قسمت چهارم
على ابوالحسنى (منذر)
جلوه‌هايى از عنايات آشكار امام عصر (عج) به آزادى و استقلال ايران
1: پيروزى شگفت ملت ايران در جنبش تنباكو
اشاره: در قسمتهاى پيشين، به نمونه‌هايى از عنايات اهل‌بيت، عليهم‌السلام، بويژه حضرت ولى عصر، (عج)، به ايران اسلامى شيعه اشاره شد. عنايات آن امام همام، اختصاص به نمونه‌هاى ياد شده ندارد و در سراسر تاريخ اين سرزمين - خصوصاً مواقع بحرانى دو قرن اخير – مى‌توان نمونه‌هاى بسيارى را شاهد آورد كه ذيلاً به برخى از شاخصترين آنها اشاره مى‌كنيم:
نهضت تحريم تنباكو، در تاريخ يك قرن و اند اخير ايران، نامى بغايت آشناست. نهضت مزبور، در حقيقت، شكننده و خنثاكننده تلاش‌هاى حساب شده و سازمان يافته‌اى بود كه ديپلماسى فرصت‌طلب و سوداگر انگليس (در زمان نخست‌وزيرى لفرد ساليسبورى) از مدت‌ها پيش، بويژه از زمان درگذشت مرحوم آية اللَّه حاج ملا على كنى، 1306 ق.) آغاز كرده و در اين راه به موفقيت‌هاى سريع و چشمگيرى نيز دست يافته بود. چگونگى آنكه:
قيام مردم ايران(به رهبرى حاج ملا على كنى، مرجع دينى متنفذ پايتخت) بر ضد قرارداد امتيازات رويتر و عاقد ايرانى آن (ميرزا حسين خان سپهسالار قزوينى، صدر اعظم فراماسون و آنگلوفيل ناصرالدين شاه)، اجراى مواد قرارداد را متوقف ساخت(1290 ق.) و افزون بر اين، پايه‌هاى سياست بريتانيا در كشورمان را براى مدتى نسبتاً طولانى متزلزل كرد. پيداست كه اين شكست فاحش، در كام انگليسها بسيار تلخ وناگوار مى‌نمود و ديپلماسى لندن سخت در تلاش بود كه در نخستين فرصت ممكن به اين روند نزولى پايان دهد و در مقام تقويت سياست و پيشبرد مقاصد استعمارى خويش در ايران برآيد.
عواملى چون: درگذشت رجال پخته، مجرّب و متنفذ نظير سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه (م 1300 ق.)، ميرزا سعيد خان مؤتمن الملك انصارى (م 1301 ق.)، ميرزا يوسف خان مستوفى الممالك (م 1303 ق.)، فرهاد ميرزا معتمد الدوله (م 1305 ق.) و از همه مهمتر مرحوم حاج ملا على كنى (م 1306 ق.)؛ تأثير سوء فشارها، خشونت‌ها وتحكّمات كمرشكن و نفرت انگيز روس‌هاى تزارى كه از طريق سفير مغرور و متبختر آنان (پرنس دالگوركى) اعمال مى‌شد و به طور طبيعى حكومت ايران را به دامن قطب مخالف مى‌راند؛ و بالأخره، تمايلى كه ناصرالدين شاه هر از چند گاهى به عمران و آبادى كشور ايران و اخذ تكنيك وصنعت غرب نشان مى‌داد؛ فرصت مساعدى را در اوايل قرن 14 ق براى انگليسى‌هاى مترصّد و گوش بزنگ پيش آورد كه با بهره‌گيرى رندانه از آن توانستند كفّه سياست خارجى ايران را به سود خويش تغيير داده و به ضعف و نفكس سياسى چند ساله‌شان در كشورمان خاتمه بخشند. سياستى كه ديپلماسى لندن در اين برهه حساس از تاريخ، به رهبرى «لفرد ساليسبورى» نخست وزير، در پيش گرفت، سياست تطميع وتحبيب، و به عبارتى روشنتر سياست «هرچه بيشتر گرم گرفتن با دولت ايران و نشان دادن
در باغ سبز به آن، براى كسب امتيازات و قبضه اقتصاد و سياست اين سرزمين» بود.
«هارولد ويلسون»، نخست وزير انگليس، درباره ساليسبورى مى‌نويسد:
ساليسبورى يك امپرياليست بود و بريتانيا در طول صدارت او، كنيا، اوگاندا، نيجريه و رودزيا را به دست آورد و كنترل آب‌هاى شمال نيل را در دست گرفت. ليكن او نمى‌خواست براى نژاد سفيد زحمت و دردسر بيافريند، بلكه مى‌خواست يك خط ساحلى قدرتمند براى بريتانيا به وجود آورد و سرزمين‌هاى پشت ساحل يا مناطق داخلى را دربست به اجاره شركت‌هاى تجارتى واگذارد....
در قبال افريقا بسيار هوشيار و گوش به زنگ بود و در تلاش براى تصاحب مصر تصميم قاطع داشت كه جلو هرگونه ادعاى فرانسه را بگيرد. در دولت ساليسبورى بود كه كيچنر، در فاشورا، محكم در برابر فرانسه ايستاد. يك بار ديگر مواضع دفاعى تنگه [مانش] در برابر تهاجم احتمالى فرانسه تقويت شد....
او به عنوان نخست وزيرى با حدود 14 سال سابقه صدارت؛ بيش از هر نخست وزير ديگرى بعد از ليورپول[از نخست وزيران انگليس در اوايل قرن 19 م.] خدمت كرده است؛ حتى گلادستون از نظر طول مدت صدارت به پاى او نمى‌رسد. هيچ نخست وزيرى بعد از او، دوره صدارتش حتى به 10 سال نرسيد. او شيخ الرئيس تمام نخست وزيران عصر خود بود.
ساليسبورى، با عطف توجه دقيق به اوضاع حساس ايران، يك ديپلمات يهودى نژاد، مفحيل وكاركشته به نام »سرهنرى دروموند ولف« را به عنوان سفير انگليس روانه ايران ساخت (شعبان 1305 ق. / آوريل 1888 م.) و با اين كار به چرخ سياست بريتانيا در ايران سرعتى نو بخشيد. نيز در سفر سوم ناصرالدين شاه به فرنگ (1306 ق. / 1889 م.) موكب وى را با پيشوازى بسيار چشمگير و با شكوه - كه در سفرنامه خود شاه منعكس است - پذيرا شد و از اين طريق درمقام جلب و جذب شاه و همراهان وى برآمد.
روزنامه روسى «نوويه ورميا»، مورخه مارس 1888 (رجب 1305) در باب ولف و مأموريتهاى مهم او در ايران چنين هشدار داد:
امروز دروموند ولف به تهران رفت. نبايد فراموش كرد كه مشاراليه دركارهاى مصر با كمال جدّ كفايت به خرج داد و در 1885 به مأموريت مخصوص به اسلامبول فرستاده شد. بودن او در پايتخت ممالك سلطان (عثمانى) مصادف شد با حوادثى كه در پايتخت روم ايلى شرقى اتفاق افتاد و براى روسيه اين قدر مايه دردسر شد. مأموريت اين گونه مرد با كفايت پولتيك دادن به سفارت ايران، به نظر مى‌رساند كه دربار لندن مصمم شده است به كارهاى ايران با دقت نگاه كند و به نفوذ پرزور روس كسر برساند.
ولف از آن اشخاصى نيست كه نشسته و خميازه بكشد و دست‌هايش را روى هم بگذارد؛ البته در منافع دولت خودش سعى‌ها خواهد كرد.منافع انگليس هميشه در ايران با منافع روسيه در نقطه مقابل هم واقع شده.تعيين ولف را بايد مربوط به تدابيرى كه انگليسها در سر حد شمالى هندوستان به كار مى‌برند دانست.
چند سال قبل، انگليسها در نزد دولت عليّه ايران اقدامات به كار بردند كه اجازه بگيرند كشتى‌هاى آنها در رود كارون تا شوشتر تردّد بكنند ولى مساعى آنها به جايى نرسيد. اميد انگليسها باز به كشيدن راه آهن بزرگ باقى است و احتمال كلّى دارد از مأموريتهاى ولف يكى هم اين باشد؛ و اگر اين راه به توسط انگليسها كشيده شود، آن وقت بايد جميع تجارتخانه‌هاى ايران را منحصر به انگليس دانست....
بدينگونه، همه چرخ‌هاى ماشين ديپلماسى بريتانيا، سريع وشتابان به كار افتاد تا با استفاده كامل از آن فرصت مساعد تاريخى، در مدتى اندك حريف روسى را در صفحه شطرنج سياست ايران مات سازد. حل كشمكش هفده ساله دولت ايران با رويتر(برسر قرارداد موقوف الاجراى امتيازات رويتر) ونيز عنوان فريبنده رشد اقتصاد ايران، بهانه‌هاى موجّهى بود كه بر اساس آن، ساليسبورى به دست ولف روزنه‌هاى نفوذ زير را براى استعمار انگليس در ايران باز كند.
1. افتتاح رود كارون به روى كشتيهاى تجارتى عموم ملل، كه البته بيشترين سود آن را عملاً و فعلاً انگليسها مى‌بردند (صفر1306 ق. / اكتبر 1888 م.)؛
2. امتياز تأسيس بانك شاهنشاهى، كه گذشته از معاملات پولى، حق نشر اسكناس واستخراج
نهضت تحريم تنباكو، در تاريخ يك قرن و اند اخير ايران، نامى بغايت آشناست. نهضت مزبور، در حقيقت، شكننده و خنثاكننده تلاش‌هاى حساب شده و سازمان يافته‌اى بود كه ديپلماسى فرصت‌طلب و سوداگر انگليس (در زمان نخست‌وزيرى لفرد ساليسبورى) از مدت‌ها پيش، بويژه از زمان درگذشت مرحوم آية اللَّه حاج ملا على كنى، 1306 ق.) آغاز كرده و در اين راه به موفقيت‌هاى سريع و چشمگيرى نيز دست يافته بود.
انحصارى معادن ايران و از آن جمله نفت و بهره‌بردارى از ثروت‌هاى طبيعى اين سرزمين را در اختيار انگليسها قرار مى‌داد (جمادى الاولى 1306 ق. / ژانويه 1889 م.).
3. امتياز رژى كه اختيار كشت و برداشت و خريد و فروش توتون و تنباكوى ايران را منحصراً به دست يك كمپانى انگليس مى‌سپرد (رجب 1307 ق./ مارس 1890 م.).
در اين ميان، بويژه قرارداد رژى، بهانه‌اى شد كه انگليسها ايران را جولانگاه عمّال رنگارنگ خود قرار دهند و حتى جاىْ‌جاى اين كشور اسلامى را عرصه تبليغات تبشيرى سازند، اما....
امّا نهضت تحريم تنباكو، به رهبرى داهيانه ميرزاى شيرازى وهمدلى نوع علما و پشتيبانى وسيع وحيرت‌انگيز طبقات مختلف ملت ايران، بويژه تجار، اين تهاجم شوم را متوقف ساخت. آرى، نهضت ضداستعمارى تحريم، نه‌تنها امتياز رژى (و پاره‌اى امتيازات ديگر نظير امتياز انگور و شراب) را بر هم زد، بلكه اساساً به حيثيت سياسى دولت انگليس - كه آفتاب در مستعمراتش غروب نمى‌كرد - لطمات سخت وارد ساخته و توطئه عميق و همه جانبه آن قدرت استعمارى را بر ضد استقلال و آزادى ايران اسلامى درهم شكست و براى سال‌هاى طولانى به تأخير افكند. به گواهى «ادوارد براون» چهره مرموز سياست انگليس:
امتياز تنباكو پايان يافت ولى عوارض آن باقى ماند، و از اين عواقب لطمه بزرگى به حيثيت دولت انگليس وارد آمد... حيثيت انگليسيان كه دستخوش تضييع سنگين از شكست احمقانه و خنده‌آور امتياز تنباكو گرديد ، طبيعى و غيرقابل احتراز بود. اين امتياز محكوم به بدترين عقوبت‌ها شد.
با شكست مفتضحانه كمپانى رژى، سرمايه‌داران طمّاع غربى كه بوى زر مستشان كرده و براى بلع منابع ايران دندان تيز نموده بودند واپس نشستند؛ و حتى خود ساليسبورى پس از شش سال صدارت، در اثر بحران ناشى از نهضت تحريم، مسند حكومت را درباخت....
روزنامه فرانسوى «با» در شماره 5، فوريه 1900 خويش، با اشاره به نهضت تحريم مى‌نويسد:
...ولف... وقتى در سال 1892 تهران را ترك كرد خاطرش جمع بود كه ايران در تحت تسلط كامل انگلستان قرار گرفته، لكن موفقيت‌هاى وى در ابتداى كارش بود. چه، ولف كه قبل از حركتش از ايران به خيال خود با گرفتن امتياز انحصار فروش تنباكو در ايران براى يك كمپانى انگليسى، شاهكار سياسى خود را به خرج داده... در ظرف يكى دو ماه، انقلاب كه ابتداى آن از تبريز شروع شده بود، به تهران سرايت كرد و ناصرالدين شاه در كاخ خود محصور شد. دكتر فوريه در يادداشت‌هاى روزانه خود، كه اخيراً انتشار يافته، شورش تهران را بخوبى توضيح داده و انحطاط نفوذ انگليس را در ايران نشان مى‌دهد.
دكتر فوريه، پزشك فرانسوى مخصوص ناصرالدين شاه بوده است كه يادداشت‌هاى تاريخى او، منبع خوبى براى آشنايى با تب و تاب نهضت تحريم و پيامدهاى آن است. وى در يادداشت 2 جمادى الثانى 1309 ق. مى‌نويسد:
مردم هنوز دست به كشيدن قليان نبرده‌اند. اخبارى هم كه از لندن مى‌رسد چندان اطمينان بخش نيست. سهام بانك شاهنشاهى به نصف قيمت رسيده و چون تسطيح جاده‌هاى جنوب و استخراج معادن و معاملات ترياك كه همه ضميمه امتياز بانك بوده، كليه اين امور دچار وقفه شده است و بيم ضرر براى همه بخصوص براى بانك مى‌رود. اگر اين حال دوام كند خسارت جبران ناپذيرى متوجه همه چيز خواهد شد.
طورى مسئله تمباكو مهم است كه حتى اندرون خود شاه به هيچ وجه نمى‌كشند. شنيدم شاه فرموده بود به زن‌هاى خودش كه كى غليان را حرام كرده؟ بفكفشيد، اينها چه حرفى است؟! يكى از خانم‌هاى آبرومند عرض كرده بود همان كس كه ماها را به شما حلال كرده، همان كس غليان را، تا در اداره خارج مذهب [= غربيها]است، به ما حرام كرده.
البته روحانيون از اين جهت وحشتى ندارند.
«رابينو»، رئيس بانك شاهنشاهى ايران، نيز در نامه به امين‌السلطان (صدر اعظم ناصرالدين شاه و عاقد رژى) مورخ ذى‌حجه 1309 ق. مى‌نويسد: چنانچه پريروز حضوراً عرض شد، فعلاً بر مديران بانك شاهنشاهى در لندن واضح و مشخص گرديده كه با وضع حاليه امكان ندارد كه بتوان در فرنگستان سرمايه به جهت ساختن راه از تهران الى محمّره [=خرمشهر] تدارك نمود. همان اوقات كه اعليحضرت اقدس شهريارى [=ناصرالدين شاه] امتيازنامه اين راه را به بانك اعطا فرمودند اقدامات و اهتمامات لازمه به جهت احداث كمپانى به عمل آمد. ولى بدبختانه [به علت] اتفاقاتى كه از بابت بعضى امتيازنامجات ديگر كه به هيچ وجه ربطى به بانك نداشت واقع گرديد، مخصوصاً از بابت امتياز تنباكو، به كلّى اطمينان سرمايه داران اورپ سلب شده در آنچه راجع به ايران است، چنانچه به طور تحقيق نه در انگلستان و نه در مابقى فرنگستان ممكن است سرمايه لازم جهت اتمام اين راه به دست آورد....
جالبتر وعبرت‌انگيزتر از همه، آن است كه دولت ساليسبورى نيز شديداً دچار بحران شده و نخست وزيرى كه شش سال با اقتدار تمام بر امپراتورى عظيم بريتانيا حكومت كرده و به قول هارولد ويلسون «شيخ الرئيس تمام نخست وزيران عصر خود بود»، منصب قدرت را از كف باخت.
«نيكى ر.كفدى»، مورّخ معاصر انگليسى، پس از تصريح به اين نكته كه:
شكست امتياز تنباكو از شور و شوق انگليسها براى سرمايه‌گذارى در ايران كاست.
مى‌نويسد:
بعلاوه، گزارش‌هاى نشريات انگليسى مربوط به سال 1892 درباره وقايع تنباكو حاكى از آن است كه اين امر، دولت محافظه‌كار ساليسبورى را با پاره‌اى گرفتارى‌هاى كوچك داخلى روبرو ساخته بود. همزمان با الغاى امتياز، حملات شديدى از جانب انگليسها به مخالفت با ولف و ساليسبورى وهمچنين با مشى دولت كلاً در حمايت از امتيازگران وبخصوص دعاوى آنان درباره غرامت، صورت گرفت. نشريه »تروث« به تاريخ 26 مه 1892 نوشت كه تالبوت در ديدار ناصرالدين شاه از انگلستان، جزء ملتزمين او بوده است. در پارلمان اتهامات سختى به دولت وارد شد كه جريان آن، چنانكه بايد در روزنامه «تايمز» و بويژه در شماره مورّخ 27 مه 1892 آن، گزارش گرديد. مخالفين، اين ادعاى كمپانى را كه واقعاً 300 هزار ليره براى خريد امتياز پرداخته است، مورد ترديد قرار دادند. دولت به خاطر جانبدارى از ادعاى گزاف كمپانى درباره امتياز، بشدت مورد حمله واقع شد. يكى از اعضاى جناح مخالف گفت كه «نمايندگان محترم اگر بخواهند چيزى بيرحمانه‌تر از اين معامله سراغ كنند بايد به ايام ديرينه سودجوييهاى كمپانى شرقى باز گردند» و عضو ديگرى از همين جناح تكرار كرد «كه اين امتياز با در نظر گرفتن تمام جوانبش، معامله تجارتى منصفانه‌اى نبود؛ تلاشى بود كه به نفع افراد انگشت‌شمارى، به زور از ايران پول گرفته شود، ومردم ايران حق داشتند كه به مخالفت با آن شوريدند».
در همين زمان موضوع مناسبات ساليسبورى وتالبوت خاطر نشان شد و اظهار دولت مشعر بر اينكه اين مناسبات هيچ ارتباطى با مسئله امتياز نداشته است، مورد ترديد قرار گرفت.
اين مذاكرات پارلمانى، در روزنامه‌ها، از جمله در «پال مال گازت» مورخ 27 مه 1892، حملات سختى را در اين باب نسبت به دولت به دنبال داشت.
همچنين، اين مطلب كه نماينده سياسى انگليس در بوشهر، برادر تالبوت بوده است با سوء ظن تلقّى شد، ولى با نامه‌هايى كه نشان مى‌داد شخص اخير براى نخستين بار در مارس 1891،
عنايتى كه در جريان نهضت تحريم به ميرزاى شيرازى (و در حقيقت، به استقلال و آزادى كشور ايران) گرديد، اولين و آخرين عنايت آن حضرت به آن مرد بزرگ نبود.
يعنى يك سال پس از اعطاى امتياز وارد ايران شده بود، سوء ظن مرتفع گرديد. پس از آنكه چند ماه بعد، دولت يك كتاب آبى درباره قضيه امتياز تنباكو منتشر ساخت، حملات مخالفين بر اساس مندرجات آن كه به عقيده آنان نشان مى‌داد كه ساليسبورى براى حمايت از مطالبات گزاف و نامعقول كمپانى درباره غرامت از قدرت خود سوء استفاده كرده بود، همچنان ادامه داشت....
اعتماد السلطنه، وزير و نديم مشهور ناصرالدين شاه، در روزنامه خاطرات خويش(بخش مربوط به حوادث پنجشنبه 26 ذى حجه 1309 ق.) ضمن شرح سفر ناصرالدين شاه به تويسركان مى‌گويد:
شاه در سرچشمه تويسركان ناهار ميل فرمودند. به من فرمودند سالسبرى، صدر اعظم انگليس، معزول شد. پارلمان انگليس به صدر اعظم معزول ايراد گرفتند كه چرا در ايران اسباب فتنه به پا كرده و انحصار تمباكو [كذا] وتوتون رواج داده؟ يكى از تقصيرات عزل او همين است. من تشكر كردم كه الحمد للَّه اين مرد «شارلاتان» معزول شد...!
آن وقت حربه پيشواى نهضت تحريم در ستيز با كمپانى رژى (ودر حقيقت، با استعمار انگليس چه بود؟ هيچ! يك حكم كوتاه يك سطرى:
بسم اللَّه الرّحمن الرحيم، اليوم استعمال تنباكو و توتون بأىّ نحوف كان در حكم محاربه با امام زمان است؛ عجّل اللَّه فرجه.
كه ملت ايران - از زن و مرد و پير وجوان و عالم وعامى، حتى خواتين دربار يكپارچه خود را موظّف به اجراى آن مى‌شمردند! اعتماد السلطنه سابق الذكر در يادداشت‌هاى خصوصى خويش مربوط به چهارشنبه 7 جمادى الاولى 1309 ق. مى‌نويسد:
طورى مسئله تمباكو مهم است كه حتى اندرون خود شاه به هيچ وجه نمى‌كشند. شنيدم شاه فرموده بود به زن‌هاى خودش كه كى غليان را حرام كرده؟ بكشيد، اينها چه حرفى است؟! يكى از خانم‌هاى آبرومند عرض كرده بود همان كس كه ماها را به شما حلال كرده، همان كس غليان را، تا در اداره خارج مذهب [= غربيها]است، به ما حرام كرده. شاه فرموده بود من مى‌كشم، شما هم بكشيد. يكى از زن‌هاى ديگر گفته بود شما دو خواهر هم با هم گرفتيد! تكليف مردم كه نيست تقليد شما را بكنند. خلاصه عجالتاً احدى از خانه‌ها و كوچه‌ها غليان نمى‌كشند. غير از شاه و امين‌السلطان و امين اقدس [يكى از همسران شاه].
لحن خاصّ حكم تحريم (كه بر خلاف فتاوى و احكامف معمولف علما، به جاى «حرام است» و «لايجوز» و امثال اين تعابير، شخص مرتكب را «محارب با امام عصر (عج)» شمرده است و نيز نفوذ گسترده و حيرت‌انگيز آن (كه تا اعماق حرمسراى شاه قاجار نيز پركشيد و لاتهاى محل و فرنگى مآبانف لاافبالى را هم، چونان متديّنان، به رعايت حكم شرعى مرجع تقليد واداشت) امرى غير عادى و عجيب مى‌نمايد و نشان مى‌دهد كه پشت پرده ماجرا، خبرها بوده است. حكايت مستند و معتبر زير، پرده از راز بزرگ ماجرا برمى‌دارد:
مرحوم آيةاللَّه حاج شيخ مرتضى حائرى يزدى (فرزند دانشور و پارساى مؤسس حوزه علميه قم مرحوم آيةاللَّه حاج شيخ عبدالكريم حائرى) كه قبلاً به مقام عالى علمى و معنوى‌اش اشاره داشتيم، در زندگينامه جفنگ مانندف پدر خويش (نسخه خطى) مرقوم داشته‌اند:
مرحوم آقاى سيد حسين حائرى فشاركى، كه على‌الظاهر اخوى زاده مرحوم آقاى سيد محمد فشاركى استاد [مرحوم حاج شيخ عبدالكريم]بود و مرد صالح و فقيه روشن ضميرى بود و ...بسيار سيد با صفا و شيرين و دوست داشتنى بود...نقل مى‌كردند كه : در داستان تنباكو، مرحوم ميرزاى شيرازى، فضلاى شاگردان خود را شب‌ها در بيرونى جمع مى‌كرده است و آنها در موضوع تنباكو، از لحاظ مصالح حكم تحريم و لوازم محتمله غير مطلوب آن بحث مى‌كردند و به صورت مكتوبى درمى‌آمده است ومرحوم ميرزا مى‌رده است به اتاق خود و مطالعه مى‌كرده است
و گاهى حاشيه مى‌نوشته است. مطلب به اينجا مى‌رسد كه مى‌ترسيم به واسطه حكم تحريم جان ميرزا، (ره)، در خطر باشد، چون دست خارجيها - كه طالب اين امتياز هستند قوى است و بايد براى اين جهت نيز جوابى نزد خدا داشته باشيم.
مرحوم فشاركى، كه عموى حائرى ناقل است، جداً معتقد بوده است كه در قبال اين مصلحت مذهبى جان مرحوم ميرزا اهميتى ندارد. لذا خود تنها مى‌رود اندرون خدمت ميرزا، پس از تعارفات عرض مى‌كند كه شما حق استادى و تعليم و تربيت و ساير حقوق بر من داريد، ولى خواهش مى‌كنم به اندازه چند دقيقه مثلاً از حقوق خود صرف نظر فرماييد كه من آزاد صحبت كنم.
آقاى ميرزا، كه خيلى مرد مؤدبى بوده است، مى‌گويد: آقا بفرماييد.
مرحوم فشاركى به طور آزاد مى‌گويد:
- سيد، چرا معطلى؟ مى‌ترسى كه جانت در خطر بيفتد؟! چه بهتر كه بعد از خدمت به اسلام و تربيت علمى عده‌اى، به سعادت شهادت برسى؛ موجب سعادت شما وافتخار ماست.
مرحوم ميرزا مى‌فرمايد: بلى آقا، من هم همين عقيده را داشتم ولى مى‌خواستم به دست ديگرى نوشته شود، و امروز به سرداب مطهر رفتم واين حالت دست داد ونوشتم وفرستادم.
مرحوم حاج شيخ مرتضى افزوده‌اند: اين قسمت آخر، به حسب آنچه در نظرم هست، به عين الفاظ نقل شد. واللَّه المستعان وله الشكر على وضوح الحجة.
سى‌سال بعد از آن تاريخ، پرچم ديگرى بر ضد استعمار انگليس، به دست فردى همنام ميرزا (=ميرزاى شيرازى دوم) كه اتفاقاً او نيز سال‌ها در سنگر سامّرا كمر به خدمت اسلام و تشيع بسته بود، برافراشته شد و توطئه قيموميت انگليس (و در حقيقت صهيونيزم) بر نيل تا فرات را درهم شكست. و شگفتا كه آن دست غيبى، در اينجا نيز بيكار نبود:
حجة الاسلام حاج شيخ محمدعلى جاودان (از فضلاى مقيم تهران، و صاحب آثار و مقالات علمى مختلف) در اوايل تير 1374 نقل كردند:
مرحوم حاج شيخ ذبيح اللَّه محلاتى، نويسنده آثار علمى وتاريخى گوناگون نظير تاريخ سامّرا و اخبار غيبيه اميرالمؤمنين، (ع)، قبل از سال 1350 شمسى (ظاهراً در كتابفروشى مصطفوى تهران) تعريف كرد: به ميرزاى شيرازى دوم (رهبر انقلاب 1920 م. عراق مشهور به ثوره عراق) اعتراض كردند ميرزاى بزرگ (رهبر نهضت تحريم) با همه سطوت و مرجعيت تامه و قدرت فوق‌العاده پس از قيام تنباكو، با انگلستان مبارزه نكرد، شما چطور با آن درافتاديد؟ چيزى نگفت، فقط:
دست ديگرى هم هست!
×××
عنايتى كه در جريان نهضت تحريم به ميرزاى شيرازى (و در حقيقت، به استقلال و آزادى كشور ايران) گرديد، اولين و آخرين عنايت آن حضرت به آن مرد بزرگ نبود. نقل پاره‌اى ديگر از عنايات ولى عصر،(عج)، به ميرزا، خالى از لطف نيست.
مرحوم حاج ملاعلى واعظ خيابانى تبريزى در كتاب گرانسنگ علماء معاصرين، تحت عنوان «كرامت عظيمه» براى ميرزاى شيرازى(ره) مى‌نويسد:
صديقنا الأعظم العلاّمة آقاميرزامحمدعلى افردوبادى، ايّده اللَّه تعالى، مرا نقل فرمود كه عالم فاضل آقا ميرزا مطّلب اوردبارى نزيل اروميّه موسومه فعلاً به رضائيّه در 3 ذى‌القعدة الحرام سنه 1350 از حاج محمد جعفر اصفهانى قطين تبريز روايت كرد كه مرد تاجرى بود كه در اوّل امر تجارت مى‌كرد بعد كارش تنزّل نمود و به تنگدستى درافتاد پس به نجف اشرف آمده مجاور آن مشهد مطهّر گرديد و در نجاح امر خود به قبر شريف ملتجى گشته ملتزم اعمال و دعوات شد تا آنكه به او گفتند كه التزام به مسجد سهله در هر شب چهارشنبه تا چهل هفته موجب فوائد كثيره است و مشهور است كه هر كه بدين عمل مداومت بنمايد حضرت حجت(ع) را مي‌بيند. پس بدين عمل مشغول شد و يك اربعين تمام كرد و از نجف به سامرا عازم شد كه شايد در آنجا به مقصد نايل آيد. پس شتري كرايه كرده سوار شد در اثناء راه به جهت ادرار پايين آمد و مكاري سوار شد تا او برگردد گويد چون بول كردم و به راه افتادم ديدم شخصي كه آثار جلالت از وي هويدا بود نزد من حاضر شد هيبت او بر من غلبه كرد و او در زيّ عرب بود. پس شروع كرد به حرف زدن با من و فهميد كه من عازم سامرا هستم. فرمود: «قل للميرزا يقول لك الرّجل الفلاني لم غفلت عن السيّد الفلان فان قال من ذا قال لك هذا فقل له الّذي اعطاك الخاتم ليلة النصف
من شعبان»؛ بگو به ميرزا (يعني امام مجدّد شيرازي) كه فلان شخص به تو مي‌گويد: چرا از فلان سيّد غفلت كردي؟ اگر بگويد كه گفت اين را به تو، بگو: آن كس كه تو را در شب [نيمة شعبان] انگشتر داد. گويد من گرسنه بودم و چيزي نداشتم كه بخورم به جهت آنكه وقت حركت از نجف به واسطة ضيق وقت نتوانستم آذوقه تهيه كنم پس فرمود: كأنّك جائع و اعطائي قرصين هما حديث عهد بالخبز فيهما من حرارة النّار؛ گويا تو گرسنه‌اي و مرا دو قرص نان گرم و تازه عطا فرمود و من از اين امر تعجب كردم كه در اين بيابان فقر همچنين چيزي عادتاً ممكن نيست و به خاطرش القا شد كه اين بزرگوار امام عصر(ع) است. در اين حال از نظرم غايب شد. پس در حسرت و تأسف ماندم كه با آن همه اشتياق تمام كه داشتم بعد از شناختن از نظرم غايب شد، با آنكه بيابان وسيعي بود و آن حضرت نزد من بود و رجاء واثق در نجاح امر خود مرا حاصل شد تا به سامرا آمده خانة ميرزا رفتم، گفتند به حمّام تشريف برده من رفته ديدم از اندرون به مسلخ مي‌آيد و چون روي جامة خود نشست من نزديك رفته دست او را بوسيده شرح حال گفتم تا رسيدم به قول حضرت حجت(ع) كه فرمود: «الّذي اعطاك الخاتم ليلة النّصف من شعبان»، مرا در بر كشيد و از پيشاني من بوسيد و فرمود: بيا به خانة من. رفتم در سامرا ماندم و در آن مدّت كه در آنجا بودم مرا يوميّه مي‌داد، آن قدري كه به يوميّة من كفايت مي‌كرد. پس برگشتم به بغداد و مشغول تجارت شدم و وسعت معاش، مرا حاصل گرديد».
مرحوم علامه حاج شيخ آقا بزرگ تهراني، تراجم نگار بزرگ عصر ما، كه كتاب الذريعه از رشحات قلم اوست، از مرحوم آيت‌الله ميرزاي نائيني مشهور نقل مي‌كند كه گفت:
عالم فاضل با ورع و پرهيزگار، حاج شيخ ابراهيم تجريشي تهراني، در سال 1317 ق، اوان تشرّفش به عتبات، براي من چنين نقل كرد كه: روزي همراه بعضي از افاضل، به حضور علّامه حاج ملا علي، قدّس سرّه، [مرجع تقليد متنفّذ پايتخت در عصر ناصرالدّين شاه] رسيديم. در خلال صحبت فرمود: آيا دوست نمي‌داريد كه امروز چيزي را كه نزد من مخزون و محفوظ است به شما نشان دهم؟ سپس ما را به درون كتابخانه‌اش برد و با كمال احترام نوشته‌اي به خط و مهر مرحوم ميرزاي شيرازي از محلّي ممتاز بيرون آورد و بوسيد و به دست ما داد و گفت: اين نوشته ارزش بسياري دارد و نزد من به مثابة نوشته‌اي است كه از امام ابومحمّد حسن عسكري صادر شده باشد و به فرزندانم وصيت كرده‌ام كه هنگام دفن من آن را در كفنم بگذارند. در اين نوشته، توصية بعضي از سادات بزرگوار قزوين شده است.
قضيه از اين قرار است كه يكي از رجال بزرگ دولتي كه با شاه نيز خويشاوندي داشت بخش عمدة املاك اين سيد را غصب كرده بود. سيّد، به شكايت از او، نزد من به تهران آمد و مدّتي مديد براي دفع ظلم از خويش ملتجي به من گرديد و من از آنجا كه مي‌دانستم گرفتن حقّ سيّد از غاصب مزبور، به خاطر مقام مهمي كه وي در دستگاه دولت دارد، براي من مقدور نيست، اقدامي نكردم تا اينكه از مساعدت من نوميد شد. در اين اثنا، سه تن از خواص اصحاب من ـ در عالم عامل سيّد محمّد تقي تنكابني و دو تن ديگر كه نائيني اسمشان را فراموش كرده بود ـ عازم عتبات شدند و سيد نيز با آنان به راه افتاد. او در راه كراراً مي‌گفت كه قصد من از اين تشرّف، اظهار شكايت از مظالم وارده نزد ميرزاي شيرازي در سامراست.
سيّد محمد تنكابني و دوستان همراهش پس از بازگشت از عتبات نقل كردند كه: پس از ورود به سامرا، امكان ديدار با ميرزا برايمان ميسر نشد جز آخرين شبي كه فرداي آن روز قصد خروج از سامرا را داشتيم. اوّل شب به خدمت ميرزا رسيديم و سيد متظلم نيز در اين ملاقات با ما بود. وي داستان ستمي را كه بر وي رفته بود براي ميرزا بازگو كرد و توضيح داد كه مدّتي مديد در تهران مانده و براي حل مشكل خويش به من ـ حاج ملا علي كني ـ متوسل شده و اصرار كرده ولي من كمكي به وي نكرده‌ام.
تنكابني و دوستانش گفتند: ميرزا از ما پرسيد كه چنين بوده است؟ و ما گفتيم: بلي، امّا حاج ملا علي كني جداً معذور بود، زيرا فرد غاصب در دولت و دربار مقام و موقعيت بسيار مهمي داشت و حقيقت حال را براي او شرح داديم. ميرزا گفت: اگر حضرت آقاي حاج ملاعلي كني قادر به گرفتن حق اين مرد نباشد، من از او عاجزتر خواهم بود، زيرا من جز به او نامه نخواهم نوشت و او نيز قادر نيست به فرياد اين مرد برسد. و با
اين كلام سيد را مأيوس كرد و ما با او خداحافظي كرديم و سيد نيز ـ نوميد و گرفته ـ با ما بيرون آمد .سپس به حرم مشرّف شديم و در آنجا سيّد ضريح مبارك را در دست گرفته و متوّسل به امام هادي و عسكري(ع) مخصوصاً امام عسكري(،) شده و كار را از استغاثه به بدگويي و جسارت رسانيد. ما سيد را از حرم خارج ساخته به منزل آورديم و با او ـ در حالي كه شديداً محزون و غمگين بود ـ خوابيديم. زماني كه سحرگاهان از خواب بيدار شديم تا مقدمات سفر را فراهم كنيم، سيّد ـ بسيار خوشحال و مسرور ـ از خواب برخاسته و نويد داد كه: من در خواب امام عسكري(ع) را ديدم و به زبان فارسي به من فرمود:
ـ آسوده باش، به ميرزا سفارش تو را كرديم.
و چون سپيده سر زد، شيخ عبدالكريم، خادم ميرزاي شيرازي، اين دستخط را آورد و به سيد داد و ما فهميديم كه امتناع شديد اوّلية ميرزا از نوشتن دستخط و سپس نوشتن و فرستادن آن همراه خادم در چنين وقتي براي سيّد، جز به خاطر آنچه كه سيد در خواب ديده نبوده است.
حاج ملاعلي كني سپس فرمود: زماني كه نوشتة مزبور به دستم رسيد نامه‌اي به ناصرالدين شاه نوشتم و در آن ماجراي سيد را از ابتدا تا انتها ذكر كردم و اين دستخط را نيز در جوف نامه گذاشتم و نزد او فرستادم و در نتيجه سلطان در همان روز ظلمي را كه به سيد شده بود، به بركت اين نوشته، برطرف ساخت.