مرتضی مهدوی یگانه
جریان اوّل: شیعة خودشیفته
نزدیک بود امام به زمین بیفتد
امّا جریان دوم
امام صادق(ع) و مسائل روز
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
امام هدایتگر و مربّی جامعه است و با هر جریان و گروهی، متناسب با اندیشه‌ها و فرهنگ آن، تعامل و برخورد می‌کند. قاعدتاً این شأن در ارتباط با دوستان و شیعیان خود او بروز و جلوه‌ای مهم‌تر و عمیق‌تر دارد. علاوه بر این، ابعاد اجتماعی - سیاسی و فرهنگی جامعه نیز در این تعاملات تأثیرگذار است و خصوصاً زمانی که زمام امور در دست خلفای جور و دشمنان اهل‌بیت(ع) است، این تعامل‌ها شکل و شمایل خاصّی پیدا می‌کند. از سوی دیگر امام و دوستان و شیعیانش به منزلة یک خانواده به شمار می‌روند و امام همچون پدری مهربان ژرف‌نگر و مراقب فرزندان، آنان را به سوی تعالی و رستگاری راهنمایی می‌کند، هشدار می‌دهد و تربیت می‌نماید. این امر در مورد همة امامان معصوم(ع) صدق می‌کند؛ امّا آنچه در این نوشتار می‌آید، در ارتباط با دوران امام صادق(ع) است؛ البتّه ضیق مجال به ما اجازة تحقیق همه‌جانبه نمی‌دهد و در اینجا به بهانة بزرگداشت سالروز شهادت آن حضرت، تنها به یکی دو مورد از جریانات مذکور اشاره می‌کنیم که البتّه می‌تواند مسئلة روز ما نیز باشد و برای ما عبرت‌آور و درس‌آموز تلقّی گردد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
در زمان آن حضرت گروهی از شیعیان و دوستان ایشان با تصوّراتی واهی می‌پنداشتند معرفت یا محبّت اهل بیت(ع) برای نجات و ورود به بهشت کافی است.
برخی در مورد معرفت امام می‌گفتند: امام خود را بشناس؛ دیگر هرچه خواستی، انجام بده و آن اندیشة ناصواب را نیز به گفتار امام نسبت می‌دادند که فرضاً امام صادق(ع) فرموده‌اند: «اعرف امامک و اعمل ما شئت!»
وقتی این سخن را برای خود امام نقل کردند، فرمود:
«سبحان الله! من گفتم امام خود را بشناس و هرچه از خیر و خوبی خواستی، انجام بده (که به خاطر ولایت مورد قبول الهی واقع خواهد شد).»
در حقیقت این اندیشه در مقابل دو جریان منحرف آن زمان بود: نخست شیعیانی که واقعاً فکر می‌کردند معرفت امام برای نجات و رستگاری، کافی و وافی است و عمل و عبادت لازم نیست؛
جریان دیگر کسانی بودند که به ظاهر، خود را غرق در عبادت و اعمال خیر می‌کردند؛ ولی ولایت و امامت حضرت صادق(ع) (و به طور کلّی اهل بیت(ع)) را قبول نداشتند.
امّا ولایت و عبادت به مثابه دو بال یک پرنده است که فقط با هر دو بال می‌توان پرواز کرد و بنابراین ولایت بی‌عمل و عمل بی‌ولایت، هیچیک موجب پرواز و رشد انسان نمی‌شود و بدین روی، خداوند از هیچیک از این دو گروه چیزی را نمی‌پذیرد (این هر دو را ما در زمرة جریان اوّل برشمردیم).
البتّه روی سخن در اصل به گروه اوّل است که واقعاً در شمار دوستداران اهل‌بیت(ع) بودند؛ امّا در عمل، کوتاهی می‌ورزیدند. حضرات ائمّة معصومان(ع) با اینان به طور محکم برخورد می‌کردند و هشدار می‌دادند.
داود بن فرقد گوید: شنیدم امام صادق(ع) می‌فرمودند:
«یاران من صاحبان خرد و تقوایند و هرکس چنین نیست، از اصحاب و یاران من نخواهد بود.»1
ابوصباح کنانی نیز گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: ما را در «کوفه» ملامت می‌کنند و به عنوان جعفری می‌شناسند. در اینجا امام صادق(ع) خشمگین شدند (که شما خودتان مقصّر هستید. آری، شما یاران و اصحاب واقعی من نیستید.) و فرمودند:
«اصحاب (واقعی) جعفر در میان شما بسیار کم هستند. اصحاب واقعی کسانی هستند که ورع و تقوایشان شدید و اعمالشان فقط برای خداست.»2
در حدیث دیگر امام صادق(ع) بسیار شدیدتر و شگفت‌انگیزتر برخورد کرده و فرمودند:
«در میان کسانی که به دروغ ادّعای تشیّع می‌کنند، گروهی هستند که از یهود و نصاری و مجوس و مشرکان نیز بدترند.»3
نگارنده گوید: احتمال می‌رود کسانی از دشمنان و مأموران بنی‌امیّه برای بدنام کردن شیعه ادّعای تشیّع کرده و در ملأ عام مرتکب انواع و اقسام گناه و خلاف می‌شدند و حضرت این افراد را این‌گونه طرد و لعن می‌کردند. آن حضرت در حدیثی دیگر فرمود:
«خداوند هیچ آیه‌ای دربارة منافقان نازل نکرد؛ مگر اینکه مصداقش مدّعیان ولایت ما بودند.»4
البتّه افراد زیادی نیز از دوستداران اهل بیت(ع) بودند که ایشان را واقعاً دوست داشتند؛ امّا در عرصة عمل و عبادت کوتاهی می‌کردند و مورد انتقاد آن حضرات واقع می‌شدند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
در روایتی امام صادق(ع) فرمودند:
«روزی حضرت زین‌العابدین(ع) در منزل نشسته بودند که گروهی باب منزل ایشان را به صدا درآوردند. حضرت به کنیز خود فرمودند: «ببین چه کسانی در می‌زنند.» آنان از همان پشت در گفتند: ما گروهی از شیعیان شما هستیم.» امام صادق(ع) فرمودند:
«به محض اینکه حضرت زین‌العابدین(ع) این سخن را شنید، با عجله از جا پرید و (از شوق دیدن آنان) به سوی در دوید؛ به طوری‌که نزدیک بود به زمین بخورد؛ امّا وقتی در را باز کرد و صورت و ظاهرشان را دید، (با ناراحتی برگشت) و فرمود:
«دروغ می‌گویند. اگر اینان شیعه‌اند،ُ پس علامتشان کو؟ چرا اثر عبادت در آنان آشکار نبود؟ [چرا آثار پیروی از ما در آنان دیده نمی‌شود؟]» آنگاه امام سجاّد(ع) اوصافی از شیعیان واقعی‌شان بیان فرمود که حاکی از عبادات بسیار اعمال خیر فراوان خدمات زیاد به مردم و تعامل و روابط پسندیده با دیگران و مانند آن بود.5
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
جریانی دومی که ابتدا از آن یاد کردیم، هوادارن بنی‌امیّه و مأموران آنها بودند که از هیچ تلاشی برای ضربه زدن به امام صادق(ع) و دوستان و شیعیان ایشان فروگذار نمی‌کردند امّا امام(ع) نیز با آنان مبارزه و مقابله می‌کردند.
از یک سوی شیعیان و دوستان بی‌توجّه به عبادت و مدّعی ولایت را هشدار می‌دادند که ولایت ما فقط به تقوا و عبادت نفع نمی‌بخشد و تأکید می‌فرمودند که ما خود نیز با تقوا و عبادت به خدا تزدیک می‌شویم و افراد بی‌تقوا شیعة ما نیستند و مکتب ما مکتب گناه‌ستیزی و معصیت‌گریزی است امّا از سوی دیگر با هوادارن بنی‌امیّه و ولایت‌ستیز نیز برخورد می‌کردند و از شیعیان و دوستان خویش که در اقلّیت بودند و مورد اذیّت اینان و افراد حکومت و بنی‌امیّه قرار می‌گرفتند، به طور جدّی حمایت می‌فرمودند. یک نمونة آن موردی است که در روایت زیر می‌خوانید:
فرات بن احنف گوید: من نزد امام صادق(ع) بودم که یکی از آن ملعون‌ها (یعنی همین ولایت‌ستیزان و مأموران حکومت) وارد مجلس شد و گفت: به خدا قسم! الآن از شیعیان او بد می‌گویم (و آن حضرت را اذیّت می‌کنم. از روایت معلوم است که حضرت نیز آنها را می‌شناختند و حتّی از آنها روی برمی‌گرداندند.) آن شخص گفت: یا اباعبدالله!
به من رو کنید؛ امّا امام به او رو نکردند. این کار سه بار تکرار شد و در دفعة سوم امام صادق(ع) با ناراختی و غیظ فرمودند:
«هان! بیا به تو رو کردم. بگو ببینم چه می‌گویی و مطمئنّم خیر از دهانت خارج نخواهد شد.» آن مرد گفت: شیعیان شما نبیذ می‌خورند.
نبیذ به معنای شراب خرما و کشمش است. گاهی هم به خود خرما و کشمش گفته می‌شود. منظور آن مرد همان شراب بود؛ ولی امام (آن شخص را ناکام گذاردند) آن را به معنای دوم گرفتند و فرمودند:
«اشکالی ندارد. پدرم از جابر بن عبدالله روایت فرمود که اصحاب رسول خدا(ص) گاه نبیذ می‌خوردند.» آن مرد مجدّداً گفت: منظورم مایع خرما و کشمش است که مسکر است. حضرت فرمودند:
«شیعیان ماخالص‌تر و پاک‌تر از آن هستند که شیطان در وجود آنان ناپاکی و اعتیادی از مسکر جاری سازد و اگر هم در مواردی چنین کنند، آنان پروردگاری دارند مهربان و دلسوز و پیامبری که با استغفار خود به آنان لطف دارد و ولیّ و امامی که در نزد حوض کوثر یاری‌شان می‌کند؛ امّا تو و یارانت در صحرای برهوت سرگردانید.» راوی گوید: آن مرد سرخورده و ساکت شد؛ ولی باز گفت: منظورم خود شراب و خمر بود. حضرت فرمودند:
«خدا زبانت را بگیرد! تو را چه شده که امروز از همان اوّل ما را در مورد شیعیانمان اذیّت می‌کنی؟» سپس فرمودند:
«پدرم مرا خبر داد از علیّ بن الحسین از علیّ بن ابی طالب از رسول خدا(ص) از جبرئیل از خدای عزّ و جلّ که فرمود:
«ای محمّد! من بهشت را بر همة پیامبران ممنوع کردم تا تو و علی و شیعیانتان در آن داخل شوید؛ مگر هرکس از آنان که مرتکب گناه کبیره‌ای شود که در این صورت من او را در دنیا در مال یا ترس (و امثال آن) مبتلا گردانم تا پاک شود و (هنگام مرگ) ملائکه با او با روح و ریحان رو به رو شوند و من بر او غضبناک نباشم...» آنگاه حضرت با لحنی خاص به آن مرد فرمودند:
«آیا از این حقایق و این بشارت‌ها نزد تو و هم‌فکرانت چیزی هست؟ (معلوم است که نیست) حالا می‌خواهی، مرا ملامت کن یا نکن.»6
نگارنده گوید: چنان‌که ملاحظه می‌شود، امام با هر گروه رفتار و برخوردی متناسب داشتند. شیعیان سست‌عنصر را به شدّت هشدار می‌دادند تا به راه راست حقیقی و ولایت ایشان بازگردند و با دشمنان نیز (در حمایت از اهل بیت) این‌گونه برخورد می‌فرمودند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
باید دانست که آنچه گذشت، مسئلة روز ما نیز هست. امروز نیز بسیاری از دوستداران اهل بیت(ع) نسبت به انجام فرایض و عبادات الهی و فضایل اخلاقی و مسائل انسانی کوتاهی می‌کنند. برخی تصوّر می‌کنند محبّت اهل‌بیت(ع) در مسیر بندگی خدا و مکتب ولایت کافی است؛ در حالی که لازم هست؛ امّا کافی نیست. محبّت و مودّت اهل بیت(ع) به منزلة ریشه و تنة درختی است که باید حتماً شاخ و برگ و میوه هم بدهد و شاخ و برگ‌ها و میوة آن همین عبادات، اخلاق و فضایل اخلاقی است. دوستان اهل بیت(ع) باید دریابند که برخوردها و هشدارهای امام صادق(ع) در آن روز، امروز نیز مورد توجّه آنان هست و ایشان هیچگاه از دوستان خود نمی‌پذیرند که آنان نسبت به حریم الهی و عبادات ایشان بی‌تفاوت باشند و در انجام مسئولیت‌ها و تکالیف فردی، اجتماعی، اخلاقی، سیاسی و امثال آن سستی ورزند.
از سوی دیگر امروز بسیاری هستند که علیه مکتب ولایت تلاش می‌کنند و پیروان آن را مورد اذیّت، تمسخر و تحقیر قرار می‌دهند؛ خصوصاً در مورد ولایت فقیه که ستون اصلی نظام جمهوری اسلامی است موضع می‌گیرند. گروه‌هایی مثل داعش و وهابیت حتّی فتوای کفر و شرک و قتل شیعیان را صادر می‌کنند و بسیاری از جوانان معتقد به ولایت و نظام را به جرم وفاداری به این مکتب و این نظام می‌زنند و قطعه قطعه می‌نمایند.
اینها باید مطمئن باشند خطاب‌های امام صادق(ع) متوجّه آنان هم هست؛ هرچند لیاقت شنیدن این خطاب‌ها را نیز ندارند.
باری، مکتب امام صادق(ع) همواره زنده و سخنان ایشان به روز است؛ زیرا امام معصوم(ع) همواره رهبر جامعة اسلامی است. امام انسان کامل است و رشد و تعالی انسان‌ها، به شکوفایی انسانیت آنان است و آنان دائماً نیازمند به انسانیت و انسان کامل هستند. البتّه در این ساحت، اولویت نسبت به امام حیّ تحقّق می‌پذیرد و انسان‌ها همگی به امام معصوم حیّ، یعنی امام عصر(عج) نیازمندند و تا قبل از ظهور ایشان، فیض ولایت ایشان از مسیر ولایت نایبشان ـ ولایت فقه - در جامعه و حتّی در جهان جریان می‌یابد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. مجلسی، محمّدباقر، «بحارالانوار»، ج 68، ص 166.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. همان ص 169؛ نگارنده گوید: امثال این‌گونه روایات در کتاب ابن بابویه صدوق، محمّد بن علی، «صفات الشیعه» و جلد 68 «بحارالانوار» کم نیست.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. همان صص 144-145.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑