واحد پژوهش موعود
اَبانِ بن تَغْلِب، ابوسعيد بن رُباح بَکري جُرَيري کِنْدي رَبَعي کوفي متوفّاي 141ه .ق.، اديب، قاري، فقيه، مفسّر و از محدّثان بنام اماميّه است.1 او محضر امام سجّاد، امام محمّد باقر و امام جعفر صادق(ع) را درک کرده و از آنان حديث نقل کرده است.2
شرح حال
بيشتر مآخذ کنية او را ابوسعيد و برخي ابوسعد3و4 يا ابن سعيد5 آورده‌اند و برخي ديگر کنية ابواُميمه را نيز براي او ذکر کرده‌اند.6و7
نسبت جريري به سبب آن است که وي مولاي بني جرير بن عُباده بوده است. نسبت ديگر وي، بکري، اشاره به بکر بن وائل نياي بزرگ اين خاندان دارد.8
از زادگاه و تاريخ تولّد وي اطّلاعي در دست نيست؛ امّا از آنجا که به کوفي ملقّب شده است، مي‌توان احتمال داد که وي بيشتر سال‌هاي زندگي خود را در «کوفه» سپري کرده و احتمالاً همانجا نيز زاده شده باشد.
ابان بيشتر عمر خويش را نزد تابعين گذرانده و از محضر درس آنان سود جسته است؛ به همين سبب، ابن حبّان9 وي را از مشاهير اتباع تابعين در کوفه دانسته است.
وي در سال 141ه .ق. در دوران امامت امام صادق(ع) از دنيا رفت. امام صادق(ع) با شنيدن خبر درگذشت وي، مرگ او را دردناک توصيف کردند.10
نجاشي به نقل از ابوزرعه گفته که ابان از انس بن مالک صحابي (متوفّاي 93ه .ق.) نيز روايت کرده است.11و12
جايگاه و مقام علمي
درک محضر امام
او محضر امام علي بن حسين(ع)، امام محمّد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) را درک کرد و نزد آنان دانشهاي متداول روزگار، چون حديث را آموخت و در حوزة درس و مکتب امام صادق(ع) به مقامي والا دست يافت.13
ابان به کثرت روايت از امام صادق(ع) معروف بود و گفته‌اند که 30.000 حديث از آن حضرت روايت کرده است.14
به گفتة طوسي امام صادق(ع) يکبار او را براي مناظرة ادبي با مدّعي تعيين کرد.15
هر گاه ابان به «مدينه» مي‌آمد، حلقه‌هاي درس ديگران به خاطر او تعطيل مي‌شد و سارية‌النّبي (ساريه به معناي ستون و مقصود از آن ستوني است در مسجدالنّبي که پيامبر کنار آن مي‌نشست و به بيان احکام و معارف ديني مي‌پرداخت.) به او واگذار مي‌شد.16 البتّه اين کار با فرمان امام باقر(ع) انجام مي‌پذيرفت.
حضرت به او فرمودند: «در مسجد بنشين و براي مردم فتوا بده؛ زيرا دوست دارم در ميان شيعيانم مثل تو را ببينم.»17 مانند اين روايت را کشّي از امام صادق(ع) چنين نقل مي‌کند: به او فرمودند: «با اهل مدينه بنشين؛ زيرا خوش دارم که آنان مانند تو را در ميان پيروان ما ببينند.» او از امام اجازه خواست تا بر اساس نظر ديگر فقها نيز فتوا دهد؛ بنابراين به امام عرضه داشت: من در مسجد مي‌نشينم و مردم مي‌آيند و از من سؤال مي‌کنند. اگر به آنان جواب ندهم، از من نمي‌پذيرند. من نيز اکراه دارم که جواب آنان را با فرمايش شما يا رواياتي که از شما رسيده است، جواب بدهم؛ از اين رو امام به او اجازه دادند که بر اساس آنچه که مي‌داند براي مردم فتوا دهد. امام فرمودند: «دقّت کن آنچه را مي‌داني رأي آنان است، برايشان بازگو.»18
علم قرائت
وي علم قرائت «قرآن کریم» را از عاصم بن اباالنّجود، طلحه بن مُصَرّف و سليمان
مقابله با فرق باطل
ديدگاه شيعه و سنّي دربارة ابان
وثاقت ابان نزد اهل سنّت
ديدگاه شيخ طوسي
اساتيد و مشايخ
راويان و شاگردان
آثار
بررسي روايات مهدوي ابان بن تغلب
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
اعمش فرا گرفت و يکي از سه نفري بود که توانست تمام قرآن را نزد اعمش بياموزد.19و20
نجاشي از حسين بن سعيد بن ابي‌جهم نقل مي‌کند که مي‌گفت: پدرم از ابان بن تغلب دربارة تفسير آية «مالِکِ يَوْمِ الدِّينِ»21 برايم حديث نقل کرد؛ - سپس تمام تفسير آيه را آورده و مي‌گويد: - ابان قرائتي مخصوص به خود دارد که در نزد قراء مشهور است.»22
شيخ طوسي23 به نقل از محمّد بن موسي بن ابي‌مريم صاحب «اللّؤلؤ» گفته است که وي در اين فن، برجسته‌ترين فرد روزگار خويش بوده است. ابان علاوه بر قرآن و حديث در هريک از علوم فقه، ادب، لغت و نحو صاحب نظر شمرده مي‌شد.24و25
محمّد بن موسي بن ابي‌مريم مي‌گويد: من محضر ابان بن تغلب را درک کردم؛ هرگز کسي را در قرائت تواناتر از او نديده‌ام. او مي‌گويد: تلفّظ به همزه دشوار است. (يعني اظهار همزه موجب مشقّت و سختي و تکلّف بي‌ثمر است و مي‌بايد اظهار همزه را ترک کرد که همين امر، لغت قريش است، آنان همزه را اظهار نمي‌کردند و پيامبر(ص) نيز از آن نهي کرده بود.) - سپس قرائت او را يادآور مي‌شود و مي‌گويد: او سه کتاب به نام‌هاي «فضائل»، «صفّين» و «تفسير غريب القرآن» دارد.
ابراهيم نخعي مي‌گويد: ابان در تمام فنون علمي تفسير قرآن، فقه، حديث، ادبيات، لغت و نحو، سرآمد ديگران بود.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
در روزگار او که بر اثر آشنايي مسلمانان با فرهنگ و معارف اقوام ديگر جدال‌هاي فکري و اعتقادي بسيار در موضوعات ديني پديد آمده بود و فرقه‌هاي گوناگون با تکيه بر مباني فکري خود به دفاع از آراي فقهي و کلامي خويش برخاسته بودند.
ابان از شمار کساني بود که با الهام از آموزش‌هاي اهل بيت(ع) به دفاع از تشيّع و تبليغ اين مذهب اهتمام مي‌ورزيدند. به همين سبب، وي نزد امامان شيعه(ع) از منزلت والايي برخوردار بود و معاصرانش براي استماع حديث و استفاده در باب مسائل به او روي مي‌آوردند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
شخصيّت دانشمندان رجال شيعي وي را ثقه دانسته26و27 و محقّقان رجالي اهل سنّت، مانند احمد بن حنبل، يحيي بن معين، ابوحاتم و نسايي وثاقت او را تأييد کرده‌اند.28و29و30و31و32و33
سعدي جوزجاني، وي را زائغ (منحرف از حق)، مذموم المذهب و مجاهر دانسته است.34
ذهبي از رجال‌شناسان اهل سنّت به دفاع از ابان برخاسته و نسبت‌هاي ناروا را به تفصيل پاسخ گفته است.35
ابن عدي36 گفته است که وي در مذهب تشيّع غلوّ مي‌کرده است؛ بنابراين مي‌توان به روايات وي استناد کرد.
به اين نکته بايد توجّه کرد که در قرن 2ه .ق. به کسي شيعة غالي گفته مي‌شده است که به مخالفان و دشمنان علي بن ابي‌طالب(ع) متعرّض شود.37 بنابراين بايد ميان اين افراد و کساني که نسبت به امامان شيعه غلوّ مي‌کردند، فرق گذاشت.
ابان بن محمّد بن ابان بن تغلب مي‌گويد: از پدرم شنيدم که مي‌گفت: با پدرم به محضر امام صادق(ع) شرفياب شديم؛ چون پدرم - ابان- را ديد، دستور داد بالشي براي او گذاردند تا بر آن بنشيند؛ با او دست داد و معانقه کرد و از حال او جويا شد و به او خوش‌آمد گفت. اضافه مي‌کند: هر گاه ابان وارد مدينه مي‌شد، حلقه‌هاي درس ديگران تعطيل شده، جملگي به سوي او روي مي‌آوردند و سارية‌النبي(ص) را به او واگذار مي‌کردند.
عبدالرّحمن بن حجّاج مي‌گويد: در مجلس درس ابان بن تغلب نشسته بوديم که جواني بر او وارد شد و گفت: اي ابا سعيد! بگو چند نفر از اصحاب پيامبر همراه علي در جنگ‌ها شرکت جستند؟
ابان گفت: گويا تو مي‌خواهي فضل علي را از روي تعداد صحابه‌هاي که از او پيروي کرده‌اند بشناسي؟
گفت: چنين است.
ابان گفت: (ولي برعکس) به خدا سوگند! ما فضل اصحاب پيامبر را جز از طريق پيروي آنان از علي نمي‌شناسيم!
ابان به ابي‌بلاد گفت: مي‌داني شيعيان چه کساني هستند؟ آنان کساني هستند که وقتي مردم پس از رسول خدا(ص) اختلاف کردند، از علي پيروي کردند و هنگامي که مردم بعد از علي اختلاف کردند، از جعفر بن محمّد پيروي کردند!»
نجاشي مي‌گويد: محمّد بن عبدالرّحمن کتاب تفسير ابان و کتاب ابوروق عطية بن حرث و محمّد بن سائب را جمع کرد و از مجموع آنها يک کتاب فراهم آورد.
از عبدالله بن خفقه روايت شده است: ابان بن تغلب گفت: روزي از کنار گروهي مي‌گذشتم، ديدم که به خاطر روايت من از امام صادق(ع) بر من خرده مي‌گيرند. به آنان گفتم: چگونه مرا به خاطر روايت کردن از مردي سرزنش مي‌کنيد که من از او چيزي نپرسيدم؛ مگر اينکه فرمود: قال رسول الله(ص)... (احتمالاً نکوهش آنان از آن جهت بوده است که سنّ او از امام صادق(ع) بيشتر بود و به حسب زمان بر امام تقدّم داشت.)
از سليم بن ابوحيّه روايت شده است: در محضر امام صادق(ع) بودم؛ به هنگام رفتن، از ايشان خداحافظي کرده، عرضه داشتم: دوست دارم تا سخني از شما به يادگار داشته باشم! فرمودند: «نزد ابان بن تغلب برو؛ زيرا او از من احاديث فراواني شنيده است. هر چه را او برايت روايت کرد، تو مي‌تواني از من روايت کني.»38
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
ابن حجر مي‌گويد: احمد، يحيي، ابو حاتم و نسايي گفته‌اند: ابان ثقه است؛ و ابن عدي مي‌گويد: از او رواياتي بر جاي مانده که همة آنها درست است؛ به شرط آنکه فردي موثّق از او نقل کرده باشد. او از راستگويان در نقل روايات است؛ هر چند شيعه مذهب است، در نقل روايات صالح است و اشکالي در کار او نيست.
ابن حجر مي‌گويد: اين گفتاري منصفانه است. ابن‌عجلان مي‌گويد: ابان بن تغلب که مردي عراقي و اهل عبادت بسيار و ثقه است، کسي است که براي ما روايت کرده است و ابن‌عيينه نيز او را به خاطر فصاحت و بيانش ستوده است.
ابونعيم مي‌گويد: ابان يکي از فرهيختگان فرزانه است.
عقيلي مي‌گويد: ابو عبد الله را شنيدم که از عقل و ادب و صحّت احاديث او ياد مي‌کرد.
ابن سعد مي‌گويد: او ثقه بود. ابن‌حبّان نيز او را از ثقات شمرده است.39و40
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
شيخ طوسي دربارة او مي‌گويد: ثقه و جليل‌القدر است و منزلت عظيمي دارد. او از اصحاب امام سجّاد، امام باقر و امام صادق(ع) بوده و از ايشان روايت کرده است. او در نزد ايشان از جايگاه خاصّي برخوردار بود.41
شيخ طوسي مي‌گويد: ابان بن تغلب قاري، فقيه و لغت‌شناسي خردمند بود؛ لغات قبايل عرب را شنيده بود و از آنان گزارش مي‌کرد. او کتابي دربارة واژه‌هاي دشوار قرآن تأليف کرد و شواهد آن را از اشعار عرب بيان داشت... پس از او عبدالرّحمن بن محمّد ازدي کوفي از
کتاب ابان و محمّد بن سائب کلبي و ابوروق بن عطية بن حرث کتاب واحدي فراهم آورد و در آن، موارد اتّفاق نظر و اختلاف نظر آنان را مشخّص نمود. بر اساس آنچه عبدالرّحمن انجام داده است، گاهي تنها گفتة ابان است و گاهي مشترک با ديگران مي‌باشد.
شيخ مي‌گويد: ابان قرائتي مخصوص به خود داشت.
شيخ اسناد آن را به محمّد بن موسي بن ابي مريم مي‌رساند، که گفت: قرائت را از ابان بن تغلب شنيده‌ام؛ تواناتر از او قارياي نيافتم؛ قرآن را از اوّل تا آخر خوانده و قرائت او را آورده است.
شيخ ادامه مي‌دهد: ابان کتابي دارد، به نام فضائل.
سپس سند خود را به او يادآور مي‌شود و نيز داراي يک اصل است از اصول چهارصدگانه... ابان در سال 141ه .ق. در زمان حيات امام صادق(ع) درگذشت. حضرت زماني که خبر مرگ او را شنيدند، فرمودند: «به خدا سوگند! مرگ ابان دلم را آزرد.»42
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
مشايخ حديث ابان به جز سه امام ياد شده و انس بن مالک بدين قرارند: سليمان اعمش، محمّد بن منکدر، سماک بن حرب، ابراهيم نخعي، ابوبصير، عاصم، ابوعمرو شيباني، منهال بن عمرواسدي، حکم ابن عُتيبه، ابواسحاق عمرو بن عبدالله سبيعي، فُضيل بن عمرو فُقَيمي، جهم بن عثمان مدني، عدي بن ثابت، طلحة بن مصرّف، عطية بن سعد عوفي، عکرمه مولي ابن عبّاس و عمر بن ذرّ همداني.43و44و45و46و47
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
راويان بنام سدة دوم هجري قمري از ابان روايت شنيده و نقل کرده‌اند. مامقاني48 تعداد آنان را نزديک به 50 تن دانسته است. برخي از اينان عبارتند از: ابان بن عبدالله بَجَلي، ابان بن عثمان احمر، ادريس ابن يزيد اودّي، حسان بن ابراهيم کرماني، حمّاد بن زيد، داوود بن عيسي نَخَعي، ابوخميثه زهير بن معاوية جُعْفي، زياد بن حسن بن فرات قزّاز، سعيد بن بشير، سفيان بن عُيَيْنه، سلام بن ابي خُبْزه، سيف بن عميره نخعي، شعبة بن حجاج، عباد بن عوام، عبدالله بن ادريس بن يزيد اودي، عبدالله بن مبارک، علي بن عابِس، قاسم بن معن مسعودي، محمّد بن ابان بن تغلب، ابومعاويه محمّد بن خازم ضرير، ابوخداش مَخْلد بن خِداش، مفضّل بن عبدالله حَبَطي، موسي بن عُقبه، هارون بن موسي نحوي، سعيد بن ابي‌جهم، محمّد بن موسي بن ابي مريم، ابوبُرده ميمون مولي بني فزاره، محمّد بن ابي عُمَير و ابن مسکان.49و50و51و52
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
تأليف کتاب‌هايي به ابان نسبت داده شده که موجود نيست و در فهارس ذکر نشده است. نام برخي از آنها بدين قرار است: 1. معاني القرآن؛ 2. کتاب القراءات53 3. الغريب في القرآن؛ 4. الفضايل54 5. کتاب صفّين.55
نجاشي نام کتاب سوم را تفسير غريب القرآن آورده است. الغريب نخستين اثر در نوع و موضوع خود بوده و در لغت و تفسير از اهمّيت بسزايي برخوردار بوده است. مؤلّف در بيان و شرح الفاظ غريب قرآن به شواهدي استناد جسته که خود از عرب شنيده بوده است.56و57 لغويان و مفسّران قرن 2ه .ق. به اين کتاب استناد مي‌کردند و عبدالرّحمن بن محمّد ازدي کوفي با استفاده از کتابهاي ديگر در اين زمينه کتابي فراهم آورد که مشتمل بر موارد اختلاف و وجوه اشتراک بود.58
نيز ابان نخستين کسي است که در علم غريب القرآن دست به تأليف زده است.59و60
حافظ شمس الدّين داوودي مي‌گويد: او کتاب معاني القرآن را تأليف کرد که کتابي نيکو و با دقّت است و کتابي ديگر به نام القراءات دارد. مسلم و چهار تن ديگر از اصحاب مسانيد از او نقل حديث کرده‌اند.61
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
روايات ابان بن تغلب در برخي موارد با واسطه62 از امام معصوم و برخي ديگر بدون واسطه از امام باقر(ع)63 و امام صادق(ع)64 نقل شده است. در مجموع از وي ده گزارش نقل شده که در قالب 14 موضوع قابل مشاهده است. روايات وي بيشتر به دوران ظهور تمرکز دارد؛ به گونه‌اي که از شخصيّت امام مهدي(عج) و ويژگيه‌اي ايشان، انتظار و مسائل پيراموني آن و نشانه‌هاي ظهور روايتي ديده نمي‌شود. نقل برخي از روايات، مانند حضور ميليوني ملائکه و بيعت آنان با امام مهدي(عج)، يا نگاه کردن کارگزاران امام مهدي(عج) به کف دست خود و حکم کردن بر اساس آن، از جمله مواردي است که تنها از اين راوي صادر شده است.
تفصيل روايات وي بدين‌گونه است:
وجود حجّت الهي در تمام دوران.65
برچيده شدن علم در دوران غيبت امام.66
جبرئيل اوّلين ببعت کننده با امام زمان(عج).67
هنگامی که قائم قيام کند براي هر کشوري فردي را انتخاب مي‌کند و در زماني که نتوانست حکم کند، فرمان او در کف دست اوست و بر اساس آن عمل مي‌کند.68
ناسزا گفتن به پرچم حق (امام مهدي(عج)) از جانب مشرق و مغرب زمين.69
حضور 313 نفر در مکّه که بر دسته‌هاي شمشير آنان کلمهای نوشته شده است که از آن هزار کلمه گشوده گردد.70
قضاوت مهدوي(عج) قضاوت داودي است و گواه نمي‌طلبد.71
زره و پرچم رسول خدا(ص) در اختيار امام مهدي(عج) است.72
همراهي سيزده ميليون و سيصد و سيزده ملائکه در قيام مهدوي.73
سرور و شادي در قبر مردگان در هنگام قيام مهدوي.74
قدرت فراوان مؤمنان در هنگام قيام مهدي(عج).75
اجراي دو حکم در دوران ظهور؛ رجم زاني محصنه و قتل مانع زکات.76
امام مهدي(عج) در دوران حکومت نسبت به تمام مردم شناخت کامل دارد.77
خانة امام زمان(عج) در نقطه‌اي پشت کوفه.78
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، ج 1، ص 10.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. همان، ص 7.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. مزّی، یوسف بن عبدالرّحمن، «تهذیب الکمال»، ج 2، ص 6.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. صفدی، خلیل بن ایبک، «الوافی بالوفیات»، ج 5، ص 300.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. علّامه حلّی، حسن بن علی، «الرّجال»، ج 1، ص 29.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. سیوطی، عبدالرّحمن بن ابی‌بکر، «بغية الوعاه»، ج 1، ص 404.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. ابن اثیر، «غایة النهایة»، ج 1، ص 4.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، ج 1، ص 10.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. محمّد بن حبّان، «مشاهير علماء الامصار»، ص 259.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، صص 7-8.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. همان، ج 1، ص 10.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. خوئی، سیّد ابوالقاسم، «معجم رجال الحديث»، ج 1، ص 144.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، ج 1، ص 10.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. علّامه حلّی، حسن بن علی، «الرّجال»، ج 1، صص 9-10.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. طوسی، محمّد بن حسن، «اختیار معرفة الرّجال»، ج 1، ص 4.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، ج 1، ص 11.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. همان، ص 10.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. طوسی، محمّد بن حسن، «رجال کشّي»، ص330.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. ابن اثیر، «غایة النهایة»، ج 1، ص 4.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. سیوطی، عبدالرّحمن بن ابی‌بکر، «بغية الوعاه»، ج 1، ص 404.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. سورة فاتحه، آية 4.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، ج 1، ص 11.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. طوسی، محمّد بن حسن، «الفهرست»، ج 1، ص 7.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، ج 1، ص 11.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. یاقوت حموی، «معجم الادباء»، ج 1، صص 107- 108.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. طوسی، محمّد بن حسن، «الفهرست»، ج 1، ص 5.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27. علّامه حلّی، حسن بن علی، «الرّجال»، ج 1، ص 35.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28. ابن ابی‌حاتم، «الجرح و التعديل»، ج 1، ص 297.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29. مزّی، یوسف بن عبدالرّحمن، «تهذیب الکمال»، ج 2، ص 7.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۰
30. ابن سعد، «الطبقات الکبير»، ج 6، ص 342.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۱
31. ابن حبّان، «الثقات»، ج 6، ص 67.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۲
32. ذهبی، «المغني في الضعفاء»، ج 1، ص 6.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۳
33. صفدی، خلیل بن ایبک، «الوافی بالوفیات»، ج 5، ص 300.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۴
34. ابن جوزی، «الضعفاء و المتروکين»، ج 1، ص 15.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۵
35. ذهبی، «ميزان الاعتدال»، ج 1، صص 5-6.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۶
36. ابن عدی، «الکامل في ضعفاء الرّجال»، ج1، ص380.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۷
37. ذهبی، «ميزان الاعتدال»، ج 1، صص 5-6.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۸
38. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، صص 10- 7.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۹
39. ابن حجر عسقلانی، «تهذيب التهذيب»، ج 1، ص 93-94.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۰
40. ذهبی، «ميزان الاعتدال»، ج 1، ص 5.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۱
41. طوسی، محمّد بن حسن، «الفهرست»، ص 57.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۲
42. طوسی، محمّد بن حسن، «الفهرست»، ص 58.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۳
43. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، ج 1، ص 10.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۴
44. طوسی، محمّد بن حسن، «اختیار معرفة الرّجال»، ج 1، ص 4.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۵
45. بخاری، «التاريخ الکبير»، ج 1، ص 453.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۶
46. مزّی، یوسف بن عبدالرّحمن، «تهذیب الکمال»، ج 2، ص 6.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۷
47. ابن جزری، «غاية النهاية»، ج 1، ص 4.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۸
48. مامقانی، «تنقيح المقال»، ج 1، صص 4-5.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۹
49. مزّی، یوسف بن عبدالرّحمن، «تهذیب الکمال»، ج 2، صص 6-7.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۰
50. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، ج 1، ص 11.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۱
51. طوسی، محمّد بن حسن، «الفهرست»، ج 1، ص 58.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۲
52. طوسی، محمّد بن حسن، «اختیار معرفة الرّجال»، ج 1، ص 622.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۳
53. ابن ندیم، «الفهرست»، ج 1، ص 272.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۴
54. طوسی، محمّد بن حسن، «الفهرست»، ج 1، ص 59.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۵
55. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، ج 1، ص 11.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۶
56. طوسی، محمّد بن حسن، «الفهرست»، ج 1، ص 57.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۷
57. نجاشی، احمد بن علی، «رجال»، ج 1، ص 11.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۸
58. یاقوت حموی، «معجم الأدبا»، ج 1، ص 108.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۹
59. امین عاملی، سیّد محسن، «اعيان الشّيعة»، ج 2، ص 98.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۰
60. حیدر، اسدالله، «الامام الصادق و المذاهب الاربعه»، ج 2، ص 56.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۱
61. سیوطی، عبدالربحمن بن ابی‌بکر، «طبقات المفسرين»، ج 1، ص 1.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۲
62. کورانی، علی و دیگران، «معجم أحاديث الامام المهدي(عج)»، ج 4، ص 464.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۳
63. همان، ص 501.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۴
64. همان، ج 5، ص 98 و ج 5، ص 237.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۵
65. همان، ج 5، ص 378؛ به نقل از صفّار، «بصائر الدّرجات»، ص 487.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۶
66. همان، ج 5، ص 98؛ به نقل از «الغيبة نعماني»، ص 162 و ج 5، ص 160؛ به نقل از «الکافي»، ج 1، ص 340.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۷
67. همان، ج 7، ص 301؛ به نقل از «تفسير عيّاشي»، ج 2، ص 254.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۸
68. همان،ج 4، ص 501؛ به نقل از «الغيبة نعماني»، ص 334.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۹
69. همان، ج 5، ص 237؛ به نقل از الغيبة نعماني»، ص 308.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۰
70. همان، ج 5، ص 254؛ به نقل از «بصائر الدّرجات»، ص 311.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۱
71. همان؛ به نقل از «بصائر الدّرجات»، ص 311 و ج 5، ص 321؛ به نقل از راوندی، «الخرائج و الجرائح»، ج 2، ص 860.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۲
72. همان، ج 5، ص 261؛ به نقل از ابن قولویه، «کامل الزّيارات»، صص 119- 120.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۳
73. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۴
74. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۵
75. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۶
76. همان، ج 5، ص 325؛ به نقل از برقی، «المحاسن»، ص 87، ح 28.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۷
77. همان، ج 7، ص 299؛ به نقل از شیخ صدوق، «کمال الدّين و تمام النّعمه»، ص 671.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۸
78. همان، ج 5، ص 244؛ به نقل از «الکافي»، ج 4، صص 571- 572.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑