سرگردان در دوگانة فمنیسم و طالبانیسم!

علیرضا صالحی

خانم فاطمه رضایی کارشناس ارشد جامعه‏شناسی، یکی از فعّالان در عرصة آگاهی عامّه، به خصوص حقوق زنان است. ایشان رئیس سازمان توانمندسازی زنان «افغانستان» است که چندین سال در زمینة ارتقای ظرفیت زنان تلاش و فعّالیت دارد. شعار اصلی این سازمان این است که «آموزش یک مرد در بهترین حالت آموزش یک فرد است ولی آموزش به یک زن مساوی با تربیت یک نسل است.» لذا به عقیدة ایشان، تغییرات اساسی در جامعه از طریق زنان ایجاد خواهد شد. با ایشان به گفت‏و‏گو نشستیم و راجع به زنان افغانستان، عملکرد رسانه‏ها و مؤسّسات فعّال، سؤالاتی مطرح کردیم.

تصویر منتشر شده در رسانه‏ها از زنان افغانستان به شدّت دوقطبی است. تصویر اوّل زنی است که از دورة حکومت طالبان به بعد بسیار به نمایش درآمده است؛ زنی که دائماً مورد ظلم واقع می‏شود، خانه‏نشین است و مردان، ظلم بسیاری به آنان روا می‏دارند. این یک تصویر است. تصویر جدید دیگری هم که در این دو دهه بسیار به نمایش درآمده، زنی است که مستقل و آزاد است و خیلی پایبند ارزش‏های دینی و سنّتی نیست و از قیودات گذشته رها شده و رو به آینده دارد. کدامیک به واقعیت زن افغانستانی نزدیک‏تر است؟

هر دو تصویر بخشی از واقعیت زنان افغانستان است؛ زنی که خانه‏نشین است و اکثراً از حق و حقوق شهروندی و انسانی خود محروم هستند؛ این هم زن افغان است. زنی که ادّعای آزادی دارد، توقّع قدرت دارد، توقّع مستقل بودن دارد. این هم واقعیت امروز زن جامعة ماست. زن افغانی الآن بین یک صفر تا صد در نوسان است. یک تعداد در طرف صفر است. یک تعداد دیگر در طرف صد. یک تعداد هم در این میانه‏اند؛ امّا اینکه در نهایت وزنه به کدام طرف سنگینی خواهد کرد، بحثی است که در دراز مدّت شاهدش خواهیم بود. آنچه که مسلّم است، جامعة ما هنوز به ثبات لازم دست نیافته است.

چه طیف‏هایی از مردم به ارزش‏های امروزی تمایل بیشتری نشان می‏دهند؟

تعیین دقیق آن بسیار مشکل است. در مسائل اجتماعی - فرهنگی عموماً نمی‏توانیم دسته‏بندی دقیقی اعلام کنیم؛ امّا به صورت کلّی می‏توانیم بگوییم وضعیت کلان‏شهرها با قریه‏ها و روستاها متفاوت است. خانم‏های روستایی همچنان پایبند رسم و رسومات خود هستند. در این مناطق مؤسّسات نتوانستند کاری انجام دهند و رسانه‏ها نیز نقش چندان مؤثّری نداشته‏اند؛ لذا محیط اجتماعی به همان صورت سنّتی و قبیله‏ای اداره می‏شود و جامعه در همان چارچوب سنّتی خود طیّ مسیر می‏کند؛ امّا در کلان‏شهرها قصّه متفاوت است؛ چراکه مردم در معرض ارتباطات رسانه‏ای هستند، آگاهی‏های متفاوت و مختلف کسب می‏کنند، دنیاهای متفاوتی را تجربه می‏نمایند. لذا در شهرها وضعیت تغییر کرده است؛ امّا همچنان زنان ما جایگاه خود را پیدا نکرده‏اند و در پی جایگاه خود، سرگردان هستند؛ با این حال روحیة جست‏وجوگری فوق‏العادّه بالایی دارند.

آیا می‏توانیم رسم و رسومات قبیله‏ای رایج در

افغانستان را ضدّ انسانی بخوانیم؟

من به جد می‏توانم بگویم بله. برخی از رسومات قبایل، واقعاً ضدّ انسانی هستند؛ مثلاً حقّ تحصیل از افراد گرفته می‏شود. این واقعاً ضدّ انسانی است. بدل دادن دختران، یعنی اینکه اگر منازعه‏ای بین اقوام در بگیرد، یک وقت خونریزی و جنگی شود، فردی کشته شود، در بدل خون‏بها دختری را به قبیلة مقابل می‏دهند تا جار و جنجالی که بینشان هست، فیصله بابد. در بسیاری از موارد هم ماجرا ختم نمی‏شود. شاید صرفاً یک درپوش ظاهری یا مسکّنی برای این مسئله ارائه شده باشد؛ امّا در این میان، دختری که به آن قبیله و طایفه فرستاده می‏شود و زندگی‏اش بر باد می‏رود. او در قبیلة جدید به عنوان یک کنیز تلقّی می‏شود؛ به عنوان کسی که در بدل خشونت‏های به کار رفته علیه این قوم و خانواده جا‏به‏جا شده، دیده می‏شود و طبیعتاً از جایگاه پستی برخوردار خواهد بود. او در آنجا آینده‏ای نخواهد داشت.

ازدواج‏های کودکان هم از مواردی است که واقعاً موجب می‏شود فرد از فرصت‏های تحصیلی خود وفرصت‏های اشتغال باز بماند. نمونة دیگر بدل دادن است. بدل دادن هم از مواردی است که حقّ و حقوق و کرامت انسانی یک فرد را به کنار می‏برد. اساساً باید این سؤال را مطرح کنیم که چرا حقوق زنان گرفته می‏شود؟ حقوق چیزی است که کسی حق ندارد بابت اعطای آن، منّت بر سر دیگری بگذارد. من از زمان تولّد، دارای این حقوق هستم. حقّ حیات، حقّ تحصیل، حقّ برخورداری از تحصیلات و آموزش، حقّ کار و اشتغال، همة اینها مواردی از حقّ و حقوقی است که من دارم و بابت داشتن آنها لازم نیست به کسی مرهون و مدیون باشم؛ امّا بابت سلب اینها باید جامعه به من پاسخگو باشد. سؤالتان مشخّصاً این بود که رسم و رسومات چقدر می‏تواند ضدّ انسانی باشد. من واقعاً می‏توانم در جواب سؤال شما بگویم که خیلی از رسم و رسومات ما ضدّ انسانی است.

این رسم و رسومات ضدّ انسانی چقدر در افغانستان رواج دارد؟

بسیار زیاد. افغانستان جامعه‏ای است که هنوز تار و پود آن رسم و رسومات قدیمی است. مشکل اساسی در این میان، یک کاسه کردن رسم و رسومات قدیمی با مسائل دینی است؛ در حالی که من به شدّت معتقدم بین این دو باید یک فاصله و مرزی ایجاد شود. ما در مسائل دینی این را نداریم که شما در بدل، کار اشتباهی که کسی انجام داد، باید دختری را بدهید. وقتی گفته می‏شود که خود فرد به بلوغ برسد و انتخاب کند، یعنی توانایی تشخیص داشته باشد. پس این مسئله با ازدواج زیر سن سازگار نیست. ما همة این موارد را باید کنار هم بگذاریم و این را در نظر بگیریم که کلّ این موارد موجب می‏شود که دختران و خانم‏ها از حقّ و حقوق انسانی خود باز بمانند.

در بعضی مناطق، متولّیان دین با این رسم و رسومات اشتباه هم‏نوایی کرده‏اند. نمی‏توانیم بگوییم دین هم‏نوایی کرده، بلکه ملّاهای دینی هم‏نوایی کردند. جامعة ما یک جامعة سنّتی است و مردم ما به شدّت متأثّر از ملّاهای دینی، مراکز دینی و مراجع دینی ما هستند. این نقش و مسئولیت آنان بسیار خطیر و سنگین است. مواقعی بوده که علما وظیفة خود دانسته و به مسئلة ورود کردند و یک سری از رسم و رسومات را از بین بردند؛ ولی همچنان مناطقی هستند که سر مسائلی مثل مهریه، ارث و میراث و مشابه اینها از احکام دینی پیروی نکردند و به مسائلی که در شرع و نصّ و سنّت هست، بی‏توجّه بودند. لذا تداوم‏بخش همان رسم و رسومات و عنعنات جامعة خود شدند. این روش بسیار اشتباه است؛ امّا علمایی هستند که با تکیه بر شریعت، این مسائل را نفی می‏کنند که اینها می‏تواند بسیار راهگشا باشد. ما این عالم دینی را قبول داریم که بر مبنای سنّت و آیات «قرآن»، مسائل مربوط به حقوق انسانی، به خصوص خانم‏ها را بیان می‏کند.

اگر بخواهیم این مشکلات را در جامعة افغانستان حل کنیم، آیا می‏توانیم روی نهادها و حوزه‏های دینی حساب باز کنیم؟

مؤسّسات دینی، حوزه‏های علمیه و مدارس، نقش فوق‏العادّه بالایی در جامعة ما دارد. چرا؟ چون حرفی که یک عالم بگوید، بی‏نهایت در جامعة ما تأثیر دارد؛ یعنی قشر عظیمی از جامعة ما متأثّر از افکار، بیانات و رویّة ملّا امام‏های ما هستند. مدارس دینی نقش فوق‏العادّه زیادی دارند؛ امّا اینکه چقدر به نقش خود واقف هستند و چقدر نقش خود را در جامعه ایفا می‏کنند، بحث دیگری است. اینکه از چه مکانیزم‏ها و چه روش‏ها و چه ابزارهایی استفاده می‏کنند تا نسل جوان را با متون دینی قناعت بدهند. اینکه بتوانند تا چه حدّی آگاهی جامعه را بالا ببرند، این دیگر نقشی است که در لایة وظایف مساجد و منابر و علمای دینی ماست.

ما خودمان در مجموعه‏ای که داریم سعی می‏کنیم، خیلی وارد عمق مسائل دینی نشویم؛ چون طیف‏های مختلفی از دختران و خانم‏ها در سازمان ما رفت‏و‏آمد دارند. ما بیشتر روی مسائلی، مثل سطح تحصیل و سطح آگاهی آنها کار می‏کنیم. ما به افراد عموماً این توصیه را داریم که شما تحصیلات آکادمیک داشته باشید، مطالعات کتاب داشته باشید، در ساحات مختلف هم داشته باشید که در نهایت خودتان به یک جمع‏بندی برسید که جایگاه و نقش زن چیست و آیا دین و مسائل دینی جلوگیر و سدّ راه شما در مورد مسائل پیشرفت هست یا نه؟ برداشت شخص من و نهادی که دارم و چیزی که القا می‏کنم، این است که ما اگر برداشت عمیق و دقیقی از مسائل دینی داشته باشیم، هیچ وقت دین سدّ راه ما نیست؛ نه تنها سدّ راه ما نیست، بلکه مثل نقشة راهی می‏ماند که افراد را از چپ و راست رفتن‏های بیهوده مصون می‏دارد و رسیدن به هدف را آسان‏تر می‏کند. لذا کار اصلی ما این است که آگاهی افراد را بالا ببریم تا از افراط و تفریط در مسائل مختلف از جمله امور دینی مصون باشند.

افراط و تفریط در میان نهادهای دینی اهل سنّت بیشتر است یا اهل تشیّع؟

من نمی‏توانم در این زمینه قضاوت دقیق کنم؛ امّا باید بگویم که در مذهب شیعه، عقلانیت اهمّیت بالایی دارد. این مسئله خیلی می‏تواند در مورد مسائل خاصّ ما راهگشا باشد. آنچه که مشخص است، اینکه در مناطق اهل‏سنّت سختگیری بیشتری نسبت به خانم‏ها وجود دارد و یک دلیلش هم می‏تواند قرائت‏های تند و افراط‏گرایانة نسبی از متون دینی باشد.

در این میان وضعیت شهرها و روستاها برابر نیست. در کلان‏شهرها با توجّه به اینکه خانم‏ها و در کل، خانواده‏ها و مردها و حتّی اطفال در معرض آموزش‏های گوناگون قرار دارند، این تصوّر رشد کرده است که خانم‏ها می‏توانند رشد کنند، فعّالیت کنند، مستقل باشند و فعّالیت‏های اقتصادی و سیاسی و اجتماعی داشته باشند؛ امّا

در روستاهایمان این را کمتر می‏بینیم. در این مناطق دسترسی به رسانه‏ها خیلی ضعیف است. عموماً از حقّ تعلیم بی‏بهره هستند. تحصیل و آگاهی در بالابردن میزان مشارکت‏های اجتماعی زنان و همچنین مردان تأثیر دارد؛ امّا عموم ساکنین مناطق روستایی از آن محروم هستند؛ امّا در کلان‏شهرها و به واسطة برنامه‏های متعدّد آموزشی و از طریق پروژه‏ها، سازمان‏ها، خود دولت، افراد، گسترش مکاتب و دانشگاه‏ها فضای کاملاً متفاوتی نسبت به مناطق روستایی شکل گرفته است.

در حال حاضر چه گروه‏ها و با چه رویکردهایی برای حلّ مسئلة زنان کار می‏کنند؟

رویکردهای متفاوت داریم. رویکردهای فمنیست‏گرایانه هستند که طرفداران زیادی در جامعه یافته‏اند. همچنین بیانگران زیادی و پیروان خاصّ خود را نیز دارند؛ امّا یک تعداد هم این رویّه را نمی‏پذیرند و با این تصوّر که آزادی و خوشبختی زن در پذیرش موارد یا مکاتب فمنیستی است، مخالفت می‏کنند. مکاتب فمنیستی موج‏های مختلفی دارد: موج‏های اوّل و دوم و سوم؛ ولی چیزی که در همة آنها مشترک است و من شخصاً با آن موافق نیستم، این است که همیشه مکاتب فمنیستی تلاش دارند که یک زن مظلوم و بدبخت و بیچاره را نمایش دهند که همیشه در پشت داستانِ این زن بیچاره یک مرد مقصّر وجود دارد. من به شخصه این را نمی‏پذیرم. خیلی وقت‏ها مردهای آگاهی در جامعه داریم که هم‏پای زنان خود در راستای احقاق حقوقشان تلاش می‏کنند، در راستای کمک و همکاری با خانم‏ها کوشش دارند. این را نمی‏توانیم مطلق بپذیریم. در کل باید گفت دیدگاه فمنیستی یک نوع افراط و تندروی در مورد مبحث زنان است. البتّه یک سری مباحث خوبی هم دارد که افراد را به خود جذب می‏کند؛ ولی برخی از تفکّراتشان بسیار سطحی و کم‏عمق است. در مورد ایده‏هایشان اگر بخواهیم دقیق‏تر بنگریم و مقداری از سطح به عمق برویم و ریشه‏ها را بررسی کنیم، متوجّه می‏شویم چندان ریشه‏های محکم و عمیقی ندارد.

طیف تندروی دیگری داریم که معتقدند زن‏ها باید خانه‏نشین باشند، زن‏ها نباید فعّالیت اجتماعی داشته باشند و از تحصیل باید منع شوند. این طرز فکر که به تفکّر طالبانی مشهور است، در دورة حکومت طالبان مسلّط شد و هنوز هم در مناطق تحت تسلّط طالبان رواج دارد؛ اگرچه سران آنها در «قطر» و در راستای مذاکرات صلح می‏گویند رویّة ما نسبت به گذشته فرق کرده است؛ امّا هنوز هم در برخی مراکز و ساحات تحت سلطة طالبان شاهد هستیم دختران منع تحصیل دارند. دسترسی به تعلیم و تربیت یا بهداشت، کیفیت بسیار پایینی دارد. این یعنی اینکه آنها هنوز هم به حرف‏هایی که می‏زنند، در عمل متعهّد نیستند.

همان‏طور که گفتیم زنان افغانستان همچنان سرگردان هستند. هنوز دقیقاً نمی‏دانند که جایگاه خود را در افکار فمنیستی و لیبرالیستی بیابند یا افکار طالبانی. خیلی از دختران و زنان جامعة ما از افکار طالبانی کنده شده‏اند؛ ولی هنوز جایگاه خود را در مدرنیته پیدا نکرده‏اند. در این میان متأسّفانه متولّیان امور فرهنگی ما یک رویکرد ثابت و مشخّص ندارند. در حال حاضر از بزرگترین مشکلات ما تضادّ فکری و فرهنگی شدید در سطح جامعه است که در رسانه‏ها، شبکه‏های تلویزیونی، فعّالیت‏های فرهنگی، مکاتب، تبلیغات و حتّی بنرهای سطح شهر بروز می‏یابد؛ یک نوع جنگ است. هیچ‏کس دقیقاً نمی‏داند زن خوب در افغانستان چگونه زنی است. زن خانه‏نشین است؟ زنِ دفتر و اداره است؟ زنی است که در خدمت اوامر شوهر باشد و در خانه بنشیند و به تربیت طفل بپردازد؟ یا آن خانمی است که کاملاً استقلال خود را از خانه و اولاد و فرزند گرفته و فقط در ساحت اجتماع فعّالیت می‏کند و پایبندی‏اش به مسائل دینی و سنّتی هم کمرنگ است؟ هنوز تعریفی از زن خوب در جامعة ما ارائه نشده است. به خاطر همین نسل نوی ما یک نسل سرگردان است. من اگر بخواهم یک دختر خوب باشم باید چه مشخّصات و فاکتورهایی داشته باشم؟ در این قسمت خیلی اهمّیت دارد که متولّیان فرهنگی ما به یک خطّ فکری همگون و سازگار برسند تا جامعه را از تشتّت رها کنند.

گفتید افراد قبیله‏ای دوست دارند زن سنّتی و قدیمی (دورة طالبان) را به عنوان زن خوب تعریف کنند. مؤسّسات غربی یا غیربومی افغانستان تلاش دارند که یک مدل دیگری را جا بیندازند. کدام از اینها در این دو دهه موفّق‏تر بوده‏اند؟

با توجّه به بستر کاری می‏توانیم بگوییم که در کلان‏شهرها ارائة الگوی زن مدرن، موفّق‏تر بوده است. در کلان‏شهرها دختران جوان ما بیشتر می‏پذیرند که من از قید و قیود خانواده رها شوم و بتوانم به عنوان یک فرد مستقل درآمد و تحصیلات و استقلال مالی داشته باشم و نیاز نباشد که همیشه امر و نهی خانواده را کنار گوش خود داشته باشم. زنانی هستند که فعّالیت‏های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دارند، امّا در روستاها همچنان همان زن مطلوب دورة طالبان مدّ نظر است. هنوز می‏شنویم که فلان دختر از طرف خانواده مورد ضرب و شتم قرار گرفته است. چرا؟ چون با فلان پسر تلفنی صحبت کرده است. در موارد دیگر داریم که دختر هم کتک خورده و هم از خانواده طرد شده، فقط به خاطر اینکه با شخص دیگری قصد ازدواج داشته است. این موارد را در جامعه بسیار داریم. یعنی هنوز هم در روستاها زن مطلوب همان زن خانه‏نشینی است که چادَری سر می‏کند وتنها وظیفه‏اش خانه‏داری است، بدون اینکه در مسائل مدیریتی خانه نقشی داشته باشد؛ هنوز هم آن زن را داریم.

البتّه ما تعریفمان از زن این نیست که زن حتماً از خانه بیرون بیاید و استقلال اقتصادی داشته باشد. درست است که اینها اهمّیت دارند امّا مشکل من با خانم‏هایی هست که هیچ حقّی در خانه ندارند. درست است که یک زن در خانه کار می‏کند و

فعّالیت دارد امّا اگر قرار باشد در مورد فرزندان و آیندة اطفال و مسائل خانه مورد مشورت قرار نگیرد، ظلم است. این روند که خانم‏ها تنها یک طرفه سرویس ارائه کنند و فقط با مسئولیت و وظایفشان تعریف شوند و هیچ حقّی نداشته باشند، نادرست است و این رویه در دراز مدّت دچار مشکل می‏شود.

به طور کلّی در روستاها، کسانی که متولّی امور قبیله‏ای هستند موفّق می‏باشند و در شهرها، کسانی که متولّی نگاه زن مدرن و جدید هستند، موفّق‏ترند. البتّه ما در روستاها شاهد یک سری تغییرات نیز هستیم. به طور مثال در برخی نواحی دختران اصلاً به مکتب نمی‏آمدند، اصلاً دختر مکتبی یک طور فحش به حساب می‏آمد. دختر مکتبی معادل بی‏بندوباری فرض می‏شد. امّا کم‏کم تغییر کرده است. خیلی هم مختصّ روستا نبود. من وظیفة نظارت در «وزارت معارف» دارم و چند وقت یک بار به ولسوالی‏های «کابل» می‏روم. حتّی در این مناطق که فاصلة چندانی با پایتخت ندارد این مسائل وجود دارد. حتّی رسانه‏ها نیز فعّال شده‏اند امّا آنجا هم دختر مکتبی یک طور برچسب منفی برای یک دختر است. یعنی خانواده‏ها ترجیح می‏دهند عروس خود را از خانواده‏ای انتخاب کنند که آن دختر مکتبی نباشد. این نشان دهندة یک بک گراند معرفت شناختی و آگاهی خیلی بسته است.

عملکرد مؤسّسات اروپایی، آمریکایی و غربی در این دو دهه چگونه بوده است؟

در این زمینه باید گفت که هر کشور با توجّه به سیاست‏های خاصّ خود، یک سری فعّالیت‏هایی داشته است. البتّه تمرکز اکثریتشان در ظاهر این بوده که ما سعی داریم خانم‏ها به توانمندی اقتصادی برسند و وابستگی اقتصادی آنها کم شود. آنها ریشة وابستگی‏های عمومی را وابستگی اقتصادی می‏دانند؛ یعنی می‏گویند اگر خانمی به جایی برسد که دستش در جیب خودش باشد، می‏تواند این را برای کیفیت سلامت خود و کیفیت موارد بهداشتی، کیفیت صحّت و سواد و آموزش و آگاهی خود استفاده کند. این هم یکی از شعارهایی است که از نظر شخص من قابل قبول است که وابستگی اقتصادی باید به یک جایی ختم شود. به نظرم این خیلی درست نیست که در جامعة ما نصف جامعه مولّد باشند و نصف دیگر وابسته. زنان ما می‏توانند مولّد و مستقل باشند؛ در عین اینکه مسائل دینی را هم رعایت کنند، امّا مؤسّسات خارجی در پی حذف یا بی‏توجّهی کلّی به مسائل دینی است. جامعة ما یک جامعة سنّتی و دینی است؛ اگر ۱۰۰٪ نباشد، ۹۹٪ مسلمان است و این پذیرفتنی نیست که ما کلّ مسائل دینی را کنار بگذاریم و فقط مسائل اقتصادی را مطرح کنیم. مؤسّسات خارجی بیشتر بر مسئلة توانمندسازی اقتصادی کارکردند، بدون اینکه به مسائل دینی و اخلاقی و ارزش‏های سنّتی توجّه داشته باشند. در این میان به دلیل کم‏توجّهی متولّیان امور فرهنگی خلأ جدّی در جامعه پیش آمد. لذا نباید مسئله را مشخّصاً سیاه یا سفید مطرح کرد؛ خوبی‏هایی داشت، یک سری موارد منفی هم داشت؛ امّا بستگی به استفادة ما دارد که از محصولات خارجی‏مان چطور استفاده کنیم. آن پولی که برای استقلال خانواده و بهتر کردن وضعیت اقتصادی خانواده استفاده شود، خوب است؛ ولی اگر قرار باشد در سایة آن، ما ارزش‏های خود را از دست بدهیم، خوب نیست.

آیندة این مؤسّسات را چگونه می‏بینید؟

مؤسّسات خارجی با شعار نجات افغانستان آمدند؛ مثلاً پروژة کمک مردم «آمریکا» برای مردم افغانستان. وقتی شما صرف همین شعار را می‏بینید احساس می‏کنید که چقدر آدم‏های دلسوزی برای ما در آن طرف دنیا وجود دارد که برای ما دلسوزی می‏کنند؛ ولی وقتی جلوتر بروی و به ریشه‏ها توجّه کنی و از شاخ و برگ‏ها بگذری، به مقاصد سیاسی می‏رسی که اصلاً به نفع کشور ما نیستند.

وضعیت فعّالیت کشورهای غیرغربی یعنی کشورهای همسایه، منطقه، پاکستان و ایران و خلیج، در جریان هستید که ارزیابی کنید؟

کشورهای همسایه هر کدام به نحوی نقش خود را در افغانستان دارند؛ یکی پررنگ‏تر، یکی کم‏رنگ‏تر. در اینجا کشورهای مختلف فعّالیت دارند؛ امّا ما توقع داریم که افغانستان خودش بتواند تمام این خط‏های فکری متفاوت و متنوّع را مدیریت کند و بتواند افغانستان را از این بحران هویّتی که دامنگیرش شده، رها کند و به یک خطّ فکری ثابت و همگون برساند.

عملکرد رسانه‏ها را در وضعیت زنان چگونه ارزیابی می‏کنید؟ مثبت یا منفی؟

منفی است. رسانه‏های ما به خط‏های مختلف می‏روند. هرکس برای خود به یک راه می‏رود و این جامعه را دچار تشتّت و تضاد می‏کند. همین خود تضاد، روحیّة افراد را خراب می‏کند. اصلاً هیچ تعریفی از زن خوبی که مطابق شرایط و معیارهای افغانستان باشد، ارائه نمی‏شود. ما می‏بینیم خانم مجری تلویزیون فقط در دوران ماه رمضان پوشش را مراعات می‏کند؛ در صورتی که در دیگر ایّام تقریباً هیچ چادری به سر ندارند و وضعیت حجابشان مناسب شرایط افغانستان نیست. فقط در ایّام رمضان از موسیقی و خوانندگی کم می‏شود؛ در حالی که ما می‏فهمیم اینها از محرّمات دین اسلام است و رمضان و غیررمضان ندارد. ما توقّع داریم اینها مراعات شود با توجّه به اینکه ما در نظام جمهوری و قانون اساسی خود «جمهوری اسلامی افغانستان» داریم؛ یعنی اسلامی بودن یک چارچوبی است که ما در قانون خود پذیرفتیم و گفتیم این قانون اساسی افغانستان است و آنجا آمده جمهوری اسلامی افغانستان. اسلامی بودن را هم باید مدّ نظر داشته باشیم.

اگر تنها قرار باشد رسانه‏های ما هر نوع مارک پوشیدن خانم‏ها و آقایان را نشان دهد و فقط روی آن را برچسبی شطرنجی بزند که دیده نشود، مشکل جامعة ما را حل نمی‏کند. رسانه‏های ما باید یک مقدار روی آگاهی جامعه و مسائل، عمیق‏تر کار کند. رسانه‏های ما برای هماهنگی جامعه جهت همدیگرپذیری و صلح و بالا بردن سطح آگاهی جامعه و باورها و نگرش‏ها نسبت به زنان، نقش فوق‏العادّه‏ای دارد؛ امّا هیچ‏کدام از رسالت‏های خود را دقیق و عمیق انجام نمی‏دهد و تنها رسالتش این است که بتواند زمان خود را پر کند. یک سری که فقط مشغول خبر هستند. یک سری دیگر هم از سرگرمی‏ها و موارد مثل این، فقط به موسیقی و آواز روی آورده‏اند؛ در حالی که جامعه به شدّت متضرّر، آسیب دیده و جنگ دیدة مثل افغانستان، تنها نیازش موسیقی نیست. نیازهای بسیار عمیق‏تر و بیشتر و متفاوت‏تر از این دارد. ما امیدواریم که فعّالان امور فرهنگی به این مسائل توجّه کنند و در برنامه‏ریزی‏های خود در قسمت رسانه‏ها مدّ نظر داشته باشند.

در خلال صحبت‏هایتان اشاره به خلأ الگوی زن خوب داشتید. شما در این زمینه چه فعّالیت‏هایی داشتید؟ چه تلاشی کردید تا این خلأ را پر کنید؟

من در قدم اوّل همیشه سعی کرده‏ام به عنوان یک شهروند با این خلأ مسئولانه برخورد کنم. یک وقتی ما می‏آییم همیشه دولت را مقصّر قلمداد می‏کنیم و دائماً می‏گوییم دولت چرا این کار یا آن کار را نمی‏کند. ما نمی‏دانیم در پشت‏صحنة دولت ما چقدر مسائل حاشیه‏ای وجود دارد. دولت نمی‏تواند به این مسائل، حدّاقل فعلاً، رسیدگی کند. لذا ناتوانی دولت از بنده سلب مسئولیت نمی‏کند. من به عنوان یک شهروند، مسئول هستم.

ما حدیث هم داریم که زکات علم، نشر آن است. ما زکات مال را می‏بینیم؛ امّا زکات علم را نمی‏بینیم. من و گروهی که داریم، رویکردمان و شعارمان این است که به همان اندازه که آگاهی داری، مسئولیت هم داری تا همین آگاهی، علم و دانش را در جامعه منتشر کنی. اگر دانشگاهی هستی، به همان اندازه مقابل جامعه موظّف هستی؛ چه لیسانس، چه فوق لیسانس و چه دکترا. اگر تخصّص و مهارت خاصّی داری، تو نسبت به جامعة خود، همان‏قدر مسئول و موظّف هستی که آگاهی جامعه را بالا ببری. این آگاهی را ما از چه طریق سعی کردیم بالا ببریم؟ یکی برگزاری جلسات مختلف. ما جهت آگاهی‏دهی در ساحات مختلف «کابل» و ولایات، جلسات برگزار می‏کنیم و اتّفاقاً تلاشمان بر این است که عموماً این کار را در مکاتب و مساجد انجام دهیم. با مدیران مکاتب هماهنگ می‏شود و والدین و شاگردان خواسته می‏شوند و برای آنها جلساتی از نوع برابری جنسیتی، تغذیه، لزوم و اهمّیت برخورداری از آموزش و آگاهی و دورنمایی از آیندة افغانستان موفّق برای آنها ترسیم می‏شود که آنها هم خود را در این آینه ببینند و تلاش کنند. یکی این مسئله هست؛ یکی هم ایجاد اشتغال برای دختران است که آنها هم بتوانند از همین وابستگی خارج شوند؛ یعنی پول در خدمت پیشرفت آنها قرار بگیرد. دختران با استعداد زیادی هستند که به خاطر نداشتن شهریة دانشگاه از تحصیل باز می‏مانند. ما سعی می‏کنیم زمینة ایجاد اشتغال را برای آنها فراهم کنیم تا بتوانند به تحصیل خود در دانشگاه ادامه دهند و از این طریق، فرد مؤثّری برای خود و خانواده و جامعه باشند. همچنین در زمینة گرفتن بورسیه‏های تحصیلی از دانشگا‏ه‏های داخلی و خارجی نیز فعّالیت می‏کنیم. ما چندین بورسیه را در خارج از کشور داشتیم و با دانشگاه‏های مختلف در داخل کشور تفاهم‏نامه داریم تا در حدّ توانمان برای دختران بی‏بضاعت تخفیف بگیریم تا دختران نیازمند، ولی مستعد و متعهّد از امکانات برخوردار شوند و بتوانند تحصیل خود را ادامه دهند.