مرتضی مهدوی یگانه
سلسله مباحث معرفتی فرهنگ مهدوی
یکی از مباحث مهم و اساسی در فرهنگ مهدویّت، معناشناسی مفهوم غیبت امام عصر(عج) است. فهم صحیح معنای غیبت امام عصر(عج) می‌تواند ما را در نوع تعامل با آن حضرت و چگونگی سیر و سلوک در مسیر ولایت ایشان، یاری رساند. آنچه دربارة این مفهوم در روایات نیز آمده، حکایتگر شئون گوناگونی از حقیقت مزبور و شایستة بررسی است. نکتة مهم در این رابطه وارسی نگاه‌ها و اندیشه‌های نادرست در این بحث است و آنچه در این نوشتار می‌آید، نگاهی به همین مبحث می‌باشد.
حجّت غیرپنهان
بحث را از فرازی از زیارت سرداب مقدّس امام عصر(عج) آغاز می‌کنیم. در این زیارت می‌خوانیم:
«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللهِ الَّتِی لَا تَخْفَی؛1
سلام بر تو ای حجّت خدا که مخفی نیستی!»
معنای این فراز چیست؟
در یک نگاه معنای آن این است که امام و حجّت خدا غایب نشده است. در این صورت باید بحث کنیم امام غیر غایب یا حجّت غیر مخفی به چه معناست.
ممکن هم هست بدین معنا باشد که امام مخفی نشده است؛ یعنی غیبت به معنای پنهان شدن و عزلت‌گزیدن و گوشه‌نشینی نیست که در این مورد سخن خواهیم گفت.
در گزینة نخست باید دید امام غیر غایب به چه معناست؟
با بررسی در معارف فرهنگ مهدوی چند احتمال یا چند معنا در این زمینه به نظر می‌رسد:
اوّل: عدم فراموشی یاد امام عصر(عج)
دوم: یکسانی غیبت و شهود برای فرزانگان
سوم: آنکه واقعاً غایب است، ماییم
از منظری دیگر
را به اذن او در همة شئون جهان امکان انجام می‌دهد.17
و می‌نویسد: یعنی آن موجود کاملی که می‌تواند در همة جوانب، آثار خدایی را (در مقام فعل) در جهان محقّق کند.18
پس در حقیقت امام در همین شأن (که از آن سخن گفتیم) نیز غیبت ندارد؛ مگر اینکه به ظاهر حکم کنیم و الّا در باطن، امام باز متصرّف است و از تصرّف ایشان می‌باشد که عالم به پیش می‌رود. اگر کسی در بعد توحیدی قائل باشد که زمام امور جهان از دست خداوند خارج نشده و او است که امور عالم را تدبیر و اداره می‌کند (و حق نیز همین است)، پس باید بپذیرد که در بعد ولایی، امام و حجّت الهی به اذن او این کار را می‌کند؛ زیرا خداوند این کار را به دست ولیّ و حجّت خود انجام می‌دهد.
باری. امام در هر صورت در عالم متصرّف است (؛ زیرا خداوند است که این کار را می‌کند و «کلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ؛ خداوند در هر لحظه در کاری است.»19) چه حاضر باشد و چه غایب و در واقع غیبت او نیز نوعی از تصرّف او است.
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
از جمله تکالیف بزرگ دوستان امام عصر(عج) این است که باید بکوشند یاد و ذکر آن حضرت را فراموش نکنند. این از اوصاف مهمّ دوستان حقیقی آن حضرت است.
در این رابطه از امام موسی بن جعفر(ع) در تفسیر آیة 20 سورة «لقمان» حدیث گران‌قدری رسیده است. خداوند متعال در این آیه می‌فرماید:
«وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً؛
خداوند نعمت‌های ظاهری و باطنی خود بر شما را به وفور ارزانی داشت.»
حضرت در توضیح آیه فرمودند:
«نعمت‌های ظاهری امام ظاهر و آشکار و نعمت پنهانی، منظور امام غایب است.» راوی می‌پرسد: مگر در میان ائمّه(ع) کسی غایب می‌شود؟ حضرت فرمودند:
«بلی. او امامی است که شخصش از دیدگان مردم غایب می‌شود؛ ولی ذکر و یادش در دل‌های مؤمنان غایب نمی‌گردد و او دوازدهمین ما اهل بیت است.»2
بنابراین شاید حجّت غیر پنهان و امام غیرغایب این است که ذکر و یادش از دل‌های مؤمنان غایب نمی‌شود و الّا شخص حضرتش غایب هستند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
در پی مطلب فوق، کار مؤمن و انسان منتظر باید بدانجا کشد که قلب و جان خویش را منزل و مأوای یاد و ذکر امام خود قرار دهد. از این‌رو در دعاهای مربوط به آن حضرت دستور داده‌اند که بخوانیم:
«اللهم لاتنسنا ذکره؛3
بارالها! یاد و نام و ذکر مولایمان امام عصر(جع) را از ما به فراموشی مسپار.»
و اگر این شیوه استمرار یابد، به حیات دل و جان انسان می‌انجامد:
«للَّهُمَّ کَمَا جَعَلْتَ قَلْبِی بِذِکْرِهِ مَعْمُورا فَاجْعَلْ سِلاحِی بِنُصْرَتِهِ مَشْهُورا؛4
بارالها! همان‌گونه که دلم را با یاد و ذکر امامم آباد کردی، سلاح و شمشیرم را برای نصرت و یاری او از غلاف بیرون آر.»
و اگر این شیوه ادامه یابد و سیر و سلوک مهدوی تعالی گیرد، در این صورت غیبت و شهود برای انسان سالک، یکسان خواهد شد. امام سجّاد(ع) در این زمینه فرمودند:
«غیبت دوازدهمین ولیّ الهی از جانشینان رسول خدا(ص) و امامان معصوم بعد از او به درازا می‌کشد... اهل زمان غیبت او که قائل به امامت و منتظر ظهورش هستند، از اهل هر زمان دیگری برترند؛ زیرا خدای تبارک و تعالی چنان عقول و افهام و معرفتی به آنان عطا فرموده که غیبت امام نزد آنان، همچون مشاهده است.»5
بر این اساس، لااقل برای دوستان عارف و فرزانة امام عصر(عج) آن امام همام غایب نیست؛ زیرا غیبت و مشاهده برای آنان یکسان است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
امام و حجّت حضرت حق(عج)، مظهر و آئینة تمام‌نمای او است. اگر حضرت حق همواره حاضر است و در هیچ زمان و مکانی غیبت ندارد، پس خلیفة مطلق او نیز به اذن او همین شأن را دارد و جایی از او خالی نیست.
آیت‌الله جوادی آملی می‌نویسد:
... جایی نیست که انسان کامل حضور نداشته و توسّل به او اثر نداشته باشد...6
و نیز می‌نویسد:
... محدودة جهان تکوینی برای او (انسان کامل) همانند محدودة بدن برای هر انسان است که هر کاری را اراده کند، به اذن خدا می‌تواند آن را انجام دهد...7
از این سخن برمی‌آید که انسان کامل در همه جا حاضر است و جایی نیست که از حضور و احاطة او خالی باشد. اگر جسم او در یک نقطه است، امّا توجّه و اشراف و در واقع حضور او در همة مکان‌ها قطعی است. از این نظر متعالی، امام هیچگاه در هیچ نقطه‌ای غایب نیست.
ولی ما که چنین شأن و جایگاهی نداریم. در واقع در همه‌جا غایبیم؛ مگر در یک نقطه که آنجا هستیم.
باید گفت از منظر نازل‌تر نیز باز همین حکم جاری است. این ماییم که همواره از امام خود غایب هستیم؛ زیرا به یاد او و در مسیر سلوک ولایی کامل و حقیقی نیستیم. امّا او به فرمودة خود هیچگاه از ما غافل و بی‌خبر نیست و در این مورد فرمودند:
«ما هیچگاه از رعایت حال شما کوتاهی نمی‌کنیم و به فراموشی‌تان نمی‌سپاریم...»8
اگر امام در همه‌جا و نزد همه کس و در هر لحظه حاضر و ناظر نباشد، چگونه می‌تواند چنین چیزی بفرماید؟ پس او هرگز و در هیچ‌جا غایب نیست. آری. او حجّت غیر پنهان است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
از دیدگاهی دیگر نیز باید تعبیر کرد که امام عصر(عج) حجّت غیر پنهان است و مخفی نیست؛ یعنی در گوشه‌ای پنهان و تنها زندگی نمی‌کند. اساساً می‌شود امامی که در همه‌جا حاضر است و چنین شأن و مقامی دارد، خود را در گوشه‌ای پنهان و مخفیانه زندگی کند؟ چنین چیزی نه معقول است و نه حتّی امکان دارد و اصلاً چرا باید چنین کند؟
برخی ممکن است تصوّر کنند غیبت امام بدین معناست که به دلیل گوشه‌نشینی و زندگی مخفیانه، در جامعه نیست تا حاضر باشد.9
برخی شاید بپندارند که امام مخفیانه زندگی نمی‌کند و در میان مردم حضور نیز دارد؛ امّا با تصرّف ولایی، اجازه نمی‌دهد دیگران او را ببینند.
عدّه‌ای دیگر معتقدند امام مخفی نیست و در جامعه حاضر است و مردم هم او را می‌بینند؛ ولی او را نمی‌شناسند. این معنا مورد تأیید برخی احادیث است؛ خصوصاً در ایّام حج، مردم او را می‌بینند؛ ولی حضرتش را نمی‌شناسند: «يَرَوْنَهُ وَ لَا يَعْرِفُونَهُ.»10
علاوه بر استدلال‌هایی که گذشت، باز تأکید می‌کنیم امامی که حجّت خدا و از سوی او بر کلّ عالم مسلّط است و دست تدبیر حضرت حق، در ارادة عالم و آدم می‌باشد، نمی‌شود در عالم حاضر نباشد و غایب باشد. به تعبیر آیت‌الله جوادی آملی:
خلیفة الله مدیر مسئول سلسلة منظّم نظام هستی امکانی است و بر این اساس... هدایت تکوینی همة هستی امکانی (اعم از مادّی و مجرّد) را بر عهده می‌گیرد و همة موجودات را به اذن خدا رهبری می‌کند...11
آیا چنین موجود و شخصیتی امکان دارد غایب باشد؟ فراز زیارت سرداب مقدّس در واقع نگاهی جامع و کامل به مفهوم غیبت امام دارد و تمام گزینه‌ها و تصوّرات نادرست در این زمینه را نفی می‌کند.
«السلام علیک یا حجّة الله لا تخفی»؛ یعنی:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. امام در گوشه‌ای مخفیانه و دور از مردم زندگی نمی‌کند؛ هرچند ممکن است محلّ سکونت خانوادة ایشان و به دور از شأن امامت و خلافت الهی، در دورترین نقاط و غیر دسترس دیگران نیز باشد؛ چنان‌که توصیة پدر بزرگوارشان امام حسن عسکری(ع) بر همین نکته مبتنی بود؛12 امّا آنگاه که در شأن امامت و خلافت الهی جلوه‌گر هستند، در همه جا حاضرند؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. امام مانع از دیدن مردم نیز نمی‌شوند؛ هرچند عدم دیدن آن حضرت در برخی روایات ذکر شده است؛13
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. امام در همه‌جا حاضر و ناظر و مدیر و مدبّر عالم و آدم از سوی خدا و به اذن او است. پس مخفی نیست؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. آنکه غیب است، در حقیقت ما هستیم که امام خود را فراموش می‌کنیم؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. امام شاهد و گواه از جانب خدا بر خلق عالم است و همه را می‌بیند؛14
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. امام حجّت بر همه است و حجّت بر همه باید نزد همه حاضر باشد و غایب نباشد. امام صادق(ع) (در پاسخ به کسی که گفت: آیا امام بین مشرق و مغرب را می‌بیند؟) فرمودند:
«الف) چگونه امام، حجّت، بین شرق و غرب عالم باشد و در عین حال آنها را نبیند و میان آنها حکم کند؟
ب) و چه سان بر قومی حجّت باشد و آن قوم از او دور و غایب باشند و دسترسی به آن نداشته باشند؟
ج) و چطور از سوی خدا مکلّف به رساندن و شاهد بر خلق باشد؛ در حالی‌که آنان را نمی‌بیند؟
د) و چگونه حجّت خدا بر آنان باشد و در عین حال از آنان محجوب باشد و موظّف به اقامة امر پروردگارش در میان آنان گردد؟»15و16
باری. این استدلال‌ها گرچه نقلی به نظر می‌رسد، امّا مفادّی جز حکم عقل افاده نمی‌کند و حاصل آنها همه این است که حجّت غیر حاضر نمی‌تواند حجّت باشد و در واقع شأن و حجّت الهی بر بندگان، صرفاً با شأن حضور او تحقّق پیدا می‌کند و بنابراین با غیبت او نمی‌سازد.
شاید کسی بگوید: پس اینکه ما حجّت و امام را نمی‌بینیم و او برای اقامة حاکمیت الهی و برپایی عدل و داد و مبارزه با ستمگران، در پرده است، چگونه با این سخنان سازگار است؟
در پاسخ باید گفت: اقامة حاکمیت الهی در جهان تنها یک شأن امام عصر(عج) است و ایشان ده‌ها و صدها شأن دیگر دارد و در همة آنها نیز فعّال و همواره در حال اقامة رسالت‌های الهی و انجام شئون امامت و خلافت الهیه است و حتّی لحظه‌ای نیز امام معطّل و بدون رسالت نیست. به تعبیر مرحوم محمّد حکیمی در کتاب «خورشید مغرب» غیبت امام عصر(عج)، شأنیه (فقط در یک شأن) و حضور ایشان شئونیه است؛ یعنی اگر از شأن اقامة حاکمیت اسلام و عدالت بگذریم، امام در تمامی وظایف و مسئولیت‌ها، شئون خود را انجام می‌دهد؛ مانند خورشید در پشت ابر که یک شأنش رساندن آفتاب به موجودات است و وجود ابرهایی مانع از آن شده؛ امّا در شئون دیگرش فعّال است؛ مانند ادارة سیّارات در مدارهای خود، رساندن گرما و حتّی رساندن انوار غیر مستقیم خود، رساندن حیات به تمامی ذرّات و موجودات، ایجاد رشد و نموّ در آنها، برقراری نظم تکوینی و امثال اینها.
خورشید وجود مبارک امام عصر(عج) نیز همین‌سان است و ایشان در شئون متعدّد امامت حاضر است و حضور شئونیه دارد و تنها در یک شأن اقامة عدل و دین در جهان، آن هم به دلیل نقص امّت، غیبت شأنیه دارد.
البتّه در یک نگاه دقیق‌تر و عمیق‌تر در همین یک شأن نیز آن حضرت دارای تصرّف و مدیریت فعّال است. بدین معنا که نباید تصوّر کرد در زمان غیبت، ایشان چون نمی‌تواند ظهور کرده و به اقامة عدل و قسط بپردازد، پس دستشان از تصّرف در امور کوتاه است؛ بلکه برعکس عدم حاکمیت اسلام و عدل و داد نیز، خود از نوعی تصرّف و دخالت ایشان حکایت می‌کند؛ یعنی ایشان هست که خود زمین و زمان را مدیریت می‌کند و امور عالم را پیش می‌برد، خلق را به اذن الهی آزمایش کرده و صاحبان استعداد را به شکوفایی و فعلیت می‌رسانند. اگر بپذیریم که مالک اصلی خلق، خدای متعال است (که هست) و او است که خلق را اداره می‌کند، باید بپذیریم که امام و حجّت خدا در عالم و همه‌جا حضور دارد و به اذن الهی کارهای خدا را انجام می‌دهد؛ زیرا امام یدالله و مجرای فیض الهی در عالم است.
آیت‌الله جوادی آملی در این زمینه در تفسیر آیة 30 سورة «بقره» می‌نویسد:
آنچه در آیة محلّ بحث مطرح است خلافت خلیفة تام و کامل است که کار خدای سبحان
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. «مفاتیح الجنان»، زیارت امام عصر(عج) در سرداب.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. «تفسیر برهان»، ذیل آیه.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. «مفاتیح الجنان»، دعا در غیبت امام زمان(عج)، در قسمت ملحقّات مفاتیح.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. همان، باب سوم، فصل نهم، زیارت امام زمان(عج) در سرداب.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. «کمال الدین»، ج 1، باب 39، ح 2.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. «تفسیر تسنیم»، ج 6، ص 287.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. همان، ج 3، ص 93.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. مجلسی، محمّدباقر، «بحارالانوار»، ج 53، ص 175.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. اینان کسانی هستند که معرفت عمیق و بلکه صحیحی به امام خود ندارند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. شیخ طوسی، غیبت، دارالمعرفة الاسلامیة، چاپ اوّل، ص 161.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. تفسیر تسنیم، ج 3، ص 125.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. «بحارالانور»، ج 52، ص 35.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. شیخ طوسی، «الغیبة»، ص 102.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. چنان‌که در آیة 105 سورة توبه و روایات تفسیری در ذیل این آیه در تفسیر برهان بیان شده است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. «کامل‌الزیارات»، باب 108، ح 2.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. ذکر این احادیث بدین لحاظ است که خوانندة فهیم دریابد استناد ما در این معارف، فقط مبتنی بر گفتار حکما و مفسّران نیست؛ بلکه منشأ آنها روایات اهل بیت(ع) است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. «تفسیر تسنیم»، ج 3، ص 93.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. همان، ج 3، ص 29.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. سورة الرحمن(55)، آیة 29.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑