راز فروپاشی

اسماعیل شفیعی سروستانی

ماجرای اوج و فرود فرهنگ‌ها و تمدّن‌ها و به عبارتی تولّد و مرگ آنها، در زمرة شنیدنی‌ترین و خواندنی‌ترین ماجراها و موضوعات فرهنگی است. فرهنگ‌ها و تمدّن‌ها آرام از نقطه‌ای بركشیده می‌شوند، می‌بالند، به برگ و بار می‌نشینند و آنگاه چون انسانی، روی به كهنسالی می‌گذارند، فرسودگی را به تجربه می‌نشینند و مرگی ناگزیر، آمد و شدی ناگزیر را مثل همة موجودات. از آن پس، جز یادی، نشانه‌ای و صورتی فاقد روح و حركت از آنها نمی‌ماند؛ همان كه امروزه میراث فرهنگی می‌خوانیمش و موزه‌ها را آرامگاه ابدی‌شان می‌سازیم.

هر كدام تقدیری، قدری و استعدادی معیّن برای ماندن دارند؛ نه بیشتر و نه كمتر و نیز مجالی و فرصتی برای دوام و بقا، تا آن هنگام كه جای خود را به فرهنگی و تمدّنی دیگر می‌سپارند؛ مثل همة آمدن‌ها و رفتن‌های جاری در پهنة هستی.

فرمود: «سیروا فی الارض». سیر و سفر كنید در عرصة زمین تا نظاره كنید چگونه بود و چگونه شد عاقبت‌ها. سرانجام همة مجرمان و بدكاران!

«فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ؛1

سفر كنید و سرآغاز و سرانجام‌ها را ببینید.» تا دریابید چگونه پیش از شما امّت‌هایی، فرهنگ‌هایی و تمدّن‌هایی آمدند، در دایرة مقدّرات وارد شدند، همة توش و توان خود را نمودار ساختند و در وقتی معلوم، رو به فنا گذاردند و رفتند.

دعوت به سیر و سفر كردند و البتّه نه برای خُفت و خیز و خوردن، بلكه برای نظر كردن.

نظر كردن غیر از تماشاست. در مقام تماشا آدمی با شتاب، چون جهانگردی عجول از رویّه و سطح صورت‌های حیات و تمدّن‌ها می‌گذرد و مجالی برای تأمّل و تذكّر پیدا نمی‌كند.

كشف عاقبت‌ها و نظارة سرانجام فرهنگ‌ها و تمدّن‌ها، بدون نظر كردن در باطن، لایه‌های پنهانی سیره و سنّت اقوام و سنّت‌های به ودیعه نهاده شده در هستی، ممكن نیست.

با سیر و سفر در ظاهر، چیزی مكشوف آدمی نمی‌شود و لاجرم عبرتی نیز اتّفاق نمی‌افتد؛ چنان‌که جهانگردان به قصد عبرت‌گیری و تذكّر، رنج سفر را بر خود هموار نمی‌سازند و بعد از سیر و سفر نیز، تغییری در سوگیری كلّی آنها در پهنة هستی حادث نمی‌شود.

دعوت فرمود: سفر كنید! نظر كنید و نظاره كنید تا سرنوشت اقوام و نتایج محتوم اعمالشان را در گسترة زمین دریابید؛ اقوامی چون لوط، نوح، ثمود و دیگران. از قِبل این‌گونه نظاره كردن است كه دریافت حاصل می‌شود. دریافتن غیر از دانستن و با سواد شدن است. دریافت، حاصل برداشته شدن پرده‌ای از امور ظاهری و كشفی است كه واسپس پرده‌برداری اتّفاق می‌افتد.

هریك از اقوام، فرهنگ‌ها و تمدّن‌ها به دلیل ابتلا به مجموعه‌ای از سنّت‌ها یا بدعت‌ها، مستعد و مستحقّ ماندگاری دراز یا مرگ می‌شوند و مطابق مجموعة قوانین جاری در هستی، آمد و شد می‌کنند.

گوییا هر دسته از اعمال فردی و جمعی، لاجرم تبعاتی دارد كه اگر دریافته شود، عبرت می‌آفریند.

تبعات هر عمل، حكم و قضای محتوم و ثابت مندرج در میان هستی است كه چونان قوانین فیزیكی ثابتند؛ همان كه تنها از طریق نظر كردن و تفكّر فهمیده می‌شود.

سنّت‌ها یا بدعت‌ها، آنگاه كه تبدیل به فرهنگ عمومی و پذیرفته‌شدة جمعی می‌شوند، اوج و افول، تاریخ بودن و وقت رفتن و مرگ فرهنگ و تمدّن اقوام را معلوم می‌سازند.

جماعتی در اثر ابتلای عمومی به ظلم در تجارت و معیشت، استعداد مرگ می‌یابند و قومی در اثر ابتلا به بیماری مرگ‌آور همجنس‌بازی، چونان قوم لوط یا استكبارورزی و تفرعن نمرود و فرعون.

چنان‌که مطابق قوانین و سنن الهی مندرج در هستی در اثر افزایش گرما، آب در درجة معیّنی به غلیان و جوشش می‌آید، هریك از اعمال، مانند فساد جنسی یا سایر گناهان، در وضعی كه بدل به فرهنگ عمومی و قومی شوند، در ظرف زمانی معیّن سبب نابودی و اضمحلال عمومی فرهنگ و تمدّن اقوام می‌شوند.

آن هنگام كه زنگِ مرگ تاریخ، فرهنگ و تمدّن قومی به صدا درمی‌آید، هیچیک از داشته‌ها، عمارات، هواداران، ثروت‌ها و سلاح‌ها مانع از درهم شكسته شدن و فروپاشی نمی‌شود.

متأسّفانه به جز مردان اهل فكر و ذكر، هیچیک از اقوام و ساكنان حوزه‌های مختلف فرهنگی و تمدّنی در طول تاریخ، به درك این معنا نرسیدند. آنان با چشم ظاهر به داشته‌ها می‌نگریستند و طول و عرض قصرها و حارسان را دلیل و سبب ماندگاری فرض می‌كردند. از همین جا و در اوج قدرت و برخورداری، در هنگامه‌ای كه مجال ماندنشان حسب سنّت‌های لایتغیّر هستی سرآمد و اجلشان در رسید، فرود و سقوط را به تجربه نشستند.

آیا جز این است كه عموم فرهنگ‌ها و تمدّن‌های قبلی به حافظة تاریخی ملل و نحل پیوسته‌اند؟

مجال بودن محدود است برای همگان و این مجال، بسته به نوع نگاه به هستی، ادب و اخلاق عمومی پذیرفته شده و سیره و روشی كه اقوام در میان خود و عرصة زمین جاری می‌سازند و پاسداری‌اش را عهده‌دار می‌شوند، بلند یا كوتاه می‌شود. به واقع راز ماندگاری و مرگ نه به قدرت ظاهری، بلكه به عوامل دیگری باز می‌گردد كه هماره چون رازی پنهان است. تنها نظاره‌كنندگان و عبرت‌گیرندگانند كه پی به این راز می‌برند.

مجموعة اعمال و برآیند اعمال آشكار و نهان، هریك از اقوام را در مداری معیّن قرار می‌دهد كه حسب سنّت ثابت، وقتی و ظرفیتی و عمری معیّن دارند. هر مداری و مرتبه‌ای اجلی ثابت دارد كه در وقتش، فرود می‌آید.2

وقتی كه در احوال اقوام و آنچه را كه به صورت فرهنگ و سیره و سنّتی ثابت پذیرفته و خود را درباره‌اش مكلّف می‌شناسند بنگرید، درمی‌یابید كه گوییا پیمانی جمعی و نانوشته، همه را وادار ساخته است كه پاسدار سیره، روش، اعمال و اخلاق عمومی عصر خود باشند. این همان مداری است كه در آن مستقر شده‌اند؛ مثل همین امروز و در عصر ما.

همة ساكنان اقصا نقاط زمین، فرهنگ، تمدّن و روش زندگی فرنگی را پذیرا گشته‌اند. فرهنگ و تمدّن غربی، پذیرفته‌شدة عموم مردم است. آنان چنان خود را ملزم به حفاظت و حراست از اجزای آن می‌شناسند كه گویا عهد منعقد شدة ویژه‌ای آنان را در مراعات همة اجزا متعهّد كرده است.

وجه تمایز فرهنگ‌ها و تمدّن‌ها، قبل از آنكه در صورت تمدّنی آنها قابل شناسایی باشد، در باطن عهد و پیمان جمعی آنها قابل شناسایی است.

تمایز فرهنگ‌ها و تمدّن‌ها، به تفاوت عهد آنها باز می‌گردد. باقی قضایا فرزند و ماحصل این عهد، انجام یا نقض آن عهد است.

اقوام مختلف در هر حوزة فرهنگی و تمدّنی، به صورت جمعی، خود را مكلّف به حفاظت از عهدی می‌شناسند كه بنیاد هستی‌شناسی، جهان‌بینی و حتّی جهان‌شناسی آنان را تشكیل می‌دهد.

تمدّن و فرهنگ هر قوم، همة نیرو و قوای خود را از تفكّر و رویكرد ویژه‌ای به

ندبه» ندبه‌كنان می‌خوانیم:

«أَيْنَ وَجْهُ اللهِ الَّذِي يَتَوَجَّهُ إِلَيْهِ الْأَوْلِيَاء؛

كجاست آن وجه تام و تمام الهی كه تمامی اولیاء (كه خود در زمرة وجوه حق‌تعالی هستند) به سوی او توجّه و از نور او كسب نور می‌کنند.»

او وجه تمام و كامل حق و صاحب تمامی فضایل و كمالات انبیاء و اولیای الهی است و نقطة اتّصال، ارتباط و تمسّك سایر اولیای خداوند است.

وجه الله اكبر، امام زمان و صاحب زمان(عج)، مظهر اسم حیّ خداوندند و به سبب آنكه مظهر اسم غیب هم هستند، در پس پردة غیبت مستقرّند. هم ایشان در توقیع شریف و مبارك در ماه رجب دربارة بعضی از بندگان خدا چنین می‌فرمایند:

«لَا فَرْقَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا إِلَّا أَنَّهُمْ عِبَادُك؛3

خداوندا! تو بندگانی داری كه چنان شبیه تواند كه هیچ فرقی میان تو و ایشان مشاهده نمی‌شود؛ الّا اینكه تو ربّی و ایشان عبد و خلق تواند.»

در وجه الله اكبر، یعنی امام زمان(عج) كه وجه تام و تمام الهی‌اند، تمامی اسما و صفات كمالی الهی چنان تجلّی و بروز پیدا كرده كه آینة تمام‌نمای ذات اقدس الهی‌اند.

از همین‌جا هر آنچه از فضل و كمال كه به ذهن بشر خطور كند، آن ذوات نورانی واجد آن هستند.

این همه مقدّمه‌ای است كه حجّت خداوند به عنوان خلیفةالله و بقیّةالله خوانده شود. خلیفة حضرت حق، واجد عالی‌تـرین و والاترین فضایل و كمالاتی است كه به نحو مطلق در حضرت ربّ‌الارباب حاضر است. صفاتی كمالی كه سهمی از آنها و به نسبت در سایر موجودات و مخلوقات جاری در عرصة هستی، اعمّ از موجودات ملكی یا ملكوتی جاری است.

در اینكه حضرات معصومان(ع) ثقل دوم هستند، تردیدی نیست. همة آنچه كه ثقل اوّل، یعنی «قرآن كریم» واجد آن است، ثقل دوم، یعنی اهل‌بیت(ع) هم واجد آنند و از جمله آنكه برای انسان‌ها حجّتند؛ چنان‌که قرآن حجّت است و خداوند نیز نصرت و حفاظت آنها را از هر گونه گزند، آسیب و خلل بر عهده گرفته است. از این‌رو هر چه از آنها صادر شود و از جمله فرهنگ و تمدّن دینی و الهی، لاجرم ماندگار و خداوند حافظ آن است.

جملة كلام، سیره، سنّت، اوامر و نواهی ایشان حجّت است. جملة آنها به دلیل آنكه حقّند و در نسبت تام با حقیقت هستی به سر می‌برند، حجّتند و تا قیام قیامت ثابت و برقرار و مانا هستند؛ چرا كه این در باور و یقین اهل ایمان وارد شده است كه: «أَنَّ الْحَقَّ لَهُمْ وَ مَعَهُمْ وَ فِيهِمْ وَ بِهِم‏.» این عبارت را در تعقیبات نماز صبح قرائت می‌کنیم و به واسطه‌اش خود را از هر بلا و آفت در حصن حصین آن وارد می‌سازیم.

از همین منظر، عرض می‌کنم كه راز مرگ زودرس همة فرهنگ‌ها و تمدّن‌ها به دوری نظری و عملی آنها از وجه الله باقی برمی‌گردد.

فرهنگ‌ها و تمدّن‌ها هر یك در ظرف محدود و معیّنی و در نسبت‌هایی رحمانی، شیطانی و گاه التقاطی ظاهر می‌شوند و در دایرة مقدّرات و مقدورات معیّن جلوه‌گری می‌کنند و آنگاه می‌میرند. راز مرگ آنها در نظر كلّی آنهاست. این زاویه در سیر تكوینی فرهنگ و تمدّن، آنها را مستعدّ فروپاشی می‌سازد.

دعوت به سیر سفر در عرصة زمین كه در كتاب الله ذكر شده، ناظر دعوت به سیر از ظاهر به باطن است.

سفر از صورت حیات و جلوه‌های بیرونی فرهنگ و تمدّن اقوام آغاز می‌شود و به نظارة باطن و كشف راز آمد و شد اقوام و تمدّن‌هایشان می‌انجامد و كشف همة آنچه كه موجب هلاكت یا ماندگاری آثارشان و سیره و سنّتشان شد. تنها از این مسیر، تاریخ و سیر و سفر، سبب شكوفایی شكوفة عبرت بر شاخسار جان‌ها می‌شود.

مسافر ناظر در نظارة این‌همه، پی به رازهایی می‌برد كه اگر آنها را امام خویش بسازد، راز ماندگاری را می‌یابد و چه بسا كه خود نیز برای سایرین چون خود، تبدیل به حجّت شود.

سیر و سفر و نظاره کردن و نه دیدن با چشم سر، به تفكّری می‌انجامد كه انسان با آن، امكان كشف رابطة میان اجزای منتشر در هستی و ربط آن‌همه را با كلّّ مطلق درمی‌یابد.

دولت كریمة امام مبین، مظهر بیرونی امام حق و وجه الله در گسترة فرهنگ و تمدّنی است كه واسپس همة تجربه‌ها و همة دولت‌ها مجال ظهور و بروز می‌یابد.

مظهر سیره و سنّت و امر و نهی، حجّت حق، حضرت وجه الله اكبر، الزاماً واجد صفات و بارزكنندة كمالاتی است كه پیش از آن، تجربه نشده است. جمالی تمام و متّصف به رحمانیّتی تام كه در آن، ظلم، پراكندگی، آشفتگی، زشتی، ازدحام، اشتغال به غیر الله، محدودیت و حصر عالم ملكی و... متصوّر نیست. هریك از اخلاق و صفات مذموم، مطابق سنّت و قانونمندی الهی، موجد نوعی فروپاشی و مرگند.

حاصل و محصول عملی و نظری حجّةالله و بقیّةالله كه خود ثقل و میراث پیامبر رحمت(ص) است، در حوزة فرهنگ و تمدّن طیّبة الهی، امام زمان(عج) است؛ چرا كه حضرتش صاحب همة صفات كمالی بی‌عیب و نقص و مظهر تامّ حضرت حق است.

اشاره به شكسته شدن محدودیت و حصر مندرج در عالم ملكی، در همة آنچه كه در وقت ظهور كبرای حجّت حق، موجد و موجب ظهورش است، اشاره به فراهم آمدن امكان ارتباط و اتّصال مردم در دولت كریمة امام زمان(عج) به عوالم ملكوتی و مجرّدات است؛ آنچه كه در عصر غیبت و امارت و حكومت غیر معصوم، غیر ممكن و منحصراً شامل احدی از اولیای الهی است و بس.

قانون تولّد و مرگ ناگزیر فرهنگ‌ها و تمدّن‌های برخاسته و بركشیده شده بر شالودة بی‌تقوایی انسان غیر معصوم، دربارة این دولت طیّبه و فرهنگ و تمدّنش صادق نیست؛ زیرا آنان که هلاک شدند، همگی، راز مرگ و امكان میرندگی را در

پی‌نوشت‌ها: