی - همواره در صراط مستقیم ثابت‌قدم بشمارد و سعادت خویش را تضمین شده بپندارد و همواره باید دعا کند:
«اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيم»
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. در هر حال دوستان و شیعیان امام عصر(عج) نباید در خواندن زیارت آل یاسین و دست توسّل زدن به ذیل عنایت آن حضرت کوتاهی کنند و خواندن این زیارات را امری ساده و یک عمل مستحبّ معمولی بپندارند؛ زیرا هشدارها و انذارهای ایشان در مقدّمة زیارت، بسیار جدّی و تکان‌دهنده است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. از فرمایش امام(عج) معلوم می‌شود که زیارت آل یاسین سراسر حکمت، معرفت، تعالی و موجب رشد است (حکمة البالغة) و چون این‌گونه است، امام از دوستانشان گله می‌فرمایند که چرا از آن از حقایق حکمت و معرفت به طور شایسته استقبال نمی‌کنند و چرا در مسیر هدایت و رشد معنوی با خواندن این زیارت، به امام خود که واسطة فیض الهی است، توجّه نمی‌نمایند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. مجلسی، محمّدباقر، «بحار الانوار»، ج 99، ص 81.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. سورة ص(38)، آیات 82 و 83.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. بحرانی، سیّد هاشم، «تفسیر برهان»، ذیل آیة 16 سورة اعراف.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑