شيدا سادات آرامى
پنج، شش نفر بيشتر نيستيم. امّا حرف دعا و شهيد كه مى‌شود، انگار چند برابر مى‌شويم و صداى گريه و ناله، تا فاصله‌هاى دورتر هم مى‌رود. از عصر تا حالا باران بى‌وقفه مى‌بارد و بچه‌ها دست از كار كشيده‌اند، هرچند از وقتى آخرين شهداى تفحص را به تهران فرستاديم، هيچ شهيدى پيدا نكرديم. طبق برنامه بعد از شام نوبت دعاى كميل است. هرچه به سنگر نزديكتر مى‌شوم، صداى گريه بيشتر مى‌شود و اينطور كه معلوم است همه بچه‌ها جمعند و دعا هم شروع شده. گويا در معراج شهدا زياد ماندم، امّا عيبى ندارد. آنجا كه هستم، حتى اگر خالى از شهيد باشد، احساس معنوى خاصى پيدا مى‌كنم. كفش‌هاى گلى‌ام را درمى‌آورم، پرده جلوى سنگر را كنار مى‌زنم و داخل مى‌شوم. زير سوسوى نور چراغ، گوشه‌اى مى‌نشينم، رفيعى و حمزه‌على هم زودتر از من آمده‌اند. سرم را به ديوار تكيه مى‌دهم، چفيه را كه از باران نمناك شده، روى صورتم مى‌اندازم، و همه وجودم را به دعإ؛ مى‌سپارم. با آنكه خيلى از آغاز دعا نگذشته و مرثيه‌خوانى شروع نشده، امّا صداى گريه سقف سنگر را مى‌شكافد و تا دل ابرى آسمان نفوذ پيدا مى‌كند. اصلاً نيازى به روضه خواندن نيست. بغضى كه در صداى مداح جريان دارد، هر شنونده‌اى را به اشك مى‌نشاند، خصوصاً امشب كه همه از درد مشتركى مى‌ناليم. مداح با لحن سوزناكش عبارات دعا را مى‌خواند و گهگاهى با شهدا نجوا مى‌كند:
«أتسلطّ النّار على وجوه خَرَّت لغظمتك ساجدة».
ياد گردان كميلى‌ها، حمزه‌‌ى‌ها بخير... آنوقت‌ها وقتى به اين قسمت دعا مى‌رسيدم، بعضى رزمنده‌‌ها صورت روی خاك مى‌گذاشتند و ضجّه مى‌زدند. همان كارها كردند كه... اى شهيدان، اى رفيقان، حالا ما بعد از سالها آمده‌ايم سراغتان. آمديم از اين خاك كه اول صورتتان را و بعد بدن‌هايتان را بوئيد و در آغوش كشيد، شما را پس بگيريم. بگوييم: «اى زمين طلائيه! چند سال رفيقانمان پيش تو بودند، بس است، ديگر بگذار از اين به‌بعد مال ما باشد».
مداح بند دل بچه‌ها را به‌دست گرفته بود و خيال رها كردن نداشت. كم‌كم از طلائيه كانالى زده شد به قتلگاه ابى‌عبداللَّه. غوغايى به‌پا شده، با آنكه بغض دارد خفه‌ام مى‌كند، امّا انگار هرچى اشك داشتم در معراج خالى كرده‌ام و من مانده‌ام و چشمانى خشكيده. به اطراف نگاه مى‌كنم. فقط چفيه به چشم مى‌خورد. همه يكجور و يكرنگند. بعضى انگار، بال بال مى‌زنند. يكى به سينه‌اش مى‌زند و حسين حسين مى‌گويد و ديگرى آنقدر «يا زهرا» گفته كه ديگر صدايش درنمى‌آيد. هرچه به پايان دعا نزديكتر مى‌شويم، اول شور و حال بچه‌هاست. آنقدر كه سنگر هم گنجايش آن‌همه فغان و زارى را ندارد و هواى اشك آلود را پس مى‌زند. خوب مى‌دانم، بخشى از اين گريه‌ها براى فرداست، امّا خب، چه مى‌شود كرد؟ از پشت پرده تورى چفيه نگاهم را روى مداح كه تمام قامت ايستاده، متوقف مى‌كنم. مى‌گويد:
«برادرا! مى‌دانم كه دلتان مى‌خواهد در تشييع فردا شركت كنيد. امّا اين را بدانيد كه، همينكه شما اينجا هستيد، همينكه اين پيكرها را از زير خروارها خاك بيرون مى‌كشيد، همه و همه پيش خدا اجر مى‌بريد. اگر زير تيغ آفتاب و سوز سرما اينجا نباشيد و زحمت نكشيد، پس تشييعى نخواهد بود. خانواده‌هاى مفقودين همچنان چشم انتظارند...»
صحبت‌هاى او درست بود، امّا شركت نكردن در تشييع هزار شهيدى كه قرار بود فردا در تهران صورت بگيرد، مسئله كم‌ارزشى نبود، مداح اشك‌هاى روى صورتش را به چفيه دور گردنش سپرد و ادامه داد:
«برادرا! امشب از گودال قتلگاه گفتم، حيف است از على‌اكبر چيزى نگويم. اين خاطره را مى‌گويم تا بدانيد هر پيكرى كه كشف مى‌شود يك جفت چشم، به‌انتظارش نشسته، يك قلب به عشق آن مى‌تپد... مدت‌ها پيش در تفحص، شهيدى كشف شد به نام على‌اكبر. ايشان در سال 59، تازه نامزد كرده بود و تعدادى تيرآهن خريد تا خانه بسازد. جنگ كه شروع شد همراه دو برادرش مى‌رود به جبهه و هر سه شهيد مى‌شوند. استخوان‌هاى آن دو برادر سالها پيش در تفحص مناطق عملياتى پيدا شد. امّا استخوان‌هاى على اكبر امسال پيدا شد. وقتى بچه‌ها جنازه شهيد را بردند، ديدند، مادر شهيد، هنوز تيرآهن‌هاى على‌اكبر را نگه‌داشته تا او بيايد و... بيايد و...»
شب جمعه به نرمى بوى نمى كه از درز سنگر بيرون مى‌رفت، گذشت. هوا بعد از بارندگى ديشب، بسيار لطيف و صاف شده و تنها آسمان چشم بچه‌ها هنوز ابرى است و هرازگاهى رگبار مى‌گيرد. امروز طبق قرار هميشگى از تفحص خبرى نيست. و روز نظافت سنگر و وسايل تفحص مثل بيل مكانيكى است. راستش دلم خيلى هواى معراج را كرده و با آنكه ظاهرم نشان نمى‌دهد، يك لحظه از فكر تهران بيرون نمى‌آيم. امّا بايد به كارها برسم. جاروى چوبى را دست مى‌گيرم و شروع مى‌كنم به جارو كردن پتوى كف سنگر. حمزه‌على و رفيعى هم يك ساعتى مى‌شود كه رفته‌اند سراغ بيل. گلهاى خشك شده جلوى سنگر را كه حالا با وزيدن باد مثل سنگ شده با دست مى‌كَنَم. بقيه بچه‌ها هم از تداركات برمى‌گردند تو سنگر. با دستمال مى‌افتم به جان آينه و بعد هم عكس آقا را گردگيرى مى‌كنم و مى‌بوسم كه ناگهان، پرده جلوى سنگر كنار مى‌رود و قامت رفيعى با لباس‌هاى گلى و چشمانى گريان، ما را سراسيمه به سوى خود مى‌كشاند:
- «چيه رفيعى؟ حمزه على كو؟»
- «بيائيد برويم بيرون»
يكى از بچه‌ها گفت: «ببينم، نكند مينى، چيزى...؟» رفيعى كه با گريه‌هايش قلبمان را چنگ مى‌زند با سر جواب منفى داد و شروع كرد به حركت. من و ديگر بچه‌ها، به دنبال او به راه مى‌افتيم. فاصله زيادى تا بيل نيست. بين راه، رفيعى گفت:
«من و حمزه‌على، ديشب گودالى حفر كرديم تا آب باران جمع شود و ما گلهاى چسبيده به بيل مكانيكى را در آن بشوئيم. امّا امروز كه آمديم سر گودال ديديم...»
قطرات اشك روى گونه‌هايش جارى مى‌شود. قلبم دارد از سينه بيرون مى‌زند، مى‌پرسم:
«چى ديديد؟»
- «ديديم، يك سربند «يا حسين شهيد» روى آب است. با ديدن سربند، دوتايى وارد گودال شديم و گل و لاى زيادى را بيرون ريختيم، تا بالاخره، پيكر مطهر شهيدى را پيدا كرديم...»
حرف كه به اينجا رسيد، خود را دوان دوان به كنار بيل مى‌رسانيم. حمزه على پشت فرمان نشسته و زار زار گريه مى‌كند. يك لحظه احساس مى‌كنم عزيزى را ازدست داده است. بچه‌ها كنار پاركت روى گلها زانو مى‌زنند. خوب كه دقت مى‌كنم، جنازه مطهر شهيد را درون پاركت مى‌بينم. همه وجودم مى‌لرزد. ياد توسلات ديشب مى‌افتم. شهيد، سربند يا حسين شهيد، گودال، آب... من و رفيعى، حمزه‌على و همه بچه‌ها مى‌زنيم زير گريه و ناله...، آفتاب طلائيه هنوز تا وسط آسمان فاصله زيادى دارد كه شهيد به‌روى دوش ما به‌سوى معراج تشييع مى‌شود... پنج، شش نفر بيشتر نيستيم. امّا حرف دعا و شهيد كه مى‌شود انگار چند برابر مى‌شويم و صداى گريه و ناله تا فاصله‌هاى دورتر هم مى‌رود...
× بازنويسى شده براساس خاطره درج شده در روزنامه كيهان شماره 17105.