زنان صالحه در قرآن کریم
الف) حوّا، همسر آدم(ع)
ب) زن فرعون
من در بهشت نزد خودت خانه‌اي بنا کن و مرا از فرعون و کارهایش رهايي بخش و مرا از دست گروه ستمکاران نجات بده.»
دوست عزیز! پیش از آنکه کسی را به خاطر داشتن خویشاوندان بد او سرزنش کنی، به یاد بیاور که نوح(ع) فرزند عاقّ و بدی داشت. ابراهیم پدر مشرکی داشت. لوط همسر کافری داشت. آسیه شوهری داشت (فرعون) که گفت: «من پروردگار والای شما هستم.» و رسول الله(ص) عموی اسلام‌ستیزی با نام ابولهب داشت.
ج) بلقيس، ملکة سباء3
در «سورة نمل» آیة ۲۲ چنین می‌خوانیم:
«إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا عَرْضٌ عَظِيمٌ؛4
من زني را يافته‌ام که بر آنان فرمانروايي مي‌کند و همه چیز بدو داده شده و تختي بزرگ دارد.»
که طبق نظر تاریخ (و تنها خدا از صحّت آن آگاه است) این زن همان ملکة قوم «سباء» بوده به نام بلقیس که در قلمرو بسیار گسترده‌ای در زمان سليمان(ع) حکمرانی می‌کرد و پس از دعوت سلیمان، به یکتاپرستی روی آورد و خود را تسلیم سلیمان نمود.
د) مادر موسی(ع)
«وَأَوْحَيْنَا إِلَی أَمْ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ المُرْسَلِينَ؛5
و به مادر موسی الهام کردیم که به او شیر بده و هنگامي که بر او ترسيدي، او را به دریا بینداز و مترس و اندوهگین مباش! به یقین ما او را به نزد تو باز خواهیم گرداند و او را از زمرة پيامبران مي‌گردانيم.»
و باید در پاسخ به برخی از جهّال که نام مادر موسی(ع) را می‌پرسند، باید گفت: دانستن آن چه ارتباطی بر دینت دارد؟ آیا اگر کسی نام مادر تو را بپرسد، خواهی گفت؟
مردی از ابن عمر دربارة مسئله‌ای سؤال کرد. ابن‌عمر سرش را پایین انداخت و جوابی نداد تا جایی که مردم گمان کردند که سؤال آن مرد را نشنیده است.
لذا او به ابن عمر گفت: الله متعال تو را قرین رحمت کند! آیـا سـؤالم را نشنیدی؟ ابن عمر گفت: بله، شنیدم؛ امّا آیا شما بر این باوریــد کـه الله عزّ و جلّ از ما دربارة سؤالاتی که از ما می‌پرسید سؤال نمی‌نماید؟! پس الله متعال به تو رحم آورد. بگذار تا در مورد سؤالت بیندیشیم. اگر جوابی داشتیم که به تو می‌دهیم؛ و گرنه به تو خبر می‌دهـیـم کـه بـه آن عـلـم نداریم.6
و نیز ابن عمر می‌گوید:از چیزی که وجود ندارد، سؤال نکنید؛ چرا که من شنیدم عمر چنین کسی را لعن کرد.7
ه) خواهر موسی(ع)
«وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصْرَتْ بِهِ عَنْ جُنْبٍ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ؛8
و به خواهرش گفت: به دنبالش برو و او را از دور مي‌دید، بدون اینکه آنان بدانند.»
و) دختران شعیب(ع)
«وَما وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةٌ مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّی يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخُ كَبِيرٌ؛9
و هنگامي که به آب مدین رسید، بر آن، گروهي از مردم را ديد که به (حيوانات) آب می‌دادند و آن طرف دیگر دو زن را یافت که گوسفندان خویش را دور می‌کردند. گفت: منظورتان از این کار چیست؟ گفتند: ما (گوسفندان خود را) آب نمی‌دهیم تا اینکه چوپانان (گوسفندانشان را) باز گردانند و پدر ما پیرمرد کهنسالی است.»10
ز) همسر عمران11
«إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحُرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛12 چون زن عمران گفت: پروردگارا! آنچه در شکم دارم، نذر تو کردم تا آزاد شده باشد. پس از من بپذیر که تو شنوایی.»
البتهّ این زنان قبل از رسول خدا(ص) بودند که بیان کردیم و برخی از آیات هستند
زنان غير صالحه در قرآن کریم
الف) زن نوح و زن لوط
ب) زن ابولهب
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
در «قرآن کریم» نام تمام زنان، چه قهرمان و غیر آن ذکر نشده است و همچنان نام تمام زنان کافر هم ذکر نگردیده است؛ فقط چند زن محدود قهرمان به عنوان الگو و چند زن کافر به عنوان نذیر و تخویف، ذکر گردیده است که مختصراً به آنان را اشاره خواهیم کرد. ان شاء الله
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
الله تعالی در قرآن برای زنان نمونه از زنان پیشین را گاهی به اشاره و گاهی صراحتاً بیان می‌دارد تا زنان مسلمان، آنان را الگو قرار داده و در نقش قدم آنان حرکت نمایند.
در قرآن فقط نام یک زن صالحه به صورت آشکار برده شده که آن هـــم نـام مریم(س) می‌باشد که علاوه بر اینکه «سورة مریم»، سورة نوزدهم قرآن به نام مریم نام‌گذاری شده، در شانزدهمین آیة همین سوره نیز بـه طـور آشکار، نام مریم برده شده است؛ چنان‌که می‌فرماید:
«وَ اذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيَّا؛
و در این کتاب از مریم یاد کن آنگاه که در ناحیة شرقي (بيـت‌المقدّس) از خانواده‌اش کناره گرفت.»
زنان قهرمان در تاریخ اسلام
امّا در قرآن کریم به زنان صالحه غیرمستقیم اشاره شده است؛ مانند:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
«يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً؛1
اي مردم! از پروردگارتان بترسید؛ پروردگاري که شما را از یک نفس آفرید و همسرش را نیز از وي آفرید و از آن دو، مردان و زنان زيادي منتشر و پخش کرد...»
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
خدواند در آیة یازدهم «سورة تحریم» دربارة آسیه، همسر فرعون به صورت دعا چنین بیان می‌دارد:
«وَضَرَبَ اللهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْنَا فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ؛2
و الله! دربارة مؤمنان (نیز) زن فرعون را مثل زده است، هنگامی که گفت: پروردگارا! برای
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
که دربارة تعدادی از زنان در عصر پیامبر اسلام(ص) نازل شده‌اند. برای اطّلاعات بیشتر به کتب تفاسیر زیر مراجعه کنید
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
١. «تفسير المنار» از شیخ رشید رضا؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
۲. «تفسیر احسن الکلام» از شیخ عبدالسلام رستمی؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. «تفسير أزهر البیان» از شیخ اکرام‌الدّین بدخشانی.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
قبلاً یادآور شدیم که در قرآن کریم تمام زنانی که ذکر می‌شوند، همگی آنان الگو و قهرمان نیستند؛ بلکه عدّه‌ای از آنها قهرمان و عدّه‌ای دیگری به خاطر پند و عبرت آورده شده‌اند؛ مانند:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
«ضَرَبَ اللهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحِيْنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ الله شَيْئًا وَقِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ؛13
خداوند دربارة کافران مثلي مي‌زند. زن نوح و زن لوط را. [آن دو] در نکاح دو بنده از بندگان درستکار ما بودند. آنگاه به آنان خیانت ورزیدند. پس آن [دو بنده] نتوانستند از [عذاب] خدا چيزي را از آن [دو زن] دفع کند و گفته شد با درآیندگان به آتش [دزوخ] در آیید.»
ابن تیمیه14 در تفسیر «فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ» می‌گوید:
هر کس به عمل قومي راضي شد، با آنها محشور می‌گردد؛ همان‌گونه که زن لوط با آنها گرد آورده شد و گرچه عمل زشت لواط را انجام نداده بود؛ چون این کار از زن صادر نمی‌شود؛ امّا چون به عمل آنها راضی بود، با آنها عذاب داده شد.
شیخ عبدالعزیز طریفی می‌گوید:
زن نوح و زن لوط به دعوت حق خیانت کردند؛ با وجود آنکه همسرانشان پیامبر بودند. این عجیب نیست که در صــف اسـلام، مزدورانی برای باطل باشد. عجیب این است که نباشد.
اگر هدایت شامل حال کسی نشود، ولو که زن پیامبر هم باشد، گمراه خواهد شد؛ مانند زن لوط(ع) و نوح(ع) و اگر کسی را هدایت نصیب شود، ولو که در بطن کفر هم باشند، گمراه نخواهند شد؛ مانند زن فرعون. پس همیشه از خدای متعال هدایت طلب کرد؛ از این‌رو پیامبر(ص) ایــن دعــا را مـی‌خـواننـد:
«اللَّهُمَّ إنِّي أَسْأَلُكَ الهُدَی وَالتَّقَی وَالْعَفَافَ وَالْغِنَی؛15
الهی! از تو هدایت و تقوا و پاکي و بي‌نيازي خواهانم.»
گمراه شدن تفاوت دارد. در حقیقت زن اگر گمراه شود، سبب گمراهی یک فامیل می‌گردد و اگر اصلاح شود، یک امّت را اصلاح می‌کند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
«وَ امْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ؛16
و زن او [نیز] که همواره هیزم‌کش [آتش‌افروز] است.»
زن ابولهب، امّ جمیل دختر حرب خواهر ابوسفیان بود که خارها و سرگین‌ها را برگرفته و آنها را شبانه بر راه رسول خدا(ص) افکند.
او در حالي‌که سنگ بر دست داشت و رجــز مـي‌خـوانـد، لوله‌کنان پیامبر اسلام(ص) را می‌جست تا به ایشان حمله کند؛ امّا ایشان را که در کنار ابوبکر نشسته بودند، نمی‌دید.17
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. سورة نساء(4)، آیة ١.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. سورة تحريم(66)، آیة ١١.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. او بلقيس، دختر شرحبيل بود. پدرش جز وي فرزندي نداشت و بعد از پدر پادشاهي به وي رسيد. (مخلص هروی، عبدالرؤوف، «تفسیر انوار القرآن»).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. سورة نمل(27)، آیة ۲۲.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. سورة قصص(28)، آیة ۷.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. ابن سعد، «الطبقات الکبری».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. حنبلی، ابن رجب، «جامع العلوم و الحكم».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. سورة قصص(28)، آیة ۱۱.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. همان، آیة ۲۳.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. مفسّران می‌گویند: ملاقات موسی(ع) با شعیب هرگز نشده است.
بعضی می‌گویند؛ زمانی‌که موسی(ع) هجرت نمود رفت به «چاه مدین» در آنجا دو زنی را یافت و سپس آن دو زن (دختر) او را نزد پدرشان (شعیب) بردند.
اصلاً این واقعه حقیقت ندارد و در هیچ نوع نصوصی نیامده که موسی(ع) نزد شعیب رفته باشد؛ همچنان کدام نصّی نیست که مراد از شیخ کبیر که در قرآن شعیب(ع) بوده است.
پس حق اینست که موسی(ع) نزد شخص صالحی رفت که قصّه‌اش در سورة قصص ذکر شده است. شيخ اکرام‌الدین می‌گوید: شعیب(ع) مدّت‌ها پیش از موسی(ع) درگذشته است و هرگاه اگر آن شخص، شعیب(ع) بود باید قرآن نام آن را تصریح می‌نمود و این امر بیانگر آن است که شخص مذكور شعيب(ع) نبوده است.
طبری نیز می‌گوید: اینکه در قرآن و شیخ کبیر که گفته؛ در این مورد روایاتی که آمده قابل اعتماد نیست.
«تفسير في ظلال القرآن» می‌گوید که موسی(ع) نزد شعیب نرفته بلکه نزد شیخ صالحی رفته بود. «ازهر البیان»، ج ۴، ص ۴۳۷؛ «تفسیر فی ظلال القرآن»، ج ۵، ص ۲۶۸۷.
دکتر مصطفی خرّمدل می‌گوید: اکثر مفسران برآنند که آن دو دختر دختران شعیب بودند امّا در قرآن یا سنّت چيزي که بر این امر دلالت کند، وجود ندارد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. تاریخ‌نویسان نام او را حنه گفته‌اند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. سورة آل‌عمران(3)، آیة ٣٥.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. سورة تحريم(66)، آیة ١٠.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. احمد بن عبد حليم بن عبدالسلام بن عبد الله بن خضر بن محمّد بن خضر بن علي بن عبدالله بن تيميه، حزانی، دمشقي، ذهبي مي‌گويد: وي دروازة علم و از باهوشان و توابع روزگار بود موافقان و مخالفان و آوازة تألیفاتش که به 300 جلد مي‌رسد، به هر جا رسیده است. یکی از آثار مشهورش (مجموع فتاواي ابن تیمیه) در ۳۷ جلد است و آثار بي‌شمار ديگري نيز دارد. در سال ٦٦١ه.ق. در «حرّان» به دنیا آمد و در سال ۷۲۸ه.ق. وفات یافت. («الاعلام زرکلی»).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. مسلم، «الذكر والدعاء»، باب التعوّذ من شر ما عُمِل ومن شر ما لم يُعْمَل؛ حدیث ۲۷۲۱، از عبدالله بن مسعود قال: مسلم غير أن محمد بن المثني قال والعفّة. اهـ. اي: بدل [و العفاف].
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. سورة مسد(111)، آیة ٤.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. «تفسير أنوار القرآن».
منبع: مسلم، ابوشاکر، «زنان قهرمان در تاریخ اسلام؛ 100 زن ثبت‌شده در تاریخ اسلام»، صص 15-24.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑