بیم‏ها و امیدها

پانویس‌های این مقاله

1. •

   از خدا طلب فزونی نماید و اگر کار زشتی مرتکب گشته است، از خدا طلب بخشش کند و توبه نماید.»3

   در ثانی یک نکتة بسیار امیدوار کننده هم دارد که بسیار مایة امید و رجاست! آن چیست؟

   اینکه اگر کسی حقیقتاً طالب توبه و تدارک و جبران گذشته باشد، خدای ارحم الرّاحمینی که بسیار بیش از بندگانش مشتاق بازگشت و نجات آنهاست،4 اسبابش را فراهم می‏سازد!

   در همین حکایت، چگونه در مدّتی بسیار کوتاه، اولاً آن گناه را به یاد آن شاگرد بزرگوار انداخت، در ثانی راه حلّ توبه و جبران را نیز به وسیلة استاد به او نشان داد و در آخر هم موقعیت جبرانش را هم برایش فراهم کرد؟! این حکایت تجلی واقعی این آیة شریفه است:

   «وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَیْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ؛5

   و دانستند که پناهی جز خداوند ندارند. پس خداوند به ایشان توجه نمود و توفیق توبه عنایت کرد و برای همین هم ایشان توبه کردند و (همان خدایی که توفیق توبه به ایشان داده بود، توبة ایشان را پذیرفت و) به راستی که خداوند بسیار توبه‏پذیر و مهربان است.»

   در آیة فوق بیان شده که ابتدا خداوند است که توفیق و حال توبه را به بنده‏اش عنایت می‏کند و بندة متأثّر از این توجّه و فیض و رحمت، حال توبه پیدا می‏کند و آنگاه خدایی که خود توفیق توبه را به بنده‏اش داده، خودش آن توبه را با بزرگواری و رحمت و فضلش می‏پذیرد! البتّه توجه به یک نکته بسیار مهم است:

   در این دعای روز دوشنبه، شخصِ دعا کننده پس از برشمردن حقوق الهی‏ای که ضایع کرده است و مظلمه‏ها و حقّ النّاس‏هایی که برگردن دارد، با توجّه به اینکه وسع و توانش برای جبران اینها نارساست، از خدا می‏خواهد که خداوند به کَرَمَش آنها را جبران نماید.

   «فَقَصُرَتْ یَدِی وَ ضَاقَ وُسْعِی عَنْ رَدِّهَا إِلَیْهِ وَ التَّحَلُّلِ مِنْهُ؛

   و دستم کوتاه شده و وسعم نمی‏رسد از پرداخت آن حق یا طلب حلالیت از او.»

   نکته در اینجا چیست؟ نکته این است که باید حواسمان باشد مانند بنی‏اسرائیل نباشیم که زمانی که خدا به ایشان امر کرد بروند با عمالقه بجنگند، به موسی(ع) گفتند: تو با خدایت بروید به جنگ آنها. ما اینجا نشسته‏ایم:

   «قَالُوا یَا مُوسَی إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِیهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّکَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ؛6

   گفتند: ای موسی! تا وقتی آنان در آن شهر هستند، ما هرگز پای در آن ننهیم. تو و پروردگارت بروید و جنگ کنید که ما همین‏جا می‏نشینیم.»

   اینجا ما هم بگوییم: خدایا! ما نمی‏توانیم جبران کنیم، توانش را نداریم، خودت برو جبران کن!

   نه. این معنا و منظور و مقصود و مراد از این دعا نیست! نشانة صداقت شخص در بیان این دعا این است که خودش برای جبران حقوقی که بر گردنش است، تمام تلاش خود را بکند. آنگاه بعد از آنکه نهایت تلاش خود را کرد، این دعا را به درگاه الهی عرضه بدارد و البتّه از نشانه‏های استجابت این دعا این است که در بسیاری موارد، به مانند حکایتی که دربارة نجات موش ذکر شد، خداوند توفیق و مقدّمات جبران آنها را برای انسان فراهم می‏کند!

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
2. ۱

   1. «...اللّهُمَّ… وَأَسْأَلُکَ فِی مَظَالِمِ عِبَادِکَ عِنْدِی، فَأَیُّما عَبْدٍ مِنْ عَبِیدِکَ أَوْ أَمَةٍ مِنْ إِمَائِکَ، کَانَتْ لَهُ قِبَلِی مَظْلِمَةٌ ظَلَمْتُهَا إِیَّاهُ، فِی نَفْسِهِ، أَوْ فِی عِرْضِهِ، أَوْ فِی مَالِهِ، أَوْ فِی أَهْلِهِ وَ وَلَدِهِ، أَوْ غِیبَةٌ اغْتَبْتُهُ بِهَا، أَوْ تَحَامُلٌ عَلَیْهِ بِمَیْلٍ أَوْ هَوَیً، أَوْ أَنَفَةٍ أَوْ حَمِیَّةٍ أَوْ رِیَاءٍ أَوْ عَصَبِیَّةٍ، غَائِباً کَانَ أَوْ شَاهِداً، وَ حَیّاً کَانَ أَوْ مَیِّتاً، فَقَصُرَتْ یَدِی، وَضَاقَ وُسْعِی عَنْ رَدِّهَا إِلَیْهِ وَالتَّحَلُّلِ مِنْهُ؛ فَأَسْأَلُکَ یَا مَنْ یَمْلِکُ الْحَاجَاتِ، وَهِیَ مُسْتَجِیبَةٌ لِمَشِیَّتِهِ، وَمُسْرِعَةٌ إِلَی إِرادَتِهِ، أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَأَنْ تُرْضِیَهُ عَنِّی بِمَا شِئْتَ، وَتَهَبَ لِی مِنْ عِنْدِکَ رَحْمَةً، إِنَّهُ لَاتَنْقُصُکَ الْمَغْفِرَةُ، وَلَا تَضُرُّکَ الْمَوْهِبَةُ، یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ...؛

   ...خداوندا!... از تو آمرزش می‏خواهم برای هر نذری که کردم و هر وعده‏ای که دادم و هر پیمانی که بستم، سپس به آن وفا نکردم و ادای حقوق بندگانت را که بر عهده دارم، از تو درخواست می‏کنم. پس هر بنده‏ای از بندگانت و هر کنیزی از کنیزانت که او را نزد من حقّی پایمال شده باشد که در آن به جان یا آبرو یا مال یا خانواده‏اش یا فرزندش ستم روا داشته‏ام یا غیبتی از او کرده‏ام یا بر اثر میل خود یا خواهش دل یا تکبّر یا خشم یا خودنمایی یا تعصّب بر او باری نهاده‏ام، این بنده یا کنیزت غایب باشد یا حاضر، زنده باشد یا مرده و دستم کوتاه شده و توانایی‏ام محدود از پرداخت آن حق یا طلب حلالیت از اوست، از تو می‏خواهم ای کسی که رفع نیازها در اختیار اوست و حاجات در برابر مشیت او اجابت‏پذیر و به‏ سوی اراده‏اش شتابانند! که بر محمّد و خاندان محمّد درود فرستی و آن بنده را که بر او ستمی کردم، هرگونه که خواهی، از من راضی گردانی و از سوی خود مرا رحمت عطا کنی؛ چه آمرزیدن از تو نکاهد و بخشیدن به تو زیان نرساند، ای مهربان‏ترین مهربانان!...»

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
3. ۲

   2. سورة زلزال، آیة 7.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
4. ۳

   3. «لَیسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یحَاسِبْ نَفْسَهُ فِی کُلِّ یوْمٍ فَإِنْ عَمِلَ حَسَناً اسْتَزَادَ اللَّهَ وَ إِنْ عَمِلَ سَیئاً اسْتَغْفَرَ اللَّهَ مِنْهُ وَ تَابَ إِلَیهِ.» (کلینی، محمّد بن یعقوب، «الکافی»، ج ۲، ص ۴۵۳.)

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
5. ۴

   4. حدیث قدسی خدای متعال خطاب به حضرت داوود(ع): «یا داوودُ، لَو یَعلَمُ المُدبِرونَ عَنّی کَیفَ انتِظاری لَهُم، و رِفقی بِهِم، و شَوقی إلی تَرکِ مَعاصیهِم، لَماتُوا شَوقا إلَیَّ و تَقَطّعَت أوصالُهُم مِن مَحَبّتی؛

   ای داوود! اگر رویگردانانِ از من بدانند که چه انتظاری برای بازگشت آنان می‏کشم و چه مهری به آنان می‏ورزم و چه اشتیاقی به ترک معاصی از سوی آنها دارم، هر آینه از شوقِ به من می‏مردند و از محبّت نسبت به من، بندهای بدنشان از هم می‏گسست. (فیض کاشانی، محسن، «محجّة البیضاء»،، ج 8، ص 62.)

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
6. ۵

   5. سورة توبه، آیة 118.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
7. ۶

   6. سورة مائده، آیة 24.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑