گفت‌وگو با استاد امجد
اشاره: استاد محمود امجد چهره‌اي شناخته شده و محبوب در ميان طلّاب، دانشجويان، دانش‌آموزان و ديگر جوانان و نوجوانان است. ايشان معارف اسلامي را با بياني نو، شيوا، جذّاب و آميخته با ملاحت و طراوت در اختيار علاقه‌مندان قرار مي‌گدهد.
استاد امجد پس از اتمام دورة دبيرستان در تهران به شهر قم عزيمت نموده و از محضر بسياري از بزرگان اهل علوم ظاهري و باطني از جمله: آيت‌الله بهاءالدّيني(ره) و آيت‌الله العظمي بهجت، كسب فيض نمودند. آنچه در پي مي‌آيد گفت‌وگويي است دربارة «جوانان، نهج‌البلاغه و سال امام علي(ع) كه تقديم حضورتان مي‌شود.
حضرت علي(ع) در نهج‌البلاغه از چه عالمي و با چه زباني صحبت مي‌كنند. به عبارت ديگر در نهج‌البلاغه چه مطالبي مي‌توان يافت؟
بسم الله الرحمن الرحيم، تعبير «نهج‌البلاغه» را سيد شريف رضي از اين جهت بر اين كتاب نهاده است كه او كلمات بليغ و فصيح حضرت را انتخاب كرده است. اين كتاب قرن‌هاست كه در ميان علما و بزرگان از جنبه‌هاي ادبي و معنوي مورد توجه بوده است. منتهي نهج‌البلاغه خود اقيانوسي است از مطالب و موضوعات مختلف علوم انساني و آنچه كه انسان در دنيا و آخرت لازم دارد. مباحث فلسفي، معارف و اخلاقي و تربيتي و به طور خلاصه در نهج‌البلاغه دربارة همة مباحث علوم انساني عميقاً بحث شده است و در همة زمينه‌ها مي‌توان از نهج‌البلاغه استفاده كرد.
چون سطح مطالب نهج‌البلاغه بالا و بلند است توده مردم معمولاً از آن محروم بوده‌اند و علما به خاطر آن جنبه‌هاي بلاغت و فصاحت و معارفي كه دارد با نهج‌البلاغه انسي داشته‌اند امّا نتوانسته‌اند آنچه كه درك مي‌كنند به جامعه منتقل كنند و جامعه مسلمان و شيعه را به نهج‌البلاغه نزديك كنند. خدا رحمت كند آنها كه به ترجمه‌هاي ساده‌اي پرداخته و مردم را تا حدي با نهج‌البلاغه آشنا كرده‌اند. در يك كلمه نهج‌البلاغه درس زندگي مادي و معنوي است. درس‌هاي حكومتي، درس‌هاي اخلاقي، پرورشي و... همه‌اش را در آن مي‌توان يافت.
دور ماندن مردم از نهج‌البلاغه را ناشي از چه مي‌دانيد؟
بلندي مطالب نهج‌البلاغه هرچند در منابر و مواعظ از آن استفاده كرده‌اند. ليكن معارف نهج‌البلاغه به قدري بلند است كه تودة مردم قاصرند و علما هم آن زباني كه بتوانند مقاصد نهج‌البلاغه را به تودة مردم منتقل كنند نداشته‌اند، چون با آن با زبان علمي برخورد كرده‌اند و مفتون و شيفتة جنبه‌هاي علمي و ادبي نهج‌البلغه بوده‌اند و از اين جهت نتوانسته‌اند مردم را خيلي با آن آشنا كنند.
حال با توجه به آنچه فرموديد آيا اصلاً مي‌توان با نهج‌البلاغه ارتباط برقرار كرد و اگر جواب مثبت است، چطور؟
بلي، برخي از مسائل آن براي همه است، مثل قرآن كريم كه بسياري از مطالب آن براي همه است، يك سري مسائل هم هست كه علما دربارة آن اختلاف دارند، مثل عالم «ذر» و «الست»
يا بهشت آدم و الّا بقيه قرآن براي همة مردم خيلي روشن است و آنها با مفاهيم قرآني آشنا هستند؛ لله ملك السّاماوات و الأرض، أقيموا الصلوة و... البته كيفيت برخي از دستوراتي را كه در قرآن آمده بايد رسول اكرم و ائمة طاهرين(ع) بيان كنند. نهج‌البلاغه هم يك سلسله از مطالبش تخصصي است امثال علامه طباطبايي(ره) و بزرگاني از اين طبقه مي‌توانند با آن آشنا شوند و كار همه كس نيست. يعني نهج‌البلاغه در سطح جهاني است و مطالب آن براي افراد يا طبقة خاص يا آن زمان بيان نشده است، منتهي چون مثل درياست «كه آب دريا را اگر نتوان كشيد پس به قدر تشنگي بايد چشيد».
آيا مردم از قابليتشان در بهره‌برداري از نهج‌البلاغه استفاده كرده‌اند؟
متأسفانه خير، در اثر بي‌توجّهي به معاني و معارف، مردم از معارف نهج‌البلاغه دور مانده‌اند و علتش هم اين است كه حكومت‌ها نمي‌گذاشتند مردم دنبال فرهنگ اسلام بروند و با آن آشنا بشوند و حتّي احساس نياز كنند كه بايد با معارف اسلام آشنايي پيدا كنند ولو اينكه عوامند ولي حداقل بروند از علما استفاده كنند، چنين حالتي هم در آنها نبوده است، لذا از معارف گرانبهاي نهج‌البلاغه محروم مانده‌اند. اصلاً اگر كسي با نهج‌البلاغه آشنا باشد نمي‌تواند آن را ترك كند، يعني نهج‌البلاغه او را جذب مي‌كند و اصطلاحاً او را مي‌گيرد مثل قرآن كه اگر كسي با قرآن آشنا شود قرآن رهايش نمي‌كند. اقيانوس عجيبي است كه كشش مطالب آن مانند موجي آدمي را تا قعر آن فرو مي‌برد. چگونه است كه اگر كسي در دريا افتاد، موج و نشيب و فرازهاي دريا او را به قعر دريا مي‌برد، نهج‌البلاغه را يك دور آن هم به طور سريع مطالعه كنند اين خيلي به كارشان مي‌آيد. بعضي از مطالب را كه مي‌بينند خيلي به كارشان مي‌آيد، يادداشت كنند و روي آن فكر كرده و بعد هم از علما كمك بگيرند و از آنها بخواهند كه در منابر و مجالس مطالب نهج‌البلاغه را مطرح كنند.
آيا حضرت علي(ع) در مورد خودشان هم مطلبي دارند، به بيان ديگر چه چهره‌اي مي‌توان از حضرت در آن يافت؟
حضرت در بعضي جاها به معرفي خود پرداخته‌آند، مثلاً در خطبة شقشقيه كه مي‌فرمايند: «ينحدر عنّي السيل و لا يرقي اليّ الطير»؛ سيل معارف از من سرازير است. اين خودستايي نيست، بلكه تعريف است مثل يك نفر كه مي‌گويد من دكتر يا مهندسم، چون جامعه نتوانست امام(ع) را درك كند. علي‌رغم همة سفارش‌هايي كه پيامبر(ص) كردند حضرت هميشه مظلوم واقع شده‌اند. حتي الآن بين ما هم خيلي مظلومند. كما اينكه نهج‌البلاغه و كلمات ايشان مظلوم است، ايشان ناچار بوده‌اند براي تعريف و معرفي كردن خود و نه خودستايي چنين مطالبي را بيان كنند. در جاي ديگر مي‌فرمايند: «اگر خدا از تزكية نفس منع نكرده بود هر آينه چيزهايي را مي‌گفتم كه براي شما باوركردني نباشد و متحير شويد». حضرت مجبور بوده‌اند خودشان را معرفي كنند «ينحدر عنّي السيل»؛ سيل معارف و فيوضات از ناحية من بر خلق نازل مي‌شود «ولا يرقي اليّ الطير»؛ مرغ فكر بشر هرچه پرواز كند بر آستانة عظمت من نمي‌رسد. اينها تعريف است نه خودستايي.
ارتباط جوانان با نهج‌البلاغه را چگونه ارزيابي مي‌كنيد؟
متأسفانه براي جوان‌ها و روي آنها آن طور كه بايد و شايد كار نشده است. جوان‌ها به انس با خوبان نياز دارند، بايد افراد مهذبي با آنها انس بگيرند. آنها هم تحت تأثير واقع مي‌شوند. جوان‌ها الگو مي‌خواهند و متأسفانه با آنها برخوردهاي خوبي نمي‌شود، يعني دنيا دنياي ديگري شده است.
سابقاً در ارتباطات ميان كوچك‌ترها و بزرگ‌ترها ادب و احترام ديده مي‌شد، امّا حالا چون آن آداب و رسوم و احترامات كوچك و بزرگي در جامعه كم‌رنگ شده نوعاً جوانان ما از حضور با بزرگان محرومند. بايد قدري جوانان آداب را رعايت كنند، بزرگان ما هم بايد با تواضع و با آغوش باز و پدرانه و مشفقانه و طبيبانه با جوانان برخورد كنند حال چه فرزندان خودشان باشند و چه فرزندان ديگران، اگر محبتشان
صادقانه باشد، جوانان گرايش زيادي به آنان پيدا مي‌كنند.
چطور مي‌توان به شكلي صحيح و درست يك جوان را با فرهنگ اسلام و قرآن آشنا كرد؟
يك راه تبليغات صحيح و به زبان روز است و ديگر الفت و صداقت با نسل جوان. سال گذشته كه به ابتكار مقام معظم رهبري سال حضرت امير(ع) ناميده شد بحمدلله مقدار زيادي روي نوشتجات و سخنراني‌ها كار شده است ولي اينها شرط لازم است و كافي نيست، وقتي ما مي‌توانيم حقيقتاً به فرهنگ اسلام دعوت كنيمكه عملاً آن را در خودمان ببينند. اگر ديدند كه ما به اوّلين كار و آسان‌ترين برنامة علي(ع) عمل نمي‌كنيم، آن وقت چطور مي‌توانيم مردم را با تبليغات لساني به آن دعوت كنيم شرط اوّل براي كساني كه ادعاي تبليغ و ارشاد مي‌كنند اين است كه خودشان متخلق و متحقق به اين كلمات باشند و الّا اگر غير اين باشد در حقيقت عمل آنها خودش تبليغي است عليه همان چيزي كه آنها مي‌گويند. كه البته مؤثر هم هست. اينگونه تبليغات كه همراه با عمل است، چه منفي و چه مثبت تأثيرات عميق دارد.
سال حضرت علي(ع) را چگونه ارزيابي مي‌كنيد؟
كارهايي را كه انجام شده بايد به ميزان قطره و دريا حساب كرد، چرا كه خيلي كار بايد بشود. زمان و افراد فداكراي مي‌طلبد كه از اين ابتكار مقام معظم رهبري استفاده كنند و به فرمايش ايشان نه تنها امسال كه پارسال و سال بعد و ديگر سال‌ها همه تا دنيا دنياست سال علي(ع) است چون ايشان پرچمدار همة فضايل و مناقب و ارزش‌هاست و اگر جامعه بخواهد ارزشمند باشد بايد دنبال فضايل برود و براي همين است كه حضرت به همّام دربارة صفات متّقين مي‌فرمايد: «هم أهل الفضائل» جامعه ديني اين‌گونه‌انأ، اهل فضيلت هستند، كساني هستند كه از رذائل و بدي‌ها دورند.
راهي نيست غير از اينكه ما از بدي‌ها فاصله بگيريم و به خوبي‌ها گرايش پيدا كنيم. هدف اميرالمؤمنين(ع) و اسلام اين است و انسان بايد همت بلندي پيدا كند و تشبه به اولياي خود پيدا كند كه كمال انسان و همان تخلق و تشبه به اولياي خدا و اخلاق الهي است.
چه كم و كاستي‌هايي را در اين عملكردها مي‌توان ديد؟
در اولين برخورد آنچه از نهج‌البلاغه نظر ما را جلب مي‌كند زهد در دنياست. تا دنيا در نظر انسان ناچيز نباشد، نمي‌تواند به طرف تعالي و تكامل حركت كند «عظم الخالق في أنفسهم فصغر مادونه في أعينهم» همه چيز بايد در نظرشان كوچك باشد و فقط خدا و ارزش‌هاي الهي در نظر آنها بزرگي كند. مشكل ما اين است كه به اين دنياي محسوس علاقه‌منديم، بايد اين علاقه‌ها و اين گرايش‌هايمان كم شود. ما مي‌خواهيم كه با آنها همرنگ باشيم. براي همرنگي با آنها بايد از مظاهر دنيوي فاصله بگيريم نه اينكه دنيا را ترك كنيم. اصلاً ترك دنيا حرف غلطي است مثل نفس كشي كه آن هم غلط است. از همة مواهب الهي در حدّ شرع و عقل استفاده كنيم و رو به خدا و كمال برويم. هدف اميرالمؤمنين(ع) اين است. نهج‌البلاغه همه‌اش از اوّل تا آخر دعوت به خدا و ارزش‌هاي الهي است و جا دارد كه سراسر جامعه به نهج‌البلاغه رو بياورند، جوانان، نوجوانان، همه و همه از خطبا و گويندگان بخواهند كه نهج‌البلاغه را مطرح كنند، مخصوصاً در مجالس و منابر و محافل آخر حرف‌هاي ساختگي چه فايده‌اي دارد. بيايند بيانات خداداي را مطرح كنند.
نهج‌البلاغه را باز كنند و به بحث بپردازند. لازم هم نيست كه فني بحث كنند. اين تذكرات لازم است چرا كه انسان به موعظه احتياج دارد، بايد بسيار گفت تا كمي اثر كند.
كدام يك از مواعظ نهج‌البلاغه را مي‌توان اثربخش‌تر يا تكان‌دهنده‌تر دانست؟
يكي خطبة همّام و ديگر نامة اميرالمؤمنين به امام حسن(ع) البته اوايل نامه يك سري مطالبي ديده مي‌شود كه از نظر معنا متشابه است، به گونه‌اي كه انسان فكر مي‌كند معصوم كه نبايد اينگونه حرف بزند، ولي به عنوان يك مربي جامعه و نه به عنوان يك معصوم، مثل پدر مهرباني كه سردي و گرمي دنيا را چشيده و نشيب و فراز عالم را ديده به يك جوان ناآزموده‌اي كه نمي‌فهمد راه و چاره چيست نصيحت مي‌كند. نه امام حسن(ع) از اين حرف‌ها غافل است و نه اينكه اميرالمؤمنين(ع) اسير و عبد دنيا و امثال آن باشند با اين عنوان كه يك بشر با عمر كمش اينگونه اطلاعات دارد، راه زندگيش چنين است. نامة 31 اميرالمؤمنين(ع) بسيار جالب است براي همة جامعه خصوصاً جوانان و نوجوانان، خود اميرالمؤمنين(ع) مي‌فرمايند: «لم الك نصيحة»؛ در نصيحت تو به هيچ وجه كوتاهي نكردم. لازم نيست انسان بحث‌هاي طولاني پيش بكشد كه خود خطبه گم شود، خود نامه ترجمه شود آن قسمت‌هايي نظير «أوصيك بتقوي الله و لزوم أمره» و «أحي قلبك بالموعظة» همه نكته‌هاي اخلاقي و پرورشي است كه اگر انسان به همين نامه عمل كند براي فرد و جامعه بسيار مؤثر است. اگر سال علي(ع) است بسم الله.
از علي اكتفا به نام علي
نبود در خور مقام علي
خيلي‌ها حضرت را مدح كرده‌اند. اگر بخواهيم نهج‌البلاغه را در قالب درس بگوييم خيلي‌ها اين كار را كرده‌اند. اينها مهم نيست مهم اين است كه آشنا شويم و عمل كنيم. بسم الله اين خطبه همّام و نامة حضرت به امام حسن(ع)، من بارها گفته‌ام كه آقايان با درس‌هاي اخلاق اين طرف و آن طرف خودتان را سرگرم نكنيد درست است كه نفس‌هاي پاك و مسيحادم خوب است ولي اگر مي‌خواهيد كه آنچه بدي است از ما بگيرند و آنچه خوبي است به ما بدهند در اين خطبه همّام و نامه 31 و دعاي مكارم الاخلاق دقت كنيد. دعاي مكارم الاخلاق دعاي بيستم صحيفة سجاديه است كه مرحوم شيخ عبّاس قمي نيز آن را در مفاتيح ذكر كرده كه در دسترس همه باشد. خيلي هم لازم نيست به طور فني و طي چند جلد بحث شود. عملمان هم همانند قطع و وصل و مثبت و منفي بايد باشد. ازبدي‌ها فرار كنيم و به خوبي‌ها مراجعه كنيم. «فمن يكفر بالطاغوت و يؤمن بالله». ديگر نه كسي از امام سجّادو اميرالمؤمنين(ع) بالاتر است و نه كسي از آنها بهتر مطلب مي‌گويد.
شرح و تفسيرهاي موجود نهج‌البلاغه را چطور مي‌بينيد؟
اينها براي اهل علم بد نيست. هر كدام از مفسّران با يك ديد به نهج‌البلاغه نگريسته‌اند. مثلاً ابن ابي الحديد به جنبة تاريخي و ادبي و اعتقادي براساس اعتقادات خودش كه معتزلي بوده توجّه داشته است. بعضي منطقي و عرفاني است مثل ابن هيثم، بعضي هم جنبة ادبي دارد. نهج‌البلاغه شروح زيادي دارد، بسيار روي آن كار شده است. در عين حال هم كسي از عهدة نهج‌البلاغه بر نيامده است. چرا، اگر متخصّصين كار مي‌كردند قضيه تا حدّي فرق مي‌كرد. مثلاً مجموعه‌اي دربارة نهج‌البلاغه و اميرالمؤمنين تأسيس شده بود كه اينها متخصّصين را
جمع كرده بودند كه مطالب خود را بنويسند. علامه طباطبايي تنها دو ـ سه كلمه از نهج‌البلاغه را نوشته‌اند، جزوه‌اي شده به نام «علي و...» كه يك دريا مطلب دارد. آن چيزي كه براي نسل جوان مفيد است يك شرح و ترجمة مختصر و به زبان قوم است حال چه انگليسي باشد چه فرانسه و روسي، اين مطلب را بگويند كه «أحي قلبك بالموعظة»؛ خودت را موعظه كن، هدايت كن. اينكه ديگر معطلي ندارد اين شروح براي اينكه انسان بخواهد يك مجلس طولاني داشته باشد خوب است و الّا حقيقت‌جويي چيز ديگري است.
گفتم: الف گفت: ديگر. گفتم: هيچ در خانه اگر كس است يك حرف بس است.
بحمدالله ترجمه‌هاي خوبي هم الآن در دسترس است، ترجمة علّامه جعفري تقريباً روان‌تر از بقيه است و ترجمة دكتر شهيدي هم بيشتر به جنبة ادبي توجّه شده و ادبا بيشتر لذّت مي‌برند. مرحوم فيض الاسلام خيلي زحمت كشيده، البتّه ممكن است عبارت‌هايش مورد پسند امروزي‌ها نباشد و الّا گاه مطالب زيادي را در يك جمله نقل كرده‌اند و برخي جاها مطالب بسيار عميقي آورده‌اند كه اين هم از عنايت اميرالمؤمنين(ع) به ايشان است.
آيا مخاطب نهج‌البلاغه قشر خاصّي هستند يا به كودكان و ديگر اقشار هم مي‌توان مطالبي از نهج‌البلاغه آموخت؟
عرض كردم نهج‌البلاغه يك اقيانوس است و هر كس مي‌تواند از گوشه‌اي از آن استفاده كند. ديگر اين وظيفة نويسندگان و گويندگان است كه با توجّه به سن و سال اشخاص مطالب را انتخاب كنند و به جامعة عرض كنند. كما اينكه مقام معظم رهبري فرمودند كه در هر دوره سني حضرت مي‌تواند الگوي ما در زندگي باشد و كودكي ايشان براي كودكان و نوجواني ايشان براي نوجوانان. مي‌فرمايند: مجموعه‌اي عظيم و متراكم شخصيت علي(ع) را تشكيل مي‌دهد. اين از همه جهت قابل تجزيه است، همان‌طور كه شخصيت اميرالمؤمنين(ع) در سنّ جواني و ميان‌سالي مختلف است كلماتش هم مختلف است، همان‌طور كه ايشان فرموده‌اند بايد فكري براي جوانان و نوجوانان و همة طباقات كرد و مطالب مورد نيازشان را به آنها عرضه كرد.
شما چه توصيه‌اي به جوان‌ها داريد؟
خدا به جوان‌ها توفيق بدهد كه از وقت و عمر خودشان استفاده كنند و براي استفاده به قرآن و نهج‌البلاغه رو كنند چونامروز دست همة ما از عترت كوتاه است و كلمات آنهاست كه ما را با معارف آشنا مي‌كند. قرآن همة مطالب را به طور اجمالي و گاه به طور تفصيلي بيان كرده است، ولي تفصيل همه در نهج‌البلاغه است و اگر با قرآن و نهج‌البلاغه و صحيفه سجاديه آشنا بشوند إن‌شاءالله سعادتمند خواهد شد.
به عنوان حسن ختام مطلب گزيده‌اي از مطالب نهج‌البلاغه را براي ما بفرماييد.
تبركا و تيمنا به همان نامة 31 نهج‌البلاغه متوسل مي‌شويم. حضرت مي‌فرمايند: «فإنّي أوصيك بتقوي الله» اوّل دستوري كه اولياي خدا مي‌دهند تقواست كه كليدي براي سعادت انسان بالاتر از آن وجود ندارد. خداوند تعالي مي‌فرمايند: «و من يتّق الله يجعل له
مخرجاً»؛ خوب است مردم و جوانان ما اين آيه را زياد بخوانند، حداقل بعد از نمازها و در طول روز و شب بخوانند. «من يتق الله يجعل له مخرجاً»؛ كسي كه با تقوا باشد بن بست ندارد. «و يرزقه من حيث لايحتسب»؛ و روزي‌هاي بي‌حساب مادي و معنوي براي او مي‌فرستد. مگر غير اين است.
بشريت به دنبال دو چيز است، يكي نجات از مشكلات و ديگر آگاهي و اين در تقوا يافت مي‌شود. پس كليد همة مطالب تقواست. بزرگان هم فرموده‌اند. در كلمات مرحوم شهيد مطهري هم هست. فراموش كردم بگويم كه سيري در نهج‌البلاغه شهيد مطهّري بسيار خوب و لازم است كه نسل جوان ما مطالعه كنند. اگر ما بخواهيم سعادتمند بشويم راهي جز تقوا كه همان ارتباط با خداست نداريم. مي‌فرمايد: «أصيك بتقوي الله و لزومأمره و عمارة قلبك بذكره»؛ با ياد خدا بايد قلب را آماده كرد «و الإتصام بحبله و أيّ سبب أوثق من سبب بينك و بين الله إن أنت أخذت به»؛ هيچ سببي محكم‌تر از آنچه بين تو و خداست وجود ندارد. «أحي قلبك بالموعظه» يك راه براي زنده نگه داشتن دل و قلب اين است كه جان خود را با موعظه عجين كند. حال چه خود قرآن و مواعظ آن يا مواعظ انبيا يا نه اينكه بنشيند و خودش را موعظه كند و به نفسش هي بزند. «و أمته بالذهادة» با بي‌رغبتي به مظاهر دنيا با نفس را آرام كرد و «نورّه بالحكمة و ذلّله بذكر الموت و قرّره بالفناء»؛ ياد اين باش كه بالاخره روزي از اين جهان خواهي رفت. اگر ما به ياد داشته باشيم كه مسافريم، در خواهيم يافت كه:
وقت سفر از براي ما توشة راه لازم است بار سفر چه بسته‌اي؟ مرگ خبر نمي‌كند.
بالاخره يك روز از اين جهان به سوي جهان ابدي خواهيم رفت بنابراين ما بايد ذخيره‌اي براي آن عالم داشته‌باشيم و راهش اين است كه فكر كنيم از كجا آمده‌ايم و در كجا هستيم و به كجا آمده‌ايم و در كجا هستيم و به كجا خواهيم رفت. گذشتگان ما چگونه بوده‌اند، آنها افسانه شده‌اند و روزي هم ما افسانه خواهيم شد. اين چه زندگي است كه انسان بدون خدا و ياد خدا زندگي كند. «ولا تبع آخرتك بدنياك»؛ آخرت خود را به دنيا مفروش. دنيا ارزش ندارد كه ارزش‌هاي اخروي را فداي آن بكند و «دع القول في مالا تعرف»؛ آنچه را نمي‌داني نگو. اين خيلي مهم است كه انسان زبانش را كنترل كند و مسائلي را كه نمي‌داند نگويد. «والخطاب في ما لم تكلف و أمسك عن طريق إذا خفت ضلالته»؛ دنبال آن راه‌هايي كه خطرناك است نرو. انبيا به ما دستور داده‌اند كه دنبال علم برويد و اگر جايي ديديد خطرناك است توقف كنيد. به لقمان گفتند: حكمت از كه آموختي؟ گفت: از نابينايان كه تا جاي پايي نبينند پاي نگذارند. انسان در مسائلي زندگي بايد با احتياط رفتار كند و در جايي كه علم دارد رفتار كند و در جايي كه علم دارد رفتار كند. «و امر بالمعروف و تكن من أهله»؛ امر به معروف كن و خودت هم اهلش باش. «و أنكر المنكر بيدك و لسانك و باين من فعله بجهدك»؛ از كساني كه منكرات انجام مي‌دهند كنار بكش حتّي‌الامكان با تمام قدرت با منكرات مبارزه كن. «و جاهد في الله حق جهاده و لاتأخذك في الله لومة لائم»؛ سرزنش سرزنش‌كنندگان شما را از پا درنياورد. «و خض الغمرات للحق حيث كان»؛ هر جا حق هست برو «و تفقّه في الدّين»؛ در دين تفقّه كن، تفقه و بصيرت در دين مهم است. حالا چه معارف باشد چه احكام و اخلاق و غير آن. «و عوّد نفسك بالتصبّر في الحق»؛ بهترين خوي‌ها بردباري در طريق حق است. «و ألجيء نفسك في الامور كلّها إلي إلهك»؛ در همة حالات به خداي خودت پناه ببر. همه و مخصوصاً نسل جوان راهي جز پناه بردن به خدا ندارند و همة مشكلاتشان را به خداي تعالي عرضه كنند كه او قدرت بر همه چيز دارد و همة قدرت و علم و توانايي و حكمت مال خداست. «فإنّك تلجئها إلي كهف حريز و مانع عزيز»؛ همانا تو نفست را به پناهگاهي محكم و نفوذناپذير سپرده‌اي. پناهگاه محكم خداست «و أخلص في المسئلة لربك»؛ سؤالات و نيت خود را از خدا خالص كن «فإنّ بيده العطاء و الحرمان»؛ همه چيز به دست خداست. «و أكثر الإستخاره»؛ زياد استخاره كن. يعني زياد از خدا طلب خير كن. «و تفهّهم وصيتي و لاتذهبنّ عنها صفحاً»؛ روي خود را به اين طرف و آن طرف نگردان. «فإنّ خير القول ما نفع اعلم لاخير في علم لاينفع»؛ بهترين سخن‌ها، سخني است كه در آن سودي باشد و بدان علمي كه نفع ندارد خير هم ندارد «ولا ينتفع بعلم لايحقّ تعلمه»؛ و از علمي كه آموختن آن شايسته نيست سودي حاصل نمي‌شود.
والسلام عليكم و رحمةالله و بركاته