امام؛ گمشدةبشریت

مرتضی مهدوی‏یگانه

از بزرگترین امتیازات مکتب امامت و ولایت، زنده و به روز بودن آن است. مکتب امامت در همة شئون حیات انسان، حضور بالنده و سازنده و برای تمامی عرصه‏ها و ابعاد زندگی بشر، حرف، برنامه و راه‏حل دارد و در حقیقت، گمشدة اصلی بشریت است. این امتیاز، از شخصیت و شئون وجودی امام نشئت می‏گیرد. هدف آفرینش انسان، رشد و کمال معنوی و انسانی او است و امام، انسان کامل، مکمّلی است که آمده تا این هدف، در عالی‏ترین تراز آن تحقّق پذیرد. انسان و جهان هرگز بدون امام، نه از سیاهی و تباهی و چالش‏های موجود عالم رهایی می‏یابد و نه به طریق اولی، به تعالی و تکامل خلقت خویش می‏رسد. ظرفیت و توان مکتب امامت این است که انسان و جهان را از آن حضیض حقیر نجات بخشد و به این اوج ارجمند نائل گرداند.

این نوشتار که به مناسبت سالروز میلاد خجستة هشتمین پرچمدار این مکتب تقدیم می‏گردد، با نگاهی به فرمایش‏های ایشان، به تأمّل و تفکّر در موضوع مذکور پرداخته است.

امامت، خلافت خدا

در منظر هشتمین امام همام(ع)، امامت بسیار برتر از تعریف آن در علم کلام است. در علم کلام امامت به عنوان جانشینی پیامبر(ص) تعریف می‏شود؛ امّا در نگاه امام رضا(ع)، از سطح نظام تشریعی بالاتر رفته، نظام تکوینی را نیز در بر گرفته و از جانشینی خدا شروع می‏شود. امام می‏فرمایند:

«خلافت خدا (در روی زمین) و خلافت پیامبر(ص) (در میان امّت اسلام) است.»1

همچنین می‏فرمایند:

«امام، امین خدا در روی زمین و مخلوقاتش و حجّت و راهنمای او بر بندگانش و خلیفة خدا در همة زمین است.»2

بر مبنای این نگاه بلند:

1. امام، جانشین پیامبر در امّت و در وسعتی گسترده‏تر، جانشین و خلیفة خدا در زمین و وسیع‏تر از آن، در همة عالم آفرینش است؛

2. بر این اساس، خداوند امام را نه صرفاً برای مسلمانان، بلکه برای رساندن فیض خود به همة بشریت و تمام دنیا قرار داده است و این نکتة بسیار مهمّی است. امام رضا(ع) می‏فرمایند:

«امام همچون خورشیدی درخشان است که نورش تمام عالم را فراگرفته است.»3

راستی، چرا امام در تعریف مکتب امامت یک شخصیت جهانی است که نه فقط امّت اسلام، بلکه تمام بشریت به او نیاز دارند؟

پاسخ این است که اسلام یک دین انسانی و جهانی است و رهبر و امام آن نیز باید منطقاً جهانی باشد.

این یعنی بالاترین احترام به بشریت؛ زیرا بدین معناست که خداوند بزرگترین شخصیت عالم آفرینش و کامل‏ترین انسان را برای برترین خدمت به جهانیان اختصاص داده است.

این یعنی توجّه به نیازهای بزرگ انسان‏ها؛

- یعنی قرار دادن ارجمندترین امکانات و سرمایه‏های عالم آفرینش در اختیار انسان و انسانیت؛

- یعنی دوست داشتن بشریت و عشق ورزیدن به همة فرزندان آدم؛

- یعنی عنایت به والاترین ارزش‏ها و زیبایی‏های اخلاقی و انسانی؛

- یعنی حرمت نهادن به تمامی ساحات زندگی و ابعاد حیات بشر و ارزش بخشیدن به هدف آفرینش او؛

- یعنی تبیین ناکارآمدی همة مکتب‏ها و اندیشه‏های بشری که ادّعای سعادت انسان‏ها را دارند؛

- یعنی ارائة یک ترسیم صحیح، ژرف و همه‏جانبه از اسلام ناب و تبیین یک نگاه والا و راستین به خلق انسان و جهان.

و این یعنی اینکه: ای بشر! خدا در عالم غیب نیست؛ بلکه حاضر و در دسترس است.

وقتی خدا برای خود در جهان خلیفه می‏گذارد، بدین معناست که بر خلاف اندیشه‏های ناقص و نادرست بشری، او از عالم و از ساحت زندگی بشر در همة ابعاد فکری، دینی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... حذف نشده است؛ یعنی اومانیسم یک اندیشة نارسا و غلط از انسان و جهان است؛ یعنی برای نیل به یک زندگی معقول و مطلوب، نباید خدا را حذف کرد.

اگر این اندیشه صحیح و کارآمد بود، نمی‏بایست قرن‏ها بشر در آتش جنگ، تبعیض، ظلم و استکبار بسوزد.

حضور خلیفة خدا در زمین به عنوان امام، یعنی حضور مستقیم خدا و اندیشه‏ها و ارزش‏های خدایی در زمین؛ یعنی اتّصال آسمان به زمین و اینکه بشر می‏تواند با بالاترین ساحت‏های عالم آفرینش و زیباترین مراتب عالم هستی، ارتباط برقرار کند، زندگی خود را ارزش ببخشد و از اسارت‏ها و تباهی‏ها خارج شود.

این یعنی قدرتمند کردن انسان‏ها در مقابله با زشتی‏ها، ظلم‏ها، کاستی‏ها و ضعف‏ها.

گسترة جغرافیای مکانی در مکتب امامت

وقتی وسعت جغرافیای انسانی در مکتب امامت تمامی بشر را در بر می‏گیرد، گسترة جغرافیای مکانی نیز در این مکتب به وسعت همة جهان خواهد بود. در نگاه امام رضا(ع) نه تنها جهان اسلام، بلکه همة دنیا باید اصلاح شود و فساد و تباهی از تمام جهان ریشه‏کن گردد. امام(ع) می‏فرمایند:

«امامت، زمام دین، موجب انتظام و اقتدار مسلمانان و (از این برتر،) سبب اصلاح تمام دنیاست.»4

این نگاه جهان‏شمول و فرازمینی نشان می‏دهد که امامت، همواره در تراز خلقت انسان اوج می‏گیرد و افق نگرش و مبانی آن، فراتر از همة مذاهب و حدود و ثغور زمانی و مکانی است. امام در این مکتب یک مصلح جهانی است، قلبش برای تمام انسانیت می‏تپد و آرمان او، اصلاح تمام دنیاست.

امام، محور دین و عمود خیمة اسلام

در یک مرحلة نازل‏تر، امام در منظر امام رضا(ع) عمود خیمة اسلام و محور دین خداست؛ از جمله تعابیر آن حضرت این است:

- امامت، زمام دین و نظام‏بخش مسلمانان و مایة عزّت مؤمنان است؛

- امامت، ریشه و اساس اسلام است؛5

- امام، نظام و قوام دین و مایة عزّت مسلمانان است.6

در این تعریف امام هرگز در چارچوب مذهب شیعه محدود نمی‏شود؛ بلکه به عنوان محور اسلام و رکن دین خدا می‏گردد. این نگاه، به کلّی ریشة اختلافات مذهبی را می‏زند مسلمانان را در یک مسیر واحد و یکپارچه به پیش می‏برد و اجازه نمی‏دهد کسی میان شیعه و سنّی کوچکترین اختلافی ایجاد کند.

آنگاه حضرت رضا(ع) چند شأن برای امام بیان می‏فرمایند:

ـ یک شأن قوام‏بخشی به نظام عبادی و نیز بعد اجتماعی امّت اسلام است. می‏فرمایند:

«به وجود امام است که نماز، زکات، روزه، حج، جهاد، وفور غنایم و نظامی مالی مسلمانان، تمامیت می‏یابد و تأثیرگذار می‏گردد.»

- شأن دیگر امام، اقامة حدود و احکام الهی، حفظ کیان و حیثیت مسلمانان و مرزهای سرزمین‏های اسلامی و نگهبانی از حلال و حرام خدا در جامعه و امّت اسلام است. ایشان می‏فرمایند:

«به امام است که حدود و احکام الهی اجرا می‏شود و مرزها و ثغور اسلامی محفوظ می‏ماند. امام است که حلال و حرام الهی را اقامه و حدود او را برپا و از دین خدا دفاع می‏کند.»

- باز شأن دیگر امام، هدایتگری و حیات‏بخشی به همگان است. می‏فرمایند:

«امام همچون خورشیدی تابان برای همة عالم است... امام ماه تابان، چراغ فروزان، نور درخشان و به‏سان ستاره‏ای است راهنما در شدّت تاریکی‏ها و رهگذر شهرها و کویرها و گرداب دریاها (؛ یعنی در زمان جهالت‏ها و فتنه‏ها سرگردانی مردم) است. امام همچون آب گوارای زمان تشنگی، رهبر به سوی هدایت و نجات‏بخش از هلاکت است.

امام ابری است بارنده، بارانی است شتابنده، خورشیدی است فروزنده، سقفی است سایه‏دهنده، زمینی است گسترده، چشمه‏ساری است جوشنده و گلستانی است از عطر حیات آکنده.»

- شأن دیگر امام، کانون عواطف و مایة ارتباطات انسانی و ارزش‏های والای اجتماعی بودن است. می‏فرمایند:

«امام همدلی است رفیق، پدری است مهربان، برادری است برابر، همچون مادری است دلسوز به کودک و پناه مردمان است در گرفتاری‏های سخت و طاقت‏فرسا.»

موضع امام در برابر دشمنان اسلام

شأن دیگر امام در نظر هشتمین اسوة مکتب اسلام، حفظ صلابت و اقتدار امّت در برابر دشمنان است. می‏فرمایند:

«امام امین خدا در میان خلق، حجّت حق بر بندگان، خلیفة الهی در زمین، دعوت‏کنندة همگان به خدا و حافظ حقوق و حریم‏های او است... امام موجب انتظام دین، عزّت مسلمانان، خشم منافقان و نابودی کافران است.»

شأن والای دیگر امام، سیاست‏ورزی و اقتدار کامل او در مدیریت جامعه و تدبیر امّت است؛ چنان‏که می‏فرمایند:

«امام علمش روزافزون، حلمش کامل، در امامت قوی و در سیاست بس آگاه است.»7

از جمله شئون دیگری که حضرت ثامن‏الحجج(ع) در ترسیم چهرة امام بر آنها تأکید می‏فرمایند، علم شامل، عصمت کامل و فرابشری بودن انتخاب او است که به دلیل کمی مجال، از ذکر تفصیلی آنها خودداری می‏کنیم.

تردیدی نیست که اگر دنیا (و به طریق اولی امّت اسلام) زمام زندگی خود را به دست چنین امامی بسپارد، در تمام ابعاد حیات خویش، قرین کامیابی، موفّقیت، رشد و اعتلا خواهد بود؛ یعنی امّت اسلام امّتی خواهد بود که در آن:

- اثری از جهل، ظلم و ضعف نخواهد بود؛

- اختلاف، پریشانی، سستی و چند دستگی در آن دیده نخواهد شد؛

- جهل، جنایت و تباهی از آن رخت خواهد بست؛

- وابستگی، نیازمندی و ذلّت از آن ریشه‏کن خواهد شد؛

- اقتصاد، اخلاق، علم، هنر و سیاست در آن در اوج شکوفایی خواهد بود؛

- اسلام از هرگونه بدعت، خرافه، تحریف و انحراف پیراسته خواهد بود؛ یعنی اسلام ناب و زلال به همگان عرضه خواهد شد. دیگر نه از طالبان و القاعده و داعش خبری خواهد شد، نه از اسلام سفیانی، اموی و اسلام آمریکایی و نه هیچ اندیشة متحجّر و بی‏ریشة دیگر؛

و آنگاه دنیایی خواهند داشت که در آن...

پی‏نوشت‏ها: