علی مصباحی
عوامل حفظ ایمان در فتنه‌های آخرالزّمان (قسمت دوم)
«و ما قلب‌ها و بصیرت‌هایشان را زیر و رو می‌کنیم [آری. آنها ایمان نمی‌آورند]؛ همان‌گونه که در آغاز، به آن ایمان نیاوردند و آنان را در حال طغیان و سرکشی، به خود وامی‌گذاریم تا سرگردان شوند [و در این صورت، حتّی] اگر فرشتگان را بر آنها نازل می‌کردیم و مردگان با آنان سخن می‌گفتند، همه چیز را گروه گروه در برابرشان گرد می‌آوردیم. هرگز (از روی اراده و اختیار) ایمان نمی‌آوردند؛ مگر آنکه خدا بخواهد...»1
علّت زیر رو شدن قلب و بصیرت
يك بار ديگر با دقّت دو آية بالا را مطالعه فرمایید.
آيات بسيار تأمّل‌برانگیز و تهديدآميز است. خداوند مي‌فرمايد: «اگر قلب و بصيرت كسي زير و رو شود، ديگر حتّي اگر فرشتگان بر ايشان نازل شوند، مردگان با ايشان سخن گويند و همه چيز را براي ايشان محشور كنيم، باز هم ايمان نمي‌آورند.»
امّا علّت چيست؟
بر طبق كلام معصومان(ع) كه در ادامه تقديم مي‌شود، قلب آن چيزي است كه قرار است در آن حق قرار گيرد2 و بصيرت، آن قوایی است كه به وسیلة آن، شخص، درست و غلط، حقّ و باطل را با آن تشخیص و تمیز می‌دهد.3
امّا زماني كه قلب و بصيرت شخص زير و رو شود، چه مي‌شود؟
بله. با زیر و رو شدن قلب، دیگر هیچ حقّی را نمی‌پذیرد4 و با زیر و رو شدن بصیرت، شخص درست را غلط می‌بیند و غلط را درست می‌پندارد.
امّا تمام اينها مقدّمه بود!
سؤال اصلي اين است كه در چه شرايطي، شخص گرفتار زير و رو شدن قلب مي‌شود؟
بر طبق كلام مولی امیرالمؤمنین علي(ع)، هنگامي كه شخص امر به معروف و نهي از منكر را در مرحلة قلبي ترك كند و از منكر قلباً بيزاري نجويد و نسبت به منكر بي‌تفاوت و برايش عادّي باشد، زير رو شدن قلب و بصيرتش آغاز مي‌شود و كم‌كم بديهيات را منكر مي‌شود و غلط‌ترين منكرِ بديهي را معروف و صحیح مي‌پندارد و معروف را منكر و نادرست قلمداد مي‌كند و زیر بار هیچ حقّی نمی‌رود.
امام محمّدباقر(ع) در تفسیر آیة شریفة «نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ؛5 قلب‌ها و بصيرت‌هايشان را زير رو مي‌كنيم.» مي‌فرمايند:
«یعنی دل‌هاي آنان را وارونه مي‌كنيم؛ به طوري كه قسمت پايين دل‌هايشان بالا باشد و بينايي‌شان را كور مي‌كنيم؛ به طوري كه نتوانند هدايت را ببينند.»6
و امیرالمؤمنین علي(ع) در این‌باره فرمودند:
«بي‌گمان اوّلين جهادي كه به آن مكلّّف مي‌شويد، جهاد با قلب‌هايتان است. هر كه قلبش معروفي را معروف نشناسد و منكري را زشت نشمارد، قلبش وارونه مي‌شود؛ به طوري كه پايين آن در بالا و بالاي آن در پايين قرار مي‌گيرد و دیگر هيچ خيري را نمي‌پذيرد.»7
رابطة عدم حسّاسیت نسبت به منکر در جامعه با زیر و رو شدن قلب و بصیرت
حال اگر در جامعه‌اي، مؤمنان نسبت به برخی از معاصی و منکرات بی‌تفاوت شوند و از آن در قلب بیزاری نجویند و برایشان عادّی شود، چه خواهد شد؟
آن معصیتی که برایشان عادّی شده و دیگر غیرت ایمانی و اشمئزاز و برائت قلبی‌شان را بر نمی‌انگیزد و آن منکر و معصیت را امر چندان مهمّی تلقّی نمی‌کنند، موجب می‌شود تا روند زیر و رو شدن قلب و بصیرتشان شروع شود و اندک اندک، انسان هر روز نسبت به قبل کمتر حق را بپذیرد و آنچه دیروز نادرست بودنش را بدیهی می‌دانست، امروز در نادرست بودنش شک و تردید پیدا می‌کند و فردا گمان می‌کند که آن امر، صحیح و درست است و به مرور، ظرفیت حق‌پذیری قلب و قوای تشخیص حق از باطل و درست از غلطش را به همین دلیل از دست می‌دهد.
لذا ابلیس و جنود او نیز که این اصل را به خوبی واقف هستند، سعی می‌کنند تا می‌توانند، در جامعة مؤمنان، برخی از معاصی، به خصوص آن دسته از معاصی که برای نفس انسان نیز خوشایند است (؛ یعنی معصیت‌ها و منکراتی که شهوات انسان را برمی‌انگیزد؛ نظیر بدحجابی، موسیقی حرام، نگاه حرام، روابط با جنس مخالف خارج از حیطة حلال و...) را به شکل‌های مختلف و به شکل گام به گام و به مرور و تدریجی، برای مؤمنان عادّی‌سازی نماید.
و این روندی است که بر طبق روایات در آخرالزّمان به اوج خود می‌رسد تا جایی که در احادیث متعدّد به آن اشاره شده است.
از جمله رسول خدا حضرت محمّد مصطفی(ص) خطاب به اصحابشان می‌فرمایند:
«چگونه خواهيد بود در زمانی كه زنان شما فاسد و جوانانتان فاسق می‌گردند؛ ولی شما امر به معروف و نهی از منكر نمی‌كنيد؟» پس به آن حضرت عرض شد: يا رسول الله! آيا چنين زمانی خواهد آمد؟ حضرت فرمودند:
«بلی و بدتر از اين (نيز خواهد آمد)! چگونه خواهيد بود زمانی كه امر به منكر و نهی از معروف بكنيد؟» عرض شد: يا رسول الله! آيا چنين زمانی هم خواهد آمد؟ حضرت فرمودند:
«بله و بدتر از این (نيز خواهد آمد)! چگونه خواهيد بود زمانی كه امور معروف در نزدتان منكر و امور منكر در نزدتان معروف شناخته شود؟!»8
تفاوت بنیادین زاویة دید و نوع نگاه به گناه در گذشته نسبت به آخرالزّمان
شاخصة مهمّ آخرالزّمان، بیش از آنکه حجم و نوع گناهان باشد، عکس‌المعل و زاویة دید مردم به این گناهان و معاصی است که منجر به نابودی ایمان اشخاص و زوال بصیرت و قدرت تشخیصشان می‌گردد.
اگر به مکالمة مردم معصیت‌کار قوم لوط(ع) با آن حضرت در «قرآن» دقّت فرمایید، تفاوت عظیم دیدگاه جامعة معصیت‌کار دوران آن حضرت با دیدگاه جامعة معصیت‌کار کنونی را نسبت به گناهی یکسان متوجّه خواهید شد.
در زمان قوم لوط(ع) نیز آن گناه شنیع رخ می‌داده؛ امّا آنها در پاسخ به نهی از منکرِ حضرت لوط(ع) چه می‌گفتند؟ می‌گفتند:
«وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ»9
جواب قوم او (حضرت لوط) به ایشان چیزی نبود جز اینکه: «آنها را از شهر خود اخراج کنید؛ چرا که به راستی آنها مردمانی هستند که طهارت و پاکی را می‌طلبند.»
در کلام آنها دقّت نمایید! وقتی می‌گویند لوط و شیعیانش می‌خواهند پاک باشند، یعنی چه؟ یعنی اقرار به اینکه ما ناپاک هستیم. ما کثیف هستیم. امّا الآن چه؟
الآن دستگاه تمدّنی ابلیس در نظر بسیاری از مردم دوران ما طوری جا انداخته است که این فعل شنیع، حقّی مسلّم و طبیعی است و کسانی که با این امر مخالفند، مشکل‌دار و ظالم و تجاوزگر به حقوق طبیعی هستند. با افتخار کارناوال راه می‌اندازند و این امر را نه تنها قبیح و ناپاک و کثیف نمی‌دانند، بلکه نشانی از تمدّن و کمال نیز می‌پندارند!
و این است تفاوت بنیادین معصیت در دوره‌های گذشته با معصیت در آخرالزّمان.
در آخرالزّمان، معصیت، هنجارسازی و ارزش‌گذاری می‌شود و آن را به معروف و امری مطلوب بدل می‌سازند و البتّه این سیری است که دستگاه تمدّّنی ابلیس، گام به‌گام و در طول بیش از 300 سال، به وجود آورده.
حال اگر خدایی ناکرده در درون جامعة مؤمنان، این عادّی‌سازی نسبت به هر
دستة نخست: احادیثی مرتبط با مسئلة ناچیز شمردن معصیت
دستة دوم: احادیثی در باب رابطة نهی از منکر با ایمان
نکاتی در باب مسئلة نهی از منکر
شیوة صحیح نهی از منکر در بدایت امر
دهد با محبّت و بدون غرض به سراغ آنها برویم. اگر تبلیغ این‌طور باشد، مؤثّر است. حالت انبیاء نیز نسبت به خلق، همین‌گونه بوده است.
اگر کسی معاند نیست و در باطن خویش کفر و خباثتی ندارد، باید حق را به او فهماند. او مانند کودک گمشده‌ای است که در پی یافتن پدر و مادر خود می‌باشد. اگر عالِم خود را همانند پدری مهربان به او نشان داد، دنبال او می‌رود. علما باید کفیلان ایتام آل محمّد(ع) باشند. این خلق ایتام آل محمّد(ع) هستند؛ همچنان که در احادیث از کسانی که شیعیان را ارشاد می‌کنند، به عنوان کفیلان ایتام آل محمّد(ع) یاد شده است. پس باید مردم را مانند یتیم‌نوازان، با شفقت و مهربانی ارشاد کرد.26
بر این اساس، اگر برای بار نخست است (حتّی اگر شخص معاند و آگاه باشد) وظیفة ایمانی در نهی از منکر رعایت ملایمت و شفقت است و تا جایی هم که انسان مشاهده می‌کند، ریشة ارتکاب منکر شخص، جهل است و عناد نیست. نیز باید این شیوة ملایمت و شفقت رعایت شود.
ضمن آنکه در هیچ حالتی انسان نباید خود را از کسی که نهی از منکرش می‌کند، برتر بداند و فقط برای خدا باشد و چیز دیگر.
رهبر معظّم انقلاب نیز در مسئلة نهی از منکر برای منکری نظیر بدحجابی که متأسّفانه شیوع نسبی پیدا کرده، با توجّه به همین مطالب و مبانی و اینکه قائل هستند، اکثر مطلق کسانی که گرفتار این عارضه هستند، معاند و بی‌دین نیستند. وظیفة عمومی در مواجة عموم مؤمنان رعایت‌کننده و مقیّد به حجاب کامل با این افراد کم‌حجاب را تذکّر لسانی نرم می‌دانند و می‌فرمایند:
نهی از منکر برای مردم، فقط زبانی است. البتّه برای حکومت، این‌طور نیست. اگر منکر بزرگی باشد، برخورد حکومت احیاناً ممکن است برخورد قانونی و خشن هم باشد؛ لیکن نهی از منکر و امر به معروفی که در شرع مقدّس اسلام هست، زبان است: «انّما هی اللسان». تعجّب نکنید.
من به شما عرض میکنم که تأثیر امر و نهی زبانی اگر انجام گیرد، از تأثیر مشت پولادین حکومت‌ها بیشتر است. من چند سال است که گفتهام امر به معروف و نهی از منکر. البتّه عدّه‌ای این کار را می‌کنند؛ امّا همه نمی‌کنند. همه تجربه نمی‌کنند. می‌گویند آقا چرا اثر نمی‌کند؟ تجربه کنید. منکری را که دیدید، با زبان تذکّر دهید. اصلًا لازم هم نیست زبان گزنده باشد یا شما برای رفع آن منکر، سخنرانی بکنید. یک کلمه بگویید: آقا! خانم! برادر! این منکر است. شما بگویید، نفر دوم بگوید، نفر سوم بگوید، نفر دهم بگوید، نفر پنجاهم بگوید؛ کی می‌تواند منکر را ادامه دهد؟27
نهی از منکر در قبال کسی که جاهل نیست و از روی عمد و عناد مرتکب منکر می‌شود
امّا اگر پس از چند بار تذکّر و تبیین و توضیح از روی شفقت و ملایمت برای انسان یقین حاصل شد که دیگر شخصی که منکر انجام می‌دهد، گرفتار جهل نیست و آگاهانه و از روی عمد و عناد به صورت علنی منکر انجام می‌دهد، چه؟ اینجا وظیفه متفاوت است.
اینجا حدّاقلش این است که انسان بر روی کسی که فسق و منکر علنی را از روی آگاهی و عناد انجام می‌دهد، رو تُرش کند و اخم نماید؛ چنانچه امیر مؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:
«پیامبر خدا به ما دستور داده است که با معصیت‌کاران با چهره‌های عبوس روبه‌رو شویم.»28
بسا شرایطی پیش آید که تذکّر لسانی نیز باید با خشونت و عتاب صورت گیرد؛ چنانچه به طور نمونه، امیر مؤمنان علی(ع) در مقام حاکم جامعه وقتی دیدند نسبت به حیا، عفاف و غیرت در جامعه نقصانی رخ داده و شیوع یافته، با خشم و غضب بر سر مردانی که خودشان و زنانشان گرفتار این منکر شده و برایشان نیز
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
گناهی رخ دهد، به شکلی که دیگر برخی مؤمنان حسّاسیت قلبی خود نسبت به آن معصیت یا معاصی را از دست دهند و در قلبشان از آن بیزاری نجویند و بابت هتک حرمت احکام الهی، حتّی در قلبشان نیز خشمگین نشوند، چه خواهد شد؟
بله. این امر تبدیل به یکی از مهم‌ترین عوامل زوال ایمان و بصیرت افراد می‌گردد؛ آن هم تدریجی و بدون آنکه شخص چندان توجّهی به تغییر گرایش‌ها و افکارش داشته باشد.
لذا بر این اساس یکی از مهم‌ترین عوامل حفظ ایمان در فتنه‌های آخرالزّمان، حفظ حسّاسیت قلب نسبت به همة امور منکر است؛ به خصوص آن دسته از امور منکر که انسان می‌بیند نوعاً در جامعه، مردم دیگر چندان نسبت به آنها حسّاسیتی ندارند. برای این امر نیز انسان باید ابتدا امور معروف و منکر را خوب از منظر دین بشناسد تا بتواند هرگاه با منکری مواجه شد، حدّاقل در قلب خود نسبت به آن بیزاری بجوید.
در ادامه سلسله احادیثی، مرتبط با مطالبی که بیان شد، تقدیم می‌گردد که بسیار تأمّل‌برانگیز هستند و با اندکی دقّت، ارتباط این احادیث با مطالب فوق به خوبی مشخّص می‌شود.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
مولی امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند:
«آن كس كه به كار جمعيتی راضی باشد، همچون كسی است كه در آن كار با آنها شركت كرده؛ (منتها) آن كس كه در انجام كار باطل دخالت دارد، دو گناه می‌كند: گناه عمل وگناه رضايت به آن (؛ ولی شخصی كه بيرون از دايرة عمل است و به آن راضی است، تنها مرتكب يك گناه می‌شود و آن گناه رضايت است).»10
کسی که منکری را در جامعه بنگرد و در قلبش هیچ بیزاری و خشم نسبت به آن به وجود نیاید، گویی بدان راضی است و طبق حدیث فوق، مانند آن است که خودش آن را مرتکب شده باشد.
حال ببینیم اگر گناه کوچک باشد، آیا باز اثر نامطلوب در قلب می‌گذارد؟ مولی امیرالمؤمنین علی(ع) می‌فرمایند:
«شدیدترینِ گناهان، گناهی است که صاحبش آن را ناچیز بشمارد.»11
بر طبق حدیث فوق که با همین مضمون مکرّر در منابع متعدّد بیان شده، عظمت و شدّت گناه، چندان به نوع گناه مرتبط نمی‌شود؛ بلکه هر قدر شخصی که گناه را مرتکب شده، آن را کوچک شمارد، آن گناه اثر مخرّب شدیدتری بر تاریکی قلب شخص و آسیب بیشتری بر ایمان شخص وارد می‌کند. به همین دلیل است که فرموده‌اند:
«به کوچکی گناه منگريد؛ بلكه بنگريد كه بر چه بزرگی گستاخی كرده‌ايد.»12
و اگر انسان گناهی مرتکب شود و خیالش بابت آن آسوده باشد، به جهت آنکه آن را خُرد و ناچیز شمرده، اتّفاقاً همان منجر می‌شود که گرفتار عذاب و بسا دچار سوء عاقبت گردد.
چنانچه امام جعفر صادق(ع) در این‌باره خطاب به یکی از شاگردانشان فرموده‌اند:
«از گناهانی که ناچیز شمرده می‌شوند، به شدّت بپرهيزيد؛ چراكه اين گناهان آمرزيده نمی‌شود.»13 زید شحّام (شاگرد امام) به ایشان عرض می‌کند: گناهان ناچیز شمرده شده کدام است؟ حضرت فرمودند:
«آدمی گناهی كند و بگويد: چه خوب می‌شد اگر جز اين گناه، گناهی ديگر نمی‌داشتم.»14
امام رضا(ع) نیز در حدیثی مرتبط با این بحث می‌فرمایند:
«بی‌اعتنایی به محرّمات الهی و نادیده گرفتن و خفیف کردن آن، خود داخل شدن در کفر است [؛ نه اینکه فقط معصیت باشد].»15
یعنی یک وقت هست انسان اقرار دارد به اینکه نباید خودش یا افراد جامعه مرتکب حرام الهی شوند؛ امّا احیاناً مغلوب نفسش می‌شود، در همان حال معصیت هم نادم و خِجِل است؛ امّا یک وقت هست انسان از اساس، ارتکاب حرام الهی را (چه از ناحیة خودش باشد و چه در جامعه توسط دیگران انجام شود) امری خفیف و غیر مهم و ناچیز تلقّی می‌کند و برایش بی‌اهمّیت می‌شود. بنا بر فرمایش امام رضا(ع)، اوّلی می‌شود معصیت و با توبه تدارک می‌شود (ولو که در همین دنیا آثار تکوینی برایش در پی داشته باشد)؛ ولی دومی می‌شود مرتبه‌ای از مراتب کفر و به اصل ایمان و بصیرتش صدمه می‌زند و تنها پس از اصلاح عقیده و اقرار به حقّانیت حکم خدا و عظمتش و در مرحلة بعد توبه از ارتکابش یا توبه از اینکه نسبت به مشاهدة وقوع آن در جامعه بی‌تفاوت بوده، تدارک می‌شود.
نهایت این امر، یعنی عادّی شدن معاصی برای انسان چه خواهد شد (؛ چه ارتکاب معصیت برای خودش عادّی شود و چه مشاهدة ارتکاب به معاصی دیگران)؟
می‌شود سقوطِ گام به گام و واژگونی و تاریکی قلب به صورت تدریجی تا جایی که عاقبتش - پناه بر خدا! - می‌شود این آیة شریفه:
«سرانجامِ کار آنان که بسیار به اعمال زشت و کردار بد پرداختند، این شد که آیات خدا15 را تکذیب کردند و آنها را به سخره گرفتند.»16
عالم ربّانی آیت الله سیّد حسین یعقوبی قائنی(ره) در خصوص این آیة شریفه و تبعات عدم حسّاسیت نسبت گناه و عادی شدن آن در نظر انسان تنبّه نیافتن و ادامة این روند می‌فرماید که این امر: موجب ارتکاب گناه بزرگتر می‌شود و انسان را به جایی می‌رساند که بعد از آن، موفّق به توبه هم نمی‌شود و چه بسا آیات الهی را نیز تکذیب نماید... قلب چنین افرادی دیگر قابلیت پذیرش ایمان را از دست می‌دهد و این بزرگترین خسران است.17
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
رسول خدا حضرت محمّد مصطفی(ص) فرمودند:
«هر كس از شما منكری ببيند، بايد با اقدام عملی و اگر نتوانست با زبان و اگر نتوانست با قلبش آن را تغيير دهد كه پایين‌ترين و ضعیف‌ترین درجة ايمان همين (انکار و بیزاری‌جستن قلبی از منکر) است.»18
یعنی اگر کسی در قلبش از مشاهدة گناه و منکری خشمگین و بیزار نشد و قلب نسبت به گناهِ دیگران حسّاسیتش را از دست داد، حتّی از ضعیف‌ترین مرحلة ایمان نیز بی‌بهره است.
در سخن دیگری امیر مؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:
«کسی که نهی از منکر را به قلب و دست و زبان به طور کلّّی ترک گوید، مثل مرده‌ای بین زنده‌هاست.»19
در قرآن کریم حیات، مترادف با ایمان قلمداد شده؛20 لذا زمانی که حضرت می‌فرمایند کسی که نهی از منکر را حتّی در مرحلة قلبی ترک کند، مانند مرده‌ای است در بین زنده‌ها؛ یعنی حیات ایمانی چنین شخصی از بین رفته است.
از طرف دیگر، از مهم‌ترین ویژگی‌های اشخاص با ایمان در آخرالزّمان، تأثّر و تأسّف قلبی بسیار شدید مؤمنان نسبت به مشاهدة امور منکر قلمداد شده؛ یعنی در روایات تأکید شده است کسانی ایمانشان در فتنه‌های آخرالزّمان پابرجا باقی می‌ماند که یکی از ویژگی‌هایشان تأسّف، خشم و ناراحتی بسیار قلبی بابت مشاهدة امور منکر در جامعه است که چندان توانی هم برای مقابلة عملی و تغییر این منکرات ندارند. تعبیر رسول اکرم(ص) در خطبة حجّة الوداع دربارة وضعیت
این مؤمنان راسخ الایمان در آخرالزّمان چنین است:
«... در این شرایط آخرالزّمان، قلب مؤمن در سینه‌اش ذوب می‌شود؛ چنانچه نمک در آب حل می‌شود، به جهت آنکه منکر را می‌بیند و توانی هم برای تغییرش ندارد.»21
و در روایت دیگری بیان شده است که کسانی که نسبت به هتک شدن احکام الهی در جامعه مانند پلنگ زخمی خشمگین می‌شوند و غیرت ایمانی‌شان به جوش می‌آید و بی‌تفاوت نیستند. اینها در حقیقت عزیز کرده‌های خداوند هستند.
امام سجاد(ع) فرمودند:
موسی بن عمران(ع) به خداوند عرض کرد: پروردگارا! اهل تو چه کسانی هستند که در روزی که هیچ سایه‌ای جز سایة تو نیست، آنها در سایة عرش تو هستند؟ خدای تعالی در پاسخ فرمود: ... «و کسانی که هرگاه حرام‌های من حلال شمرده شوند، مانند پلنگ زخم‌خورده خشمناک می‌شوند.»22
در این حدیث شریف، این اشخاصی که این‌قدر نسبت به شیوع علنی منکرات در جامعه حسّاس هستند، با عنوان اهل خدا که در قیامت تحت سایة رحمت خاصّ الهی هستند یاد شده‌اند که این، خود اهمّیت مطلب نزد خداوند را می‌رساند.
بنا بر این طبق آنچه بیان شد، یکی از مهم‌ترین عوامل زوال ایمان و بصیرت در فتنه‌های آخرالزّمان این است که وقتی در جامعه‌ای برخی از منکرات به جهت شیوع و عملیات جریان نفاق و دشمنان به طرق مختلف و تدریجی عادی‌سازی شد، کسی می‌تواند ایمان و بصیرتش را حفظ نماید که حسّاسیت و بیزاری قلبی نسبت به این گناهان عادی و شایع شده را به هیچ وجه از دست ندهد. نه تنها از دست ندهد، حسّاسیتش هم کم نشود و آن را امری عظیم بداند که چنانچه بیان شد، هر گناهی (ولو به ظاهر کوچک) وقتی علنی صورت می‌گیرد، در خود، علنی انجام شدنش مرتبه‌ای از خفیف شمردن وجود دارد و به همین جهت، آن گناه به ظاهر کوچک به گناهی عظیم مبدّل می‌شود و عدم حسّاسیت به آن، شدید‌ترین آسیب را به ایمان شخص وارد می‌سازد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
در پایان باید نکاتی در باب مسئلة نهی از منکر بیان شود؛ چون ممکن است با بیانات فوق این گمان پیش بیاید که مؤمن وظیفه‌اش این است که تحت هر شرایطی با حالت خشم و غضب، نهی از منکر نماید که این‌گونه نیست؛ لذا در پایان به ذکر نکات بسیار ناب و ارزشمندی از بیانات حضرات معصومان(ع) و بزرگان دین در باب مسئلة نهی از منکر می‌پردازیم:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
ابتدا به ساکن وقتی انسان با کسی مواجه می‌شود که دارد منکری مرتکب می‌شود و طبیعتاً نمی‌داند هم که این شخص از روی جهل و غفلت مرتکب منکر شده یا کاملاً آگاهانه و از روی عمد و عناد مرتکب منکر می‌شود، باید نهی از منکر با نهایت ملاطفت، ملایمت و رفق و مدارا باشد؛ حتّی به جهت احتمال تأثیر بیشتر در زبان نرم، نسبت به کسی که احتمال قوی بدهد انسان که از روی آگاهی و عناد مرتکب منکر می‌شود، انسان باید با رفق و ملایمت نهی از منکر لسانی انجام دهد؛ چنانچه خداوند خطاب به حضرت موسی و هارون(ع) برای نهی از منکر فرعون می‌فرماید:
«فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَی؛23
امّا به نرمی با او سخن بگویید؛ شاید متذکّر شود یا (از خدا) بترسد.»
آیت الله سیّد حسین یعقوبی قائنی در کتاب شرح حال خود نکات تأمّل‌برانگیزی در این خصوص بیان می‌دارد؛ از جمله:
به یاد دارم روزی برای مسافرتی در یک اتوبوس نشسته بودم و جز حقیر کسی با لباس روحانیت در آن اتوبوس نبود. راننده موسیقی روشن کرد. ناگهان هیجان عجیبی در بنده به وجود آمد و به شدّت عصبانی شدم. خواستم بگویم آن را خاموش کن؛ لکن از همان کسی که از درون به من می‌گفت: نهی از منکر بکن. سؤال کردم: اگر زن نامحرمی در اینجا باشد، آیا امکان دارد مخفیانه به او نگاه کنی؟ پاسخ مثبت بود.
با تعجّب دیدم همان کسی که الآن در ظاهر به خاطر خدا عصبانی شده، حاضر است مخفیانه مرتکب معصیت شود و به این نتیجه رسیدم که در واقع این غضب برای خدا نیست؛ بلکه به جناب نفس برخورد کرده است که چرا در مقابلش موسیقی روشن کرده‌اند. از این‌رو صبر کردم تا آن حالت فروکش کرده و غبارها فرو بنشیند.
غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد.
پس از گذشت لحظاتی با خود گفتم: موسیقی حرام است و من در مجلس معصیت نشسته‌ام؛ لذا تصمیم گرفتم برای خدا نهی از منکر کنم. سپس با زبانی نرم و آرام گفتم: آقای راننده!
همین که او را صدا زدم، از آنجایی که نفس در کار نبود؛ بلکه خالصاً و از روی شفقت تذکّر می‌دادم فوراً تأثیر کرد؛ لذا پیش از آنکه کلمة دیگری به زبان آورم، بلافاصله آن را خاموش کرد و اصلاً نه پشت سر خود را نگاه کرد و نه پرسید چه می‌گویی.
«إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلهِ مَثْنَی وَ فُرَادَی»24
این یک دستور کلی است و در تمام امورات جاری می‌باشد...25
به عنوان نمونه‌ای دیگر از همان عالم رّبانی حکایت شده است:
هنگام رفتن به «طالب‌آباد» در داخل اتوبوس متوجّه شدم یکی از توده‌ای‌ها کنار طلبه‌ای نشسته و با ایشان بحث می‌کند. در خلال بحث پرسید: آیا در قرآن راجع به زراعت چیزی داریم؟ او گفت: نه. من تذکّر دادم که آیاتی راجع به زراعت در قرآن هست؛ از جمله این آیه در سورة «واقعه»: «أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ» که البتّه در مقام بیان یک معنای توحیدی است.
بعد گفت: کجای قرآن نوشته که ارباب سه سهم ببرد و رعیت یک سهم؟
آن فرد روحانی برای پاسخ به او وارد مباحث علمی شد.
من دیدم ارشاد او از این طریق صحیح نیست و باید از طریق دیگری وارد شد؛ ولی آن هنگام حرفی نزدم.
وقتی آن روحانی پیاده شد، آن شخص رو به من کرد و گفت: آقا! مثل اینکه ایشان از مسائل دینی چندان آگاه نبودند و با من مشغول صحبت شد.
بنده که دیدم او مسلمان بی‌غرض و گمشده‌ای است، از او پرسیدم: شما حقّانیت راهتان را از کجا فهمیده‌اید؟... سپس پرسیدم: آیا منکر مرگ هستی؟ گفت: نه. گفتم: حالا که می‌دانی مرگ حق است و انسان یقیناً می‌میرد، آیا احتمال ندارد که بعضی از شماها در دفاع از مرامتان - که حقّانیت آن را از طریق صحیح به دست نیاورده‌اید - به مقصود نرسیده، کشته شوید؟ گفت: چرا.
گفتم: در این صورت چقدر بدبختی و خسران است که انسان در راهی قدم بگذارد که حقّانیتش را نمی‌داند و در حالی که به هدف مادّی خویش (هم) نرسیده است، از بین برود.
من این مطالب را که خود به آن معتقد بودم، با زبان ساده و با حالت شفقت بدون تحکّم به او می‌گفتم؛ لذا آن‌چنان در او اثر گذاشت که به گریه افتاده، آهی کشید و گفت: افسوس! ما تا به حال از اسلام خبری نداشتیم و از هم جدا شدیم.
از فنون ارشاد این است که با مردم به نحو تحکّم برخورد نکنیم. نظر خود را بر آنها تحمیل ننماییم و خود را برتر از آنها ندانیم؛ بلکه باید با حالت شفقت و مهربانی و در حدّ فهمشان با آنها صحبت کنیم و مثل کسی که می‌خواهد برادر خودش را که در مهلکه‌ای افتاده، نجات
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
عادّی شده بود، چنین نهیب می‌زنند و می‌فرمایند:
«ای اهل عراق! خبردار شده‌ام كه زنان شما در بين راهِ كوچه و بازار با مردان برخورد می‌كنند. آيا حيا نمی‌كنيد؟»29
همچنین در جایی که عدّه‌ای علنی به مقدّسات توهین می‌کنند و آنها را به سخره می‌گیرند، وظیفة رویگردانی از آن جمع و ترک آنان است؛
چنانچه قرآن کریم در این‌باره می‌فرماید:
«هرگاه كسانی را ديدی كه آيات ما را استهزا می‌كنند، از آنها روی بگردان تا به سخن ديگری بپردازند و اگر شيطان تو را به فراموشی افكند، پس از ياد‌آوری، با اين گروه ستمكار منشين.»30
«و [خداوند اين حكم را] در كتابش بر شما نازل كرده كه هرگاه بشنويد، افرادی آيات خدا را انكار و استهزا می‌كنند، با آنها ننشينيد تا به سخن ديگری بپردازند؛ وگرنه شما هم مثل آنان خواهيد بود. خداوند همة منافقان و كافران را در دوزخ جمع می‌كند.»31
امام صادق(ع) در خصوص آیات فوق می‌فرمایند:
«سزاوار نیست برای مؤمن که در مجلسی بنشیند که در آن نافرمانی خدا می‌شود و آن را نیز نمی‌تواند دگرگون سازد.»32
امام رضا(ع) نیز در سخن دیگری می‌فرمایند:
«هرگاه شنیدی کسی حق را انکار می‌کند و دروغ می‌شمارد و به اهلش بد می‌گوید، از نزد او برخیز و با او همنشین مباش.»33
زمانی که یقین به فسق شخصی حاصل شد، یعنی فهمیدیم که شخص از روی آگاهی و نه جهل، عامدانه و معاندانه به انجام منکر یا تمسخر حق یا دشمنی و انکار آن می‌پردازد. در اینجاست که وظیفة ایمانی، ابراز خشم در رفتار و گفتار (البتّه کنترل‌شده و تحت قوای عقل) است. چنین خشمی نه تنها مذموم نیست، بلکه از نشانه‌های ایمان حقیقی انسان است. تا جایی که امیر مؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:
«هر كس با فاسقان كينه توزد و دشمنی نماید، برای خدا خشم گرفته و هر كس برای خدا خشم بگيرد، حقيقتاً مؤمن است.»34
و البتّه باید توجّه داشت که مؤمن هنگام دشمنی و ابراز خشم با فاسقان معاند نیز از دایرة حق و عدالت و انصاف خارج نمی‌شود و چنانچه بیان شد، این بروز خشم در رفتار و گفتارش باید در چهارچوب عقل و شرع باشد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. سورة انعام(6)، آیات110 و 111.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. رسول خدا حضرت محمّد مصطفی(ص) فرمودن: «انَّ للَّهِ تعالی فِی الْارْضِ اوانِی، الا وَ هِی الْقُلُوبُ... ؛ خداوند در زمین (برای فیض خود) ظرف‌هایی دارد. بدانید که این ظرف‌ها، همان قلب‌ها هستند...» (متّقی هندی، «کنز العمّال»، ج 1، ص 243.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. مولی امیرالمؤمنین علی(ع) در پاسخ به زید بن صوحان دربارة زیرک‌ترینِ مردمان فرمودند: «کسی که بصیرت یافته و راه را از بی‌راهه و رشد و هدایت را از گمراهی باز شناسد.» (ابن بابویه قمی، محمّد بن صدوق، «من لا یحضره الفقیه»، ج 4، ص 383.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. امام محمّدباقر(ع) فرمودند: «قلب‌ها سه (گونه)اند: قلب وارونه كه هيچ خير و خوبی در آن جای نمی‌گیرد و آن دل كافر است، قلبی كه در آن نقطة سياهی است و خوبی و بدی در آن با
هم در كشمكش باشند. پس هر كدام از آنِ قلب باشد، بر آن ديگری چيره گردد و قلبی است باز و گشاده كه در آن، چراغ‌هایی است تابناك و نورش تا روز رستاخيز خاموش نگردد و آن دل مؤمن است.» (ثقة الاسلام کلینی، «الکافي»، ج ۲، ص ۴۲۳.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. سورة انعام(6)، آیة 110.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. «فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي قَوْلِهِ «وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصارَهُمْ» يَقُولُ نُنَكِّسُ قُلُوبَهُمْ فَيَكُونُ أَسْفَلُ قُلُوبِهِمْ أَعْلَاهَا- وَ نُعْمِي أَبْصَارَهُمْ فَلَا يُبْصِرُونَ بِالْهُدَی.» («تفسیر قمی»، ج 1، ص 213.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. «إِنَّ أَوَّلَ مَا يُغْلَبُونَ [يُقْلَبُونَ] عَلَيْهِ مِنَ الْجِهَادِ، الْجِهَادُ بِأَيْدِيكُمْ ثُمَّ الْجِهَادُ بِأَلْسِنَتِكُمْ- ثُمَّ الْجِهَادُ بِقُلُوبِكُمْ- فَمَنْ لَمْ يَعْرِفْ قَلْبُهُ مَعْرُوفاً - وَ لَمْ يُنْكِرْ مُنْكَراً نُكِسَ قَلْبُهُ- فَجُعِلَ أَسْفَلُهُ أَعْلَاهُ فَلَا يَقْبَلُ خَيْراً أَبَداً.» (همان، ج 1، ص 213.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. «كيف بكم إذا فسدت نساؤكم، و فسق شبابكم و لم تأمروا بالمعروف، و لم تنهوا عن المنكر؟ فقيل له: و يكون ذلك يا رسول الله؟ فقال: نعم و شر من ذلك، كيف بكم إذا أمرتم بالمنكر و نهيتم عن المعروف؟ فقيل له: يا رسول الله و يكون ذلك؟ قال: نعم و شر من ذلك، كيف بكم إذا رأيتم المعروف منكرا و المنكر معروفا؟» (عاملی، حر، «وسائل الشيعه»، ج ۱۶، ص ۱۱۹.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. سورة اعراف(7)، آیة 82.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. «الرَّاضِي بِفِعْلِ قَوْمٍ كَالدَّاخِلِ فِيهِ مَعَهُمْ، وَ عَلَی كُلِّ دَاخِلٍ فِي بَاطِلٍ إِثْمَانِ، إِثْمُ الْعَمَلِ بِهِ وَ إِثْمُ الرِّضَی بِه.» (سیّد رضی، «نهج‌البلاغه»، حکمت 154، ص 499.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. «أَشَدُّ الذُّنُوبِ مَا اسْتَهَانَ بِهِ صَاحِبُهُ.» (همان، حکمت 348، ص ۵۳۵.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. رسول خدا حضرت محمّد مصطفی(ص) فرمودند: «لا تَنظُرُوا إلی صِغَرِ الذَّنبِ ولكنِ انظُرُوا إلی مَنِ اجتَرَأتُم.» (کراکجی، ابوالفتح، «كنزالفوائد»، ج 1، ص 13.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. «اِتَّقُوا المُحَقَّراتِ مِن الذُّنوبِ فإنّها لا تُغفَرُ، قلتُ: و ما المُحَقَّراتُ؟ قالَ: الرَّجُلُ يُذنِبُ الذنبَ فيقولُ: طُوبی لي لَو لم يَكُن لي غيرُ ذلكَ.» («الكافي»، ج 2، ص 287.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. «خْفَافٌ بِالتَّحْرِیمِ لِلْحَرَامِ وَ الِاسْتِخْفَافُ بِذَلِکَ دُخُولٌ فِی الْکُفْرِ.» (ابن بابویه صدوق، محمّد بن علی، «علل الشرایع»، ج ۲، ص ۴۸۴)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. معمولاًً وقتی سخن از آیات الهی به میان می‌آید، اذهان به سمت آیات آفاقی، نظیر ستارگان و خورشید و... می‌رود؛ امّا باید دقّت داشت، به یک معنا درست است که همة مخلوقات بر طبق احادیث آیه و نشانة خدا هستند و خبر از وجود خالقی قادر و حکیم می‌دهند؛ امّا این آیات در یک مرتبه نیستند؛ بلکه هرچه بیشتر منجر به آشنایی انسان با خداوند شوند، آن آیه، آیة عظیم‌تری است و دشمنان الهی، اتّقافاً بیشتر به انکار و تمسخر آن روی می‌آورند. بر این اساس که بر طبق احادیث متعدّد، وجود مقدّس امیرمؤمنان علی(ع) بزرگترین آیة الهی است؛ چنانچه خود وجود مبارک ایشان می‌فرمایند: «مَا لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ آيَةٌ هِيَ أَكْبَرُ مِنِّي وَ لاَ لِلَّهِ مِنْ نَبَإٍ أَعْظَمُ مِنِّي؛ برای خدای عزّ و جلّ آيه و علامتی از من بزرگتر نيست و برای خدا نبأ و خبری بزرگتر از من نيست.» («الکافي»، ج ۱، ص ۲۰۷.) حال ممکن است سؤال پیش آید: مگر مرتبه و جایگاه رسول خدا(ص) بالاتر از حضرت امیر(ع) نیست؟
پاسخ اینجاست که بر طبق شأن نزول آیة «مباهله» که مورد اتّفاق شیعه و سنّی است، امیرالمؤمنین(ع) به منزلة نفس و حقیقت باطنی رسول خدا(ص) هستند؛ یعنی به عبارت دیگر وقتی حضرت امیر(ع) می‌فرمایند خدا آیه‌ای از من بزرگتر ندارد، یعنی خدا آیه و نشانه‌ای عظیم‌تر از نفس و حقیقت باطنی پیامبر(ص) که من هستم، ندارد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. سورة روم(30)، آیة 10.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. «سفینة الصادقین»، فصل 47، عظیمت به طالب‌آباد، ص 392.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. «مَن رَأی مِنكُم مُنكَرا فَليُغَيِّرهُ بِيَدِهِ، فَإن لَم يَستَطِع فَبِلِسانِهِ، فَإن لَم يَستَطِع فَبِقَلبِهِ وَذلِكَ أضعَفُ الإيمانِ.» (ابن ابی جمهور، «عوالي اللئالي»، ج ۱، ص ۴۳۱.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. «مَن تَرَكَ إنكارَ المُنكَرِ بقَلبِهِ و يَدِهِ و لِسانِهِ فهُوَ مَيِّتٌ بَينَ الأحياءِ.» (شیخ طوسی، «التهذیب»، ج 6، ص 181.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. آیت الله جوادی آملی می‌فرماید: «ولِيُنذِرَ مَن كانَ حَيًّا ويَحِقَّ القَولُ عَلَی الكفرين» (سورة یس(36)، آیة 70). خدای سبحان در این آیه (زنده) و (کافر) را مقابل هم قرار داده؛ نه مؤمن و کافر را. گویا فرموده است که انسان یا زنده است یا کافر. در بسیاری از موارد قرآن کریم چهار مطلب را با ایجازی سودمند بیان می‌دارد؛ به گونه‌ای که دو امر از آنها را که به حسب ظاهر نابرابرند، امّا در حقیقت و باطن برابرند، ذکر می‌کند و دو امر دیگر از نسبت آن دو امر یاد شده روشن می‌شود؛ مثلاً در این آیه زنده و کافر را در تقابل با یکدیگر قرار داد و فرمود که انسان یا زنده است یا کافر با اینکه بر حسب تقسیمِ متعارف، انسان یا زنده است یا مرده؛ آنگاه زنده یا مسلمان است یا کافر؛ شیوة قرآن در این تقسیم به شکلی است که می‌گوید: انسان یا مؤمن است یا مرده؛ یعنی فرهنگ وحی، کافر را مرده می‌داند و از آنجا که در برابر کافر عنوان زنده و در برابر زنده عنوان کافر را به کار گرفت، روشن می‌شود که در نگاه قرآن، کافر در حقیقت مرده است و حیات حقیقی تنها از آن اهل ایمان است. این تقابل گرچه به حسب ظاهر مستعبد می‌نماید، در واقع هرگز استعباد ندارد؛ بلکه برابر است. («امام مهدی موعود موجود»، فصل 1: امام عام، ص 36.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. «... فَعِنْدَهَا يَذُوبُ قَلْبُ اَلْمُؤْمِنِ فِي جَوْفِهِ كَمَا يُذَابُ اَلْمِلْحُ فِي اَلْمَاءِ مِمَّا يَرَی مِنَ اَلْمُنْكَرِ فَلاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يُغَيِّرَهُ.» («تفسير قمی»، ج ۲، ص ۳۰۳.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. «يا رَبِّ، مَن أهلُكَ الَّذينَ تُظِلُّهُمْ فی ظِلِّ عَرشِكَ يَومَ لا ظِلَّ إلاّ ظِلُّكَ؟ فَأوحَی اللّه ُ إلَيهِ... وَ الَّذينَ يَغْضِبُونَ لِمَحارِمی إذَا استُحِلَّتْ مِثلَ النَّمِرِ إذا جُرِحَ.» («وسائل الشیعه»، ج ۳، ص ۴۱۶.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. سورة طه(20)، آیة 44.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. «بگو: شما را تنها به یک چیز اندرز می‌دهم و آن اینکه: دو نفر دو نفر یا یک نفر یک نفر برای خدا قیام کنید.» (سورة سبأ(34)، آیة 46.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. «سفینة الصادقین»، فصل 17، ص 169.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. «سفینة الصادقین»، فصل 47، عزیمت به طالب‌آباد، صص 378 و 379.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27. بیانات در جلسة پرسش و پاسخ دانشگاه تهران، 22 اردیبهشت 1377.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28. «اَمَرنا رَسُولُ اللّهِ(ص) اَنْ نَلْقَی اَهْلَ الْمَعاصی بِوُجُوهٍ مُکفَهِرَّةٍ.» («الکافي»، ج ۵، ص ۵۸.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29. «عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَلَيْهِمُ اَلسَّلاَمُ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهِ يَا أَهْلَ اَلْعِرَاقِ نُبِّئْتُ أَنَّ نِسَاءَكُمْ يُدَافِعْنَ اَلرِّجَالَ فِي اَلطَّرِيقِ أَ مَا تَسْتَحُونَ.» (همان، ص ۵۳۶.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۰
30. سورة انعام(6)، آیة 68.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۱
31. سورة نساء(5)، آیة 140.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۲
32. «لَا یَنْبَغِی لِلْمُؤْمِنِ أَنْ یَجْلِسَ مَجْلِساً یُعْصَی اللَّهُ فِیهِ وَ لَا یَقْدِرُ عَلَی تَغْیِیرِهِ.» («الکافی»، ج ۲، ص ۳۷۴.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۳
33. «إِذَا سَمِعْتَ الرَّجُلَ یَجْحَدُ الْحَقَّ وَ یُکَذِّبُ بِهِ وَ یَقَعُ فِی أَهْلِهِ فَقُمْ مِنْ عِنْدِهِ وَ لَا تُقَاعِدْهُ.» («تفسیر عیاشی»، ج 1، ص 281.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۴
34. «...مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ غَضِبَ لِلَّهِ وَ مَنْ غَضِبَ لِلَّهِ تَعَالَی فَهُوَ مُؤْمِنٌ حَقّاً.» («امالي»، شیخ مفید، ج ۱، ص ۲۷۵.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۵
35. حضرت امام جعفر صادق(ع) فرمودند: «يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَكُونَ فِيهِ ثَمَانُ خِصَالٍ...لاَ يَظْلِمُ اَلْأَعْدَاءَ... ؛ مؤمن حقیقی دارای هشت خصلت است؛ از جمله اینکه... به دشمنانش ظلم نمی‌کند.» («الکافی»، ج 2، ص 230.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑