آدمی طرفه معجونی است!

فرهنگ در معنی و مفهوم باطن و جان‏مایة هر حوزة تمدّنی، هویّت، رویکرد و معنای هر حوزة تمدّنی را معلوم می‏سازد و مشخّص می‏کند که هر تمدّن مفروض، از کدام آبشخور فکری و اعتقادی نشئت گرفته، چه نگاهی به عالم و آدم دارد و فرزندان آدمی را به سوی کدامین مأوا و مقصد رهنمون خواهد شد. این معنا معلوم می‏سازد که فرهنگ، رتبه و شأنی والا در نسبت به تمدّن داشته و به نحوی، شناسنامة هر حوزة تمدّنی و حتّی ساکنان آن حوزه را برملا می‏سازد.

بلندای شأن فرهنگ و نقش‏آفرینی‏اش در برکشیده شدن یا سقوط حوزه‏های تمدّنی، رفعت مقام اهل فرهنگ را معلوم می‏سازد؛ معلّمان عالی‏مقامی که به بودن و زیستن آدمی معنا می‏بخشد و به سان بلد راه، سمت و سوی رفتن و نحوة رفتن را نیز تعریف می‏کند.

پوشیده نیست که به اقتضای شرایط تاریخی و در گذر سال‏ها و قرون، صورت مناسبات و معاملات مردم دیگرگون می‏شود. مرکب‏های رهوار به اتومبیل‏ها و قطارها، کومه‏ها و چادرها به خانه‏ها و آپارتمان‏ها و کوچه‏باغی‏ها و گذر‏ها به خیابان و بزرگراه تبدیل می‏شوند؛ امّا آنچه که می‏تواند از میان قرون گذشته و به نسل‏های پی‏در‏پی منتقل شود و موجب حفظ هویّت و شناسنامة ساکنان سرزمینی فراخ و باسابقه گردد، همان فرهنگ و هنجار پسندیده‏ای است که به صورت‏های تاریخی معنا می‏بخشد؛ به شرط آنکه پابرجا مانده و در حصن حصین صاحبان و امانتدارانش، مجال انتقال از نسلی به نسل دیگر یافته باشد. از این حافظان و امانتداران منتقل‏کنندة مواریث فرهنگ، به عنوان معلّمان والامقام یاد کردم.

اینان به‏سان پایه‏های پلی عظیم، قلّه‏ها را به هم پیوسته و با پیوند دادن مواریث گذشته به آیندگان، ضامن بقا و استمرار حیات حوزه‏های فرهنگی اقوام می‏شوند.

نزد عموم خردمندان و اندیشمندان معلوم است که همة بود و نبود عرشة هر پل، بسته به پایه‏های آن و استحکامشان است. بر خلاف تصوّر عوام مردم، آنان که متولّی و متکفّل بقا و دوام فرهنگ و نظام‏نامة اخلاقی، حافظ رویکرد‏های قوم به عالم و آدم و حافظ مردم در برابر تندباد سموم بداخلاقی، هجمه‏های فرهنگی بیگانگان و تلاش شیاطین برای مبتلا ساختن قوم به ابتذال و سرانجام، سقوط در درّة نیست‏انگاری و لا‏ادری‏گریند، امیران و وزیران و صاحبان مناصب نیستند؛ چنان‏که کاسب‏کاران، برزی‏گران و مردان جنگی نیز از شأن و مقامی چنین والا برخوردار نیستند که بتوان به آنان نسبت معلّمان عالی‏مقام، متولّیان و متکفّلان بقا و دوام فرهنگ داد. اینان جملگی ریزه‏خوار اهل فرهنگند؛ اگر دانسته باشند.

کرور کرور وزیران و وکیلان و امیران آمدند و رفتند و از آنان، تنها نامی و نشانی دور بر صحن گورستان‏ها باقی است.

کرور کرور مردان جنگی، پیشه‏وران، محتسبان و اهل دیوان و دفتر آمدند و رفتند و از هیچیک، نامی بلند و نشانی فاخر برجا نیست؛ امّا به رغم همة شداید، داغ و درفش و سیاهچال سلاطین و خلفا، مردان نامور علم و ادب و فرهنگ، نام بلند حکیم «طوس»، حکیم «گنجه»، مولوی، حافظ، سعدی و امثال این حافظان زبان و فرهنگ ایران بزرگ، بر تارک فرهنگ و ادب می‏درخشد.

چه کسی و با کدامین انگشت اشارت و فرمان می‏تواند نام ابوعبدالله محمّد بن موسی خوارزمی ریاضیدان، ابوعلی‏حسین بن سینا حکیم بلندآوازه، ابوعلی حسن بن هیثم فیزیکدان، ابوریحان بیرونی، غیاث الدّین جمشید کاشانی منجّم، شیخ بهایی، قطب‏الدّین شیرازی و حتّی موسیقیدانان، نگارگران و معماران برکشندة ابنیه‏های سترگ را از صفحة حیات فرهنگی و تمدّنی ایران بزداید؟!

اینان میراث‏بران علم انبیاء، ناقلان حدیث اولیاء و قوام‏بخش حیات فرهنگی ساکنان این سرزمین بودند و اگر به سان پلی، آن‏همه معارف و علوم را به نسل‏های بعد از خود منتقل نمی‏ساختند، هیچ نشانی از هویّت فرهنگی و اعتقادی اسلاف، برجای نمی‏ماند و به ما نمی‏رسید.

در بسیاری اوقات، در پیشگاه بزرگمردانی، چون شیخ مفید، شیخ صدوق، سیّد بن طاووس، علّامه مجلسی، شیخ کلینی و صدها راوی و محدّث و متکلّم، احساس شرم و خجلت می‏کنم. همانان که با صد خون دل و تحمّل صدها بلا، موجب حفظ و انتقال معاریف بلند پایة شیعی و اسلامی به اعصار بعد از خود بودند.

گستره و ژرفای کیفی و کمّی یک حوزة فرهنگی و تمدّنی سترگ برملا می‏سازد که آن‏همه، ماحصل گرد آمدن سرآمدترین و برگزیده‏ترین مردان علم و اخلاق و هنر، چون قطعات یک پازل در کنار هم برای فراهم آمدن تابلویی چشم‏نواز و معنادار است.

هر شاخه، متکفّل بارور ساختن وجهی از وجوه حیات معنوی و فرهنگی و مکمّل سایر وجوه است؛ به سان اجزا و اعضای بدن آدمی که در ترکیبی موزون، قامت برافراشتة انسانی را سبب می‏شوند.

آنکه این‏همه را منحصر در دریافت تک‏ساحتی خویش از انسان، عالم، علم و فرهنگ و تمدّن شناسایی کرده و عزم خود را برای به حاشیه راندن یا نادیده انگاشتن سایر ساحت‏ها جزم می‏کند، در گمانی غلط سعی می‏کند دو سوی درّه‏ای عمیق و وسیع را تنها با برکشیدن یک پایه به هم متّصل کرده و خلق عالم را مستغنی از سایر پایه‏های نگهدارندة پل می‏شناسد.

می‏خواستم به مناسبت روز معلّم و به عنوان درس‏آموز مکتب معلّمان عالی‏مقام عرض کنم: آدمی طرفه معجونی است!

دانش، منحصر در فقه و مضامین فقهی نیست و فقیه، مستغنی از حضورِ علم و عمل سایر نام‏آوران عرصة فرهنگ و تمدّن برای انتقال مواریث عالمان، حکیمان، عارفان و هنرمندان به نسل‏های بعد از خود و تداوم‏بخشیدن به حیات فرهنگی و معرّفی ساکنان سرزمین دل و جان ایران بزرگ فرهنگی نیست.

سردبیر