ابان بن عثمان بن احمر

واحد پژوهش مؤسّسة موعود عصر؟عج؟

اباعبدالله ابان بن عثمان کوفی احمر بجلی، محدّث، فقیه، ادیب و نسب‏شناس سدة دوم هجری قمری و از اصحاب امام صادق(ع) می‏باشد.

شرح حال

آدمی اباصلت ابان - احمر (متوفّای حدود 200ه‍.ق.)، ابوعبدالله ابان بن عثمان بن یحیی بن زکریا لؤلؤی کوفی احمر بجلی، محدّث، فقیه، ادیب و نسب‏شناس سدة دوم و اصالتاً اهل «کوفه» بود و در کوفه و «بصره» می‏زیست.1و2و3 از زادگاه و تاریخ ولادت او اطّلاعی در دست نیست.

جایگاه و مقام علمی

ابان از اصحاب امام صادق و امام کاظم؟عهما؟ بوده است.4 البتّه شیخ طوسی او را فقط در شمار اصحاب امام صادق(ع) ذکر می‏کند.5

در زمینة اخبار شعرا و نسب و ایّام (عرب) مطالب بسیاری از وی نقل کرده‏اند و برخی نیز دربارة قوّت حافظة او سخن بسیار گفته‏اند.6 محمّد بن مسعود به نقل از ابوالحسن علی بن حسن فضّال، مذهب ابان را ناووسی دانسته است.7 پیروان این فرقه، اعتقاد به غیبت امام جعفر صادق(ع) داشته و می‏گفته‏اند که او زنده است و مهدی موعود، همو است.8 دربارة ناووسی بودن ابان بیشتر نویسندگان رجال امامیه، به روایت محمّد بن مسعود به نقل از ابوالحسن علی بن فضّال که خود از فرقة افطحیه بوده است، استناد جسته‏اند که طوسی آن را آورده است. عدّه‏ای دیگر از رجال‏شناسان امامیه این نظر را قبول نکرده‏اند و معتقدند که وی امامی بوده است. از جمله دلایل این عدّه این است که در بعضی از نسخه‏های کتاب «اختیار» طوسی، به جای قادسیه، ناووسیه ضبط شده است که مآلاً منجر به

این توهّم شده که او از ناووسیه بوده است. آیت الله خوئی معتقد است که این نسبت قادسیه بوده و تصحیفی رخ داده است. وی شهادت نجاشی و شیخ طوسی بر روایت وی از امام کاظم(ع) را دلیل بر مدّعای خود ذکر می‏کند.9

دلیل دیگر، این است که علمای رجال و حدیث امامی، او را از اصحاب اجماع شمرده‏اند که با ناووسی بودن وی مغایرت دارد.10 نسب‏شناسان امامی بر صحّت احادیثی که به طریق صحیح از ابان احمر روایت شده باشد، اتّفاق نظر دارند و وی را جزو شش تن از محدّثان مورد اعتماد امامی که به اصحاب اجماع معروف شده‏اند، می‏شمارند. اینان عبارتند از: جَمیل بن دَرّاج، عبدالله بن مسکان، عبدالله بن بکیر، حمّاد بن عیسی، حمّاد بن عثمان و ابان بن عثمان احمر که بعضی ابان احمر و برخی جمیّل بن دراج را بر پنج تن دیگر برتری داده‏اند.11

آیت الله خوئی علاوه بر از اصحاب اجماع بودن، قرار گرفتن او در سند «کامل الزّیارات» و سند شیخ صدوق را برای وثاقتش کافی می‏داند.12

در کتب رجالی به او نسبت فطحی و واقفی نیز داده شده است که آیت الله خوئی این نسبت‏ها را نیز صحیح نمی‏داند؛ زیرا معتقد است این نسبت‏ها با از اصحاب اجماع بودن وی، سازگار نیست و نسبت فطحی از جانب علّامه حلّی را سهوی می‏داند که از زمان وی در کتب رجال وارد شده است.13

برخی بر آنند که شمار روایات وی به حدود هفتصد می‏رسد.14و15و16 ابان علاوه بر حدیث، در هریک از علوم فقه،17 ادب،18 نسب‏شناسی، اخبار شعرا و ایّام عرب صاحب نظر شمرده می‏شد.19و20 او به گفتة ابن ابی عمیر، از حافظة سرشاری برخوردار بود.21

اساتید و مشایخ

ابان از امام صادق22 و امام کاظم؟عهما؟23 روایت کرده است. وی از طریق ابوبصیر،24 ابوعبیده الحذّاء،25 بریدة عجلی، حارث بن مغیره،26 زرارة بن اعین،27 شهاب بن عبد

ربّه،28 طیّار، عقبة‏ بن بشیر اسدی، عمر بن یزید،29 فضیل رسّان، فضیل بن عثمان، لیث مرادی30 و محمّد بن زیاد نقل حدیث کرده است که همگی، از راویان موثّق امامی به شمار رفته‏اند. آیت الله خوئی در «معجم رجال الحدیث»، بیش از یکصد نفر را نام می‏برد که ابان از آنها روایت کرده است.31

راویان و شاگردان

وی فقط با نام ابان بن عثمان در سند نزدیک به هفتصد روایت قرار دارد32 و تنها از عبدالرّحمن بن ابی عبدالله یکصد و سی روایت نقل کرده است.33

آیت الله خوئی در معجم رجال الحدیث، بیش از پنجاه نفر را برمی‏شمرد که از او روایت کرده‏اند.34 راویانی مانند فضالة بن ایّوب،35 محمّد بن ابی عمیر،36 احمد بن محمّد بن ابی نصر بزنطی، جعفر بن محمّد بن حکیم،37 عبّاس بن عامر،38 نضر بن شبیب،39 محمّد بن زیاد ازدی و حسن بن محبوب از آن جمله‏اند.40

نیز بسیاری از دیگر روات موثّق امامی، مانند جعفر بن بشیر، حسین بن اشکیب، علی بن حکم و مرزبان بن عمران از وی نقل حدیث کرده‏اند.41 ابو احمد محسن ابن احمد بجلی که از اصحاب امام رضا(ع) به شمار می‏رود نیز از ابان روایت کرده است.42

آثار

ابان دارای تألیف مهمّی در موضوعات مبدأ، مبعث، مغازی، وفات پیامبر(ص)، سقیفه و ردّه بوده است.43و44

سیوطی وی را دارای تصنیفات متعدّد می‏داند؛ بی‏آنکه از آنها نامی ببرد.45 دیگر نسب‏شناسان شیعی تنها یک کتاب مفصّل، به نام «المبتدا و المغازی و الوفاة و الردة» را از او نام می‏برند46 که برخی نام آن را «المبدأ و المبعث و المغازی و الوفاة و السقیفة و الردّة» ثبت کرده‏اند و آن را کتابی بزرگ و خوب دانسته‏اند؛47 ولی از وجود این کتاب چیزی دانسته نیست.

نجاشی و شیخ طوسی کتابی را از وی نام برده‏اند که بخش‏های المبتدأ، المبعث، المغازی، الوفاة، السقیفة والردّة را در بر داشته است و هر بخشی را کتاب می‏نامیدند.48 شیخ طوسی طرق متعدّد خود را به این کتاب بیان کرده است.49

علی بن ابراهیم قمی در تفسیر خود50 و طبرسی در «اعلام الوری»، از این کتاب زیاد استفاده کرده‏اند.

رسول جعفریان پراکنده‏های کتاب او را از کتاب‏های مختلف استخراج کرده است و انتشارات «دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیة قم» آن را با نام «المبعث و المغازی و الوفاة و السیفة و الردة» در 1375ه‍.ش. منتشر کرده است.51 به گفتة جعفریان محتویات این کتاب سیره است.52

ابان صاحب اصلی بوده است که شیخ طوسی به آن اشاره می‏کند.53

از میان کتاب‏شناسان، تنها آقابزرگ، آن هم به نقل از طوسی و نجاشی نام این کتاب را آورده است.54 طوسی می‏نویسد:

ابوعبدالله محمّدبن محمّدبن سعید گفته است که من این کتاب را نزد ابان خوانده‏ام.55

بررسی روایات مهدوی نقل شده از ابان بن عثمان

از وی چند روایت با واسطه از امام معصوم نقل شده است؛56 امّا روایات بدون واسطة وی دو مورد است:

- «دنیا پایان نیابد تا آنکه مردی از فرزندان من بیرون آید که طبق حکومت آل داود حکم کند، گواه نخواهد و حقّ هر کس را به او عطا کند.»57

- «قائم؟عج؟ از نسل امام علی(ع) و از فرزندان امام حسین(ع) است.»58

وفات

ابان بن عثمان، در حدود 200ه‍.ق. درگذشت.59و60و61

پی‏نوشت‏ها