سُلَیْم بن قِیْس هِلالی عامری کوفی

واحد پژوهش مؤسّسة موعود عصر؟عج؟

نام او سُلَیم، پدرش قیس و کنیه‏اش ابا صادق،1 از طایفة بنی هلال بن عامر است و گویند از فرزندان حضرت اسماعیل بن ابراهیم، خلیل الله(ع) بوده که در نواحی «حجاز» سکنی داشته و بعدها به «شام» و «عراق» آمده‏اند. او دو سال قبل از هجرت در منطقة کوفه به دنیا آمد و در سال 76ه‍.ق. در «نوبندجان فارس» وفات یافت. برخی نیز سال وفات او را در سال 90ه‍.ق. می‏دانند.

شرح حال

سلیم در زمان حیات پیامبر(ص) و نیز بعد از آن حضرت در زمان حکومت ابوبکر در «مدینه» نبوده و در جریانات سقیفه و شهادت حضرت زهرا؟عها؟ شخصاً حضور نداشته است.2 او در سنین نوجوانی که حدود پانزده سال داشته، در اوایل حکومت عمر و قبل از سال شانزدهم هجرت، وارد مدینه شده است.

سلیم از اصحاب خاصّ چهار امام نخست شیعه؟عهم؟ به شمار می‏رود که محضر امام باقر(ع) را هم درک کرده است. او از قدیمی‏ترین علمای شیعه و بزرگان اصحاب ائمّه؟عهم؟ و مورد وثوق آنان بوده و نزد ایشان از محبوبیّت خاصّی برخوردار بوده است. در کتابی هم که به او منسوب می‏باشد (کتاب سلیم بن قیس هلالی) از فضایل اهل بیت؟عهم؟ و حوادث پس از رحلت پیامبراکرم(ص) سخن گفته است.

بسیاری از عالمان شیعه در مدح و ثنای او سخن گفته‏اند. با این حال دیدگاه‏های متفاوتی نیز دربارة شخصیت سُلَیم وجود دارد؛ به گونه‏ای که برخی از محقّقان، وجود تاریخی چنین شخصیتی را انکار کرده‏اند.

سلیم در سنّ 25 سالگی به سفر حج رفت و خطابة ابوذر را در کنار خانة خدا شنید و آن را نوشت. سپس به مدینه بازگشت و در مدینه بود تا زمانی که ابوذر را در سال 34ه‍.ق. به «ربذه» تبعید کردند. او برای عیادت ابوذر، به ربذه رفت و در آنجا، مطالبی از ابوذر پرسید و جواب‏های او را در کتابش ثبت کرد.

سلیم در زمان عثمان

در سال 23ه‍.ق. عثمان به حکومت رسید. در این زمان، سلیم از اصحاب خاصّ امیرالمؤمنین علی(ع) به شمار می‏رفت و پنهانی به برنامة خود در ثبت حدیث و تاریخ ادامه می‏داد؛ در حالی که ممنوعیت‏های قبلی، همچنان ادامه داشت و شدّت یافته بود

در زمان عثمان، سلیم همچنان ارتباط قوی با ابوذر و مقداد داشت؛ در حالی که سال‏ها بین او و سلمان جدایی افتاده بود؛ چرا که از سال 16ه‍.ق. سلمان به «مدائن» رفته و در آنجا از دنیا رفته بود.3

سلیم در زمان امیر المؤمنین(ع)

در سال 35ه‍.ق. که امیرالمؤمنین(ع) خلافت را به دست گرفتند، سلیم همچنان که با قلم به یاری حق مشغول بود، جهاد خود را با شمشیر تکمیل نمود و شخصاً در میدان‏های جنگ حضور یافت و در صف اوّل مبارزان، به عنوان «شرطة الخمیس»4 که فدائیان امیرالمؤمنین(ع) بودند، به جنگ و جهاد پرداخت و در همان حال، آنچه در میدان‏های جنگ دید، در کتابش ثبت نمود.5

سلیم در جنگ جمل

سلیم بن قیس به همراه علی(ع) از مدینه به «بصره» آمد و از اوّل تا آخر جنگ

جمل، به عنوان یکی از پنج هزار فدائی امیرالمؤمنین(ع) [شرطة الخمیس] در صف اوّل میدان جنگ شمشیر زد. او در کتابش تعداد افراد لشکر در جنگ جمل و خصوصیات افراد و کیفیت جنگ و آنچه بعد از آن در بصره اتّفاق افتاد و حتّی خطابة امیر المؤمنین(ع) بعد از جنگ را ثبت کرد.6

سلیم در جنگ صفّین

در اواسط سال 36ه‍.ق.، سلیم به همراه امیرالمؤمنین(ع) از بصره به «کوفه» آمد و از آنجا در طلیعة لشکر آن حضرت، عازم «صفّین» شد و تا سال 38ه‍.ق. (جنگ صفّین 17 ماه ادامه داشت)، در جنگ حاضر بود. همچنین در جنگ یوم الهریر7 که شدیدترین و آخرین روز جنگ صفّین بود و در یک‏شبانه روز،بیش از هفتاد هزار نفر به قتل رسیدند، سلیم شخصاً حضور داشت و در این زمان، حدوداً چهل سال از عمر او می‏گذشت.

او در کتابش، مکاتبات علی(ع) با معاویه را به دقّت ثبت کرد و خطابه‏های آن حضرت در جنگ را نوشت. سلیم همچنین کیفیت جنگ هریر و داستان حکَمیت و بر نیزه نمودن قرآن‏ها را در کتابش ثبت کرد. در بازگشت از صفّین هم در قضیة راهبی که مسلمان شد و کتاب‏های حضرت عیسی(ع) را به امیرالمؤمنین(ع) تحویل داد، حاضر بود و تمامی جریان را در کتابش نوشت.

او در اواخر سال 38ه‍.ق. به ملاقات امام سجّاد(ع) که در سنّ شیرخوارگی در محضر امام علی(ع) بودند، مشرّف شد. در همین ایّام به مدائن رفت و در آنجا با حذیفه ملاقات کرد.8

سلیم در جنگ نهروان تا شهادت امیر المؤمنین(ع)

سلیم در جنگ نهروان شرکت داشت و مطالبی از آن واقعه را در کتابش ثبت کرد. پس از آن، در کوفه به همراه امیرالمؤمنین(ع) برای جنگ تازه‏ای با معاویه، آماده می‏شد که در ماه رمضان همان سال، شهادت آن حضرت پیش آمد.

او که از یاران امیر مؤمنان(ع) بود، در سه روز آخر عمر آن حضرت، ملتزم حضور بود و وصیّت‏نامة امام علی(ع) را به نقل از آن حضرت نوشت.9

سلیم در زمان امام حسن مجتبی(ع)

پس از شهادت امام علی(ع)، از اصحاب وفادار امام مجتبی(ع) بود. هنگامی که معاویه برای صلح وارد کوفه شد، سلیم حاضر بود و خطابة آن حضرت در مقابل معاویه را ثبت کرد.

در طول حکومت معاویه، فعّالیت علمی خود را ادامه داد و بدعت‏ها و جنایات معاویه و نیز اقدامات او در وضع و تحریف احادیث را به دقّت در کتابش ثبت کرد.10

سلیم در زمان امام حسین(ع)

پس از شهادت امام حسن(ع)، از ملتزمان و خواصّ اصحاب حضرت سیّدالشّهداء(ع) بود و سنّ او در این هنگام، حدود 50 سال بود.

از سال 49ه‍.ق. که ابن زیاد از طرف معاویه حاکم کوفه شد، سلیم توانست با تقیّة کامل، خود را از شرّ او حفظ کند و حتّی با ایجاد ارتباط مخفیانه، نامة سرّی معاویه را استنساخ و آن را به عنوان یک سند تاریخی مهم ثبت کرد که احدی غیر از سلیم به آن دست نیافته است.

در سال 50ه‍.ق. که معاویه به بهانة حج به مدینه آمده بود، سلیم هم از کوفه به مدینه آمد و گزارشی از سفر معاویه به «مکّه» و مدینه و اقدامات او علیه شیعه تهیّه کرد.

در سال 58ه‍.ق. (دو سال قبل از مرگ معاویه)، امام حسین(ع) در «منا»، بیش از 700 نفر از صحابه و تابعان را جمع و برای آنان خطابه‏ای علیه معاویه ایراد کردند. سلیم در آن مجلس حضور داشت و فرمایش‏های حضرت را به طور کامل در کتابش نوشت. در این ایّام، بیش از ۶۰ سال از عمر سلیم می‏گذشت.

در سال 61ه‍.ق. که شهادت امام حسین(ع) اتّفاق افتاد، در صفحات تاریخ، مطلبی از احوال سلیم دیده نمی‏شود. به احتمال قوی او هم از زندانیان ابن زیاد بوده که نتوانسته است امام(ع) را یاری کند.11

سلیم در زمان امام زین‏العابدین و امام باقر؟عهما؟

پس از شهادت حضرت سیّدالشّهداء(ع)، سلیم از اصحاب امام سجّاد(ع) گردید و در حضور آن حضرت، محضر امام باقر(ع) را هم که در سنین ۷ سالگی یا بیشتر بودند، درک کرد.

در این سال‏ها که در حجاز، جریان ابن زبیر و در عراق، جریان مختار ادامه داشت،

در کتاب سلیم و تاریخچة زندگی او مطلبی دیده نمی‏شود؛ ولی ظاهراً او تا زمان حجّاج در کوفه بوده است.12

سلیم در زمان حجّاج

در سال 75ه‍.ق.، حجّاج بن یوسف ثقفی از طرف عبدالملک بن مروان حاکم عراق و وارد کوفه شد. از اوّلین کسانی که حجّاج سراغشان را گرفت، سلیم بن قیس بود؛ چرا که سابقة او با امیرالمؤمنین(ع) روشن بود. به همین جهت با ورود حجّاج، سلیم بن قیس از عراق فرار کرد و به سمت «ایران» آمد تا در سرزمین فارس، در نزدیکی «شیراز» به شهری به نام نوبندجان رسید. سلیم در این تبعید ناخواسته، ۷۷ سالگی عمر خود را می‏گذراند.13

ارتباط سلیم با ابان بن ابی عیّاش در ایران

در شهر نوبندجان، سلیم با جوانی که 14 سال از عمرش می‏گذشت و نامش ابان بود، ملاقات کرد؛ البتّه دلیل آشنایی سلیم و ابان مشخّص نیست؛ ولی به هر حال سلیم در خانة پدری ابان بن ابی عیّاش اقامت کرد.

ابان دربارة مدّتی که با سلیم معاشرت داشته است، چنین می‏گوید:

او پیرمردی اهل عبادت بود و چهره‏ای نورانی داشت. بسیار پر تلاش، صاحب نفسی بزرگوار و حزنی طولانی بود. او دور از جماعت بودن را دوست می‏داشت و از اشتهار پرهیز می‏کرد.

سلیم هم دربارة ابان گفته است:

من با تو معاشرت داشتم و جز آن گونه که دوست می‏داشتم، چیزی ندیدم.14

جایگاه و مقام علمی

سلیم بن قیس به عنوان یک مؤلّف، از آن جهت مورد توجّه خاص است که در زمان وقوع بسیاری از حوادث مرتبط با مطالب آثارش، شخصاً حضور داشته یا از کسانی که شخصاً حضور داشته‏اند، نقل کرده است و در نقل خود، جز موثّقان به کسی اعتماد نکرده است.15 از سلیم روایات چندی نیز به جز آنچه در کتابش آمده، روایت شده است.16و17

از گذشته تا کنون، دیدگاه‏های متفاوتی دربارة سلیم بن قیس و کتابش مطرح بوده است:

موافقان ونظراتشان

نجاشی: او از اصحاب حضرت علی(ع) و صاحب کتاب مشهوری است.18

شیخ طوسی: او از صحابی حضرت علی(ع) تا امام باقر(ع) بود.19

عبدالله مامقانی: او از اصحاب حضرت علی(ع) و از علمای مشهور عامّه و خاصّه است.20

علی بن احمدعقیقی: او از اصحاب خاصّ حضرت امیرالمومنین(ع)بود.

علّامه حلّی: او در فنّ خود مجتهد بود.21

میرزا محمّدباقر خوانساری: او از یاران اهل بیت؟عهم؟ و از کسانی بود که به ائمّه؟عهم؟ عشق می‏ورزیدند. سلیم از اصحاب خاصّ امیرمؤمنان(ع) بود. نزد ائمّه؟عهم؟ بی‏نهایت محبوب بود و مکانی رفیع داشت و به منزلة ارکان اربعه بود. او در دین خود محکم و استوار بود.22

علّامه امینی: او یکی از تابعان کبیر و کسی است که شیعه و غیر شیعه به او و کتابش استناد می‏کنند. او مورد اعتماد بزرگانی چون حسکانی است.23

مخالفان و نظراتشان

در «فصلنامة مطالعات اسلامی» (نشریة دانشکدة الهیات و معارف اسلامی)، مقاله‏ای با عنوان «پژوهشی دربارة سلیم بن قیس هلالی» به قلم عبدالمهدی جلالی درج شده است. نویسنده در این مقاله کوشیده است که وجود شخصی به نام سلیم بن قیس را زیر سؤال برد.

علی الهی خراسانی نیز نقدی بر این مقاله نگاشته است.24

در «دائرةالمعارف موعود آخرالزّمان» آمده است: با توجّه به جایگاه سلیم بن قیس نزد ائمّه(ع) و نقل مستقیم از ایشان و توصیفات منحصر به فرد شخصیت‏های گران‏قدری، چون علاّمه امینی از وی، پژوهش یاد شده قابل نقد و تأمّل است.

هاشم معروف حسنی در کتاب «الموضوعات»، روایتی را در مذمّت خلفا با استناد به اینکه چون از مرویات سلیم بن قیس است، رد کرده و او را مشکوک و متّهم به دروغگویی دانسته است.25

آثار

«کتاب سلیم بن قیس الهلالی» اوّلین کتاب شیعه در زمان امیرالمؤمنین علی(ع) است. کتاب سلیم بن قیس هلالی حاوی روایاتی دربارة فضایل اهل بیت؟عهم؟، امام‏شناسی، اخباری دربارة حوادث پس از رحلت رسول خدا(ص) و.. است. دربارة انتساب و عدم انتساب کتاب به سلیم بن قیس، بین علمای شیعه مباحث بسیاری در گرفته است. این کتاب با عنوان «اسرار آل محمّد؟عهم؟» به فارسی ترجمه شده و مورد اقبال زیادی قرار گرفته است.

ویژگی‏های این اثر و مؤلّف آن

1. کتمان وحفظ اسرار: با توجّه به اینکه سلیم فقط در پنج سال حکومت امیرالمؤمنین(ع) آزاد بوده و قبل و بعد از آن، در شرایط اختناقی بسیار شدید به سر می‏برده، پیداست که جز با حالت کتمان نمی‏توانسته چنین کتابی را تألیف کند. در حکومت عمر و عثمان که تدوین حدیث به هر صورتی ممنوع بود، سلیم نه تنها موفّق شد چنین کتابی را تدوین کند، بلکه توانست مطالب آن را هم ضدّ حکومت وقت بنویسد؛ در حالی که اگر از کار او مطّلع می‏شدند، هم خود او و هم کتابش را نابود می‏کردند.

بعد از شهادت امیر المؤمنین(ع) که بار دیگر اختناق شدید اجتماعی علیه شیعیان در دوران معاویه و یزید و مروانیان حاکم شد، سلیم در کتمان کار خود، آن‏چنان با مهارت عمل کرد که توانست علاوه بر حفظ کتاب خود و ادامة تدوین آن، از اسرار معاویه هم اطّلاع پیدا کرده و آنها را در کتاب خود ثبت نماید. نامة محرمانة معاویه به زیاد، از نمونه‏های آن است.

2. دقّت و جست‏وجو در ثبت مطالب:سلیم هنگام یادگیری مطالب، سؤالاتی را

که احتمالاً به ذهنش خطور می‏کرد، شخصاً مطرح و جواب آنها را نیز می‏گرفت. از سویی زمان روایت و مکان آن و شرایطی که در آن اتّفاق افتاده است، همه را ثبت می‏نمود و از سوی دیگر، او برای اطمینان و محکم‏کاری، مطالب را بر ائمّه؟عهم؟ نیز عرضه می‏کرد تا یک بار دیگر، از صحّت آن اطمینان حاصل کند.

سلیم برای به دست آوردن جزئیات بیشتر قضایا، یک جریان را از چند نفر سؤال کرده و به مسافرت‏هایی اقدام می‏نمود. او سؤالات مهمّی در جنبه‏های عقیدتی را از ائمّه؟عهم؟ پرسیده و جواب آنها را ثبت کرده است. او حتّی گاهی از دشمنان اهل بیت؟عهم؟ دربارة کارها و بدعت‏هایشان نیز سؤال کرده و از زبان خودشان اقرار گرفته است.

هرگاه سلیم متوجّه یک واقعة مهم در بلاد اسلامی می‏شد، سعی می‏کرد شخصاً در مکان آن اتّفاق حاضر شود تا دقیقاً آنچه را اتّفاق می‏افتد، ثبت نماید. حضور او در سفر معاویه به مدینه، از نمونه‏های آن است.26

مهدویّت در کتاب سلیم بن قیس

کتاب کنونی سلیم بن قیس، کتابی است حدیثی با موضوعات تاریخی - اعتقادی که گفته‏اند اوّلین کتاب شیعه است و روایات متعدّدی در زمینة امام زمان؟عج؟ و پیشگویی پیامبر(ص) از عدالت ایشان و همچنین، پیشگویی دربارة سفیانی، نفس زکیّه و یاران حضرت مهدی؟عج؟، مقام امام زمان؟عج؟ در بهشت و زندگی در دولت امام زمان؟عج؟، در آن وجود دارد؛ به طوری که برخی از متأخّران، آن را اوّلین میراث مکتوب دربارة حضرت مهدی؟عج؟ می‏دانند.27

از سوی دیگر، همواره دیدگاه‏های مخالفی نیز دربارة اصالت متن کتاب سلیم ابراز شده است. عمدة موضوعات کتاب کنونی سلیم28 در مورد امام مهدی؟عج؟، عبارتند از:

1. إخبار أمیرالمؤمنین(ع) عن دخول المهدی؟عج؟ الکعبه و بکاءه و تضرعه... (ص 775)؛

2. أمیرالمؤمنین (ع) کان یعرف جمیع من یبایع المهدی؟عج؟ بین الرّکن و المقام... (ص 628)؛

3. بشارة رسول الله(ص) بالإمام المهدی؟عج؟ و ظهوره. (صص 628، 769، 908 و 910)؛

4. بشارة عیسی بن مریم(ع) بظهور المهدی؟عج؟... (ص 708)؛

5. ذکر صفة المهدی و عدله فی الکتف الّذی کتبه رسول الله(ص) عند وفاته... (ص 878)؛

6. صلاة عیسی بن مریم(ع) خلف الإمام المهدی؟عج؟ و قوله له: «إنّکم أئمّة لاینبعی لأحد أن یتقدّمکم...» (ص 707)؛

7. المهدی؟عج؟ من سادات اهل الجنّة... (ص 857)؛

8. المهدی؟عج؟ من ولد الحسین(ع)... (صص 568 و 910)؛

10. هروب الإمام مهدی؟عج؟ من السفیانی إلی مکّة... (ص775)

11. یملأ الله الأرض بالمهدی؟عج؟ قسطاً و عدلاً... (صص 567، 628، 708، 763، 775، 878، 908 و910)

وفات

در اواخر سال 76ه‍.ق. سلیم در شهر نوبندجان فارس در سنّ 78 سالگی بدرود حیات گفت و ظاهراً در همان شهر به خاک سپرده شد. برخی نیز سال وفات او را 90ه‍.ق. می‏دانند.29

پی‏نوشت‏ها