انسان کامل؛ قبلة تمام موجودات ساکن عالم امکان است!

گزارش نشست 151 فرهنگ مهدوی

یکصد و چهل و چهارمین نشست از سلسله نشست‏های ماهانة فرهنگ مهدوی مؤسّسة موقوفة فرهنگی هنری موعود عصر؟عج؟ با عنوان «ضرورت وجود انسان کامل در میانة هستی » در سالن سورة حوزة هنری برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی مؤسّسة فرهنگی هنری موعود عصر؟عج؟، اسماعیل شفیعی سروستانی، مدیر مؤسّسه در این نشست، مهدویّت را امری راهبردی دانست و اظهار داشت:

گفت‏وگو از مهدویّت و حضرت صاحب الزّمان؟عج؟ منحصر در مناسبت مذهبی نیست؛ بلکه باید در تمامی روزها و فصل‏های سال، دربارة آن اهتمام داشته باشیم. از آنجایی که مهدویّت عمیق‏ترین و جدّی‏ترین موضوع و مفهوم معرفتی فرهنگ شیعی است، ضرورتاً باید از هر گونه نگاه مناسبت‏زده و تقویم‏محور احراز نمود.

شفیعی سروستانی گفتمان مهدوی را ناظر به چهار حوزه و چهار سطح کلی دانست و اظهار داشت:

گفت‏وگو از مهدویّت و حضرت صاحب الزّمان؟عج؟ منحصر در مناسبت مذهبی نیست؛ بلکه باید در تمامی روزها و فصل‏های سال دربارة آن اهتمام داشته باشیم. از آنجایی که مهدویّت عمیق‏ترین و جدّی‏ترین موضوع و مفهوم معرفتی فرهنگ شیعی است، ضرورتاً باید از هرگونه نگاه مناسبت‏زده و تقویم محور احراز نمود.

شفیعی سروستانی گفتمان مهدوی را ناظر به چهار حوزه و چهار سطح کلّی دانست و اظهار داشت:

نخستین سطح گفتمان مهدوی، دانش مهدوی است که بر اطّلاعات تاریخی و شناسنامه‏ای متمرکز است و این سطح، نازل‏ترین مرتبه در مواجهه با مسئلة مهدویّت محسوب می‏شود. در هر فردی به فراخور مطالعات، سطحی از دانش مهدوی وجود دارد و سطح نخست، مقدّمه و مرتبه‏ای برای نیل به سطح دوم، یعنی «بینش مهدوی» است‏. کسب توانایی برای نگریستن به جهان با بینش مهدوی‏ و مهدویّت محقّق می‏شود. فردی که به بینش مهدوی دست یافته، قادر است مهدوی و ولایی به عالم و آدم بنگرد و از هر آنچه که حضرات معصومان(ع) تبرّی می‏جستند، تبرّی بجوید.

او ادامه داد:

در سطحی دیگر و ارتفاعی بالاتر، «معرفت مهدوی» قرار دارد. این سطح ناظر

بر شناخت جایگاه آن حضرت در همة حوزه‏های آفاقی و انفسی است. این پنجره جز با توجّه خاصّ حضرات معصومان(ع) حاصل نمی‏شود. در یک کلام می‏توان گفت، تلمُّذ معارف حقیقی مهدوی بدون مجاهدت و عنایت حضرات معصومان(ع) امکان‌پذیر نیست.

با نگاهی به قرآن در می‏یابیم وقتی که حضرت موسی کلیم الله(ع) از خداوند طلب شرح صدر می‏کند، در واقع از خداوند می‏خواهد تا ظرف و ظرفیت وجودی او را برای پذیرش و دریافت عالی‏ترین سطح از بینش و معرفت مهیّا کند و به همین خاطر است که می‏گوید: «قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی، وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی، وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی، یَفْقَهُوا قَوْلِی؛1

گفت: پروردگارا! سینه‏ ام را گشاده گردان و کارم را برای من آسان ساز و از زبانم گره بگشای [تا] سخنم را بفهمند.»

تجربة شرح صدر، بی‏عنایت خداوند و توجّه حضرات معصومان؟عهم؟ در حمل معارف مهدوی امکان‏پذیر نیست؛ قلبی که مهیّای آن مرتبه از معارف نباشد، نزدیک به ایستادن است یا خدای نکرده ممکن است منکر فضایل اهل بیت؟عهم؟ بشود!

شفیعی سروستانی بالاترین مرحله در سیر و سلوک در آفاق مهدوی را «سیر و سلوک اکمالی انسان با انسان کامل» خواند که نوعی صیر انفسی است. او در توضیح این مطلب افزود:

سیر اکمالی انسان تا به حدّی است که می‏تواند محضر حضرت ربّ را درک کند. در ماجرای صیر و صعود حضرت نبیّ اکرم(ص) در شب معراج آمده است که آن حضرت چنان مراتب و عوالم را پشت سر گذاشتند که به فرمودة «قرآن کریم»، فاصلة ایشان با حضرت ربّ به اندازة فاصله دو کمان بود...

«ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی‏ فَکَانَ قَابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَی؛2

چنان نزدیک شد که فاصله آن دو به اندازة دو کمان یا نزدیک‏تر بود.»

استاد سروستانی هشدار داد:

به جنین انسان توجّه کنید! اگر جنین به هر دلیلی رشد نکند، متولّد نمی‏شود، حیات نمی‏یابد، سقوط می‏کند و در یک کلام، سقط می‏شود. آدمی هم این‏چنین است، اگر آدمی به قول شاعر تنها در بند خور و خواب و خشم شهوت باشد، از مرحلة حیوانی عبور نکرده، درجات انسانی را درک نخواهد کرد و سقط می‏شود.

«وَ لَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا یَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لَا یُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا یَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِکَ کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ؛3

به یقین گروه بسیاری از جنّ و انس را برای دوزخ آفریدیم. آنها دل‏هایی (عقل‏هایی) دارند که با آن اندیشه نمی‏کنند و نمی‏فهمند و چشمانی که با آن نمی‏بینند و گوش‏هایی که با آن نمی‏شنوند. آنها همچون چهارپایانند؛ بلکه گمراه‏تر. اینان همان غافلانند (؛ چون امکان هدایت دارند و بهره نمی‏گیرند.)»

سردبیر ماهنامة موعود با بهره‏گیری از آیة فوق نتیجه گرفت:

همة موجودات ساکن در عالم امکان اگر سیر اکمالی پیدا نکنند، سقط می‏شوند. انسان نیز در صورت کمال‏نیافتن، به مراتب پایین‏تر حیات معنوی سقوط می‏کند. همة موجودات برای سیر اکمالی آمده‏اند. ما همه آمده‏ایم تا سیر اکمالی پیدا کنیم.

ضرورت نیل به مقام ثمرگی

شفیعی سروستانی با اشاره به فقر و نقص ذاتی انسان یادآورد شد:

بنا بر بیان صادره از حضرات معصومان؟عهم؟ ما دچار فقر و نقصیم؛ همان‏طور که در بیان حضرت امیرالمؤمنین(ع) در مناجات «مسجد کوفه» آمده است:

«مَوْلاَیَ یَا مَوْلاَیَ أَنْتَ الْغَنِیُّ وَ أَنَا الْفَقِیرُ وَ هَلْ یَرْحَمُ الْفَقِیرَ إِلاَّ الْغَنِیُ؛

ای آقای من! ای آقای من! تویی بی‏نیاز و منم فقیر. در حقّ فقیری محتاج، جز غنیّ بی نیاز چه کسی ترّحم خواهد کرد؟»

این فقر به معنای نقص است. فقر موجودات و غنای حضرت حق، ذاتی است‏. موجود فقیر برای صعود و تعالی نیازمند به توجّه حضرت ربّ است. در هر مرتبه با توجّه به استعداد ذاتی، هر موجود دارای نقص، مراتبی برای رشد وجود دارد. خداوند متعال بسته به ظرفیت وجودی هر موجود، بستری را برای نیل آنها به «مقام ثمرگی» فراهم کرده است؛ یعنی از دانی‏ترین مرتبة وجودی که جماداتند تا عالی‏ترین سطح انسانی، استعداد وجودی به آنها داده شده است که سیر اکمالی پیدا کنند تا کال از دنیا نرود تا به مقام ثمرگی برسند.

معنی کمال

استاد سروستانی با بازخوانی تعریف کمال از منظر شهید مطهری؟ره؟ یادآور شد:‏

هر شیئی که دارای چند جز است، وقتی همة اجزایش کنار هم قرار گرفتند، به اتمام می‏رسد؛ مثلاً کارخانة سازندة اتومبیل باید این محصول را تمام کند و در اختیار مشتریان خود قرار دهد؛ امّا کمال، نوعی تغییر کیفی است که درجات آن پایانی ندارد.

کمال، انسان را از یک درجه به درجة بالاتر می‏رساند؛ مثلاً جنین که در رحم مادر است، پس از تولّد، تکامل پیدا می‏کند و آنگاه که بزرگ و بزرگتر می‏شود، علم دانش فرا می‏گیرد و به کمال بیشتری دست می‏یابد. بنابراین کمال نوعی تغییر کیفی است. همان‏طور که در آغاز سال دعای تحویل سال را می‏خوانیم: «یا مقلّب الْقلوب و الْأبْصار یا مدبّر اللّیْل و النّهار یا محوّل الْحوْل و الْأحْوال حوّلْ حالنا إلی أحْسن الْحال»

«احوال» که جمع حال است، به معنی طبیعت و تحوّل وضعیت انسان است. بنابراین می‏توان نتیجه گرفت که خداوند دگرگون‏کننده و تحوّل‏بخش طبیعت مرتبط به مخلوقاتش است و این تحوّل، لازمة زندگی و حیات موجودات است. در این دعای شریف از درگاه الهی طلب می‏کنیم که طبیعت وجود ما را تبدیل به نیکوترین و بهترین کیفیت کند و همگام با تحوّل طبیعت، کیفیت ما را نیز بهبود و ارتقا بخشد.

کمال سیری صعودی و عمودی دارد؛ امّا تمام شدن، سیری افقی است. وقتی شیئی در جهت افقی به آخر خود برسد، می‏گویند: «تمام شد.» هنگامی که شیء در جهت عمودی بالا می‏رود، می‏گویند: «کمال یافت.» پس وقتی می‏گویند عقل یک نفر کامل شده، یعنی قبلاً عقل داشته؛ امّا حالا عقلش یک درجه بالاتر آمده است.

انسان کامل کیست؟

شفیعی سروستانی با اشاره به اینکه مسئلة انسان کامل از مناظر گوناگونی مورد

توجّه و بررسی قرار گرفته است و فضلا، فلاسفه، عرفا و اهل اندیشة هریک به فرازهایی از این موضوع پرداخته‏اند، تعریف اهل معرفت از این مسئله بالأخص منظر شیخ محی الدّین بن عربی را قابل توجّه دانست و افزود:

در تعریف آمده است: انسان کامل جامع جمیع مراتب اسما و صفات حق‏تعالی در زمین و صاحب ولایت مطلقه است. او نایب حضرت حق در هستی و واسطة میان او و خلق است. او کسی است که در بندگی خدا از همه پیشی جسته و در جنس خود یگانه است. از بیانی دیگر انسان کامل، اصطلاحی است عرفانی و بر کسی که مظهر اتمّ اسمای حسنی الهی و آئینة تمام‏نمای خداست و در شریعت، طریقت و حقیقت، تمام و در اقوال، افعال و اخلاق نیک و نیز در معارف الهی، سرآمد همه است.

در مجموع می‏توان گفت انسان کامل کسی است که تمامی صفات عالیه در او به صورت هماهنگ و جامع رشد متوازن داشته و هریک از صفات کمالی، در عالی‏ترین سطح خود، در او تجلّی یافته است.

در بین سایر انسان‏های غیر معصوم ممکن است صفات الهی و رحمانی جلوه‏گری داشته باشد؛ امّا آنها کامل و متوازن نیست. ممکن است فردی سخی باشد؛ امّا عفیف نباشد. فردی عفیف باشد؛ ولی شجاع نباشد. فردی شجاع باشد؛ ولی پاک نباشد. این در حالی است که این امر در انسان کامل به صورتی دیگر است. تمامی صفات عالیه را همزمان رشد داده و به حدّ کمال رسانده است.

ضرورت حضور انسان کامل، مطابق طلب جان آدمی

شفیعی سروستانی در پایان یادآور شد که وجود انسان کامل در هستی، مطابق نیاز درونی انسان است؛ نیاز به رشد و کمال‌یافتن. ایشان در توضیح افزود:

اوصافی نظیر ولیّ الله، خلیفةالله، قطب عالم امکان و... و دیگر اوصاف عالیه که در انسان کامل هست، جملگی ما را به این امر رهنمون می‏شود که با استعدادها و امکان هدایتی که خداوند رحمان در فطرت انسانی به ودیعه نهاده است، طلب و کششی در جان آدمی است که میل به کمال دارد و عالی‏ترین سطح آن، کشش به سمت به انسان کامل است؛ یعنی آن وجهی که انسان از طریق سیر اکمالی با انسان کامل تغییر کیفیت می‏یابد و کمال می‏یابد.

در ادامة نشست و پس از سخنرانی از جدیدترین اثر ترجمه‌ای موعود با عنوان «امام علی(ع) و نشانه‌های ظهور» رونمایی شد. مهدی حمد فتلاوی نویسندة مصری، در اقدامی درخشان، تمامی روایات نقل شده از بیان مبارک حضرت امیر المومنین علی(ع) در خصوص وجود نازنین حضرت بقیةالله الاعظم؟عج؟ را در قالب کتاب گردآوری کرده است. دکتر محمود مطهری‌نیا این کتاب درخشان را ترجمه کرده و توسّط انتشارات مؤسّسة فرهنگی هنری موعود عصر؟عج؟ به چاپ رسیده است.

در پایان لازم به ذکر است که نشست‏های فرهنگ مهدوی، از سوی مؤسّسة موعود عصر؟عج؟ در آخرین پنجشنبة هر ماه شمسی برقرار می‏گردد. این نشست به صورت مجازی و همچنین حضوری در سالن نشست‏های حوزة هنری برگزار می‏شود و بهره بردن از این مجالس و کارگاه‏های معرفتی، مهدوی، فرهنگی، به صورت رایگان در اختیار عموم مردم قرار دارد.

پی‏نوشت‏ها