آسيب‌شناسي تربيت ديني جوانان

دكتر گلزاري

اشاره: اين روزها در بسياري از محافل و مجالس صحبت از اين مي‌شود كه نسل جوان ما از دين گريزان شده و نسبت به ظواهر و شعائر ديني بي‌اعتنا گشته‌اند. تحليل و شناخت دلايل و زمينه‌هاي پديده دين‌گريزي جوانان، بر فرض درستي آن، نيازمند كار جدّي در حوزه‌هاي مختلف است، كه اميدواريم با همّت پژوهشگران حوزه و دانشگاه صورت گيرد.

آنچه در پي مي‌آيد خلاصه سخنراني و پرسش و پاسخ آقاي دكتر گلزاري است كه در «كانون گفتمان ديني» حوزة علمية قم صورت گرفته است. اميدواريم كه درج اين مطلب فتح بابي باشد براي بحث و بررسي در اين زمينه.

گرايش دنياي معاصر به دين در آستانة ورود به قرن بيستم، خيلي زياد شده است. در كتاب‌هاي مربوط به تاريخچة برخورد روان‌شناسي با دين، سه مقطع را مي‌بينيم. استادان روان‌شناسي در طلوع علمي شدن (تجربي شدن) تقريباً در اويال سال 1900 ميلادي و در سي سال نخست آن، كساني بودند كه تحصيلات حوزوي داشتند؛ همان‌طور كه پس از تأسيس دانشگاه تهران، عده‌اي از استادان آن، كساني بودند كه در حوزه تحصيل كرده بودند، مثل مرحوم فروزان‌فر، مرحوم همايي و ديگران، در آغاز روان‌شناسي و در سي سال نخست، كساني مثل ويليام جيمز، استانلي هال و... افرادي ديندار بودند كه سعي كردند روان‌شناسي را با روش و متدولوژي جديد علوم تجربي در خدمت تبليغات ديني بگيرند. مجلة تربيتي ديني نوجوانان در اوايل قرن بيستم به وسيلة استانلي هان ـ كه مؤسس تحقيقات نوجواني و بلوغ است ـ چاپ شد. ويليام جيمز در سال 1902 كتاب «انواع تجربه‌هاي مذهبي» و يا «تنوع تجربه‌هاي مذهبي» را منتشر كرد كه در آن تجربه‌هاي عرفاني و مذهبي را نقل كرده است. بخشي ازا ين كتاب مفصل، سال‌ها قبل در ايران به نام «دين و روان» به وسيلة آقاي قائمي ترجمه شده است. در سي سال اوّل روان‌شناسي خيلي از كارها و تحقيقات و رساله‌هاي دكتراي روان‌شناسي، خيلي از كارها و تحقيقات و رساله‌هاي دكتراي روان‌شناسي، به تحقيقات ديني گرايش داشته است.

تقريباً سي سال بعد ـ يعني 1903 تا 1960 م. ـ انكار و اعراض و روگرداني از دين در روان‌شناسي ديده مي‌شود يك استاد معروف دانشگاه و صاحب‌نظر معروفي مثل آن پرد در سال 1950 مي‌گويد:‌

«من پنجاه كتاب روان‌شناسي درسي را در آمريكا بررسي كردم، حتي يك بحث كوچك دربارة مذهب، به عنوان يك بحث انساني و عاطفي مطرح نشده بود».

در سي سال پس از آن، با ظهور و اوج رفتارگرايي كه صبغة مادي‌گرايي داشته و مسائلي كه كليسا ايجاد كرده بود، روگرداني از دين، در كارهاي علمي

روان‌شناسي و علوم جديد به شدت ديده مي‌شود و بسياري از مجله‌هاي علمي روان‌شناسي ديني تعطيل مي‌شوند.

دوباره از حدود سال‌هاي 70ـ60 ميلادي به اين طرف، شاهد اين هستيم كه بررسي‌هاي روان‌شناسانه نسبت به مسائل ديني و مذهبي زياد مي‌شود؛ به طوري كه در سال‌هاي اخير، ده‌ها مجلة معتبر و ده‌ها سموزيوم و سمينار برگزار مي‌گردد. انجمن روان‌شناسي آمريكا از متخصصان دنيا مي‌خواهد كه در اين زمينه ثبت‌نام بكنند. تعداد متخصصاني كه عضو انجمن روان‌شناسان مسيحي بودند، تقريباً از 200 نفر در سال‌هاي 1993 به يكباره در سال‌هاي اخير به 16000 نفر مي‌رسد و ده‌ها مجله در روان‌شناسي دين فعاليت مي‌كنند و در نتيجه حجم وسيعي از تحقيقات ديني را در اين حوزه مي‌بينيد. كساني كه با اينترنت سر و كار دارند، مي‌بينند كه تحقيقات مربوط به دين در ابعادت علوم انساني و نظري آن، خيلي زياد شده است. اين تحقيقات در سطح دنيا مطرح است.

دين‌گرايي در ايران

كشش‌ها و علاقه‌هاي ديني نسل جوان ما زياد است. پرسش‌ها نسبت به دين و عرفان و معنويت زياد است. چون ما نمي‌توانيم پاسخ درستي به آنها بدهيم، آنان به طرف مكاتب ديگر مي‌روند، مثل بوديسم و شعبه‌هاي مختلفي از مسائل معنوي و مذهبي مثل عرفان سرخ‌پوستي و ترجمة كتاب‌هاي مسيحي و هندي كه در ايران هم زياد است. اگر دقت كنيد، مي‌بينيد كه فروش كتاب‌هاي علوم انساني، خيلي زياد شده است. حجم زيادي از اين كتاب‌ها با يك صبغة عرفاني، امّا ساده كه ترجمه شدة آثار هندي‌ها است، مثل كريشنا مورتي يا عرفان سرخ‌پوستي كاستاندا و كتاب‌هايي در زمينة مسائل فالگيري موجود است. وقتي شما با جوانان سيزده تا بيست و پنج سال برخورد مي‌كنيد، مي‌بينيد كه به دنبال مسائلي هستند كهبه پرسش‌هاي آنان در حوزة هستي‌شناسي و انسان‌شناسي جواب بدهد. علاقه به شعرهاي عرفاني زياد شده است؛ مانند اشعار حافظ، مثنوي و ... اينگونه نيست كه ما فقط بدحجابي را ببينيم؛ اين‌گونه علاقه‌ها هم زياد است؛ بحث ما در اينجا اين است كه چگونه اين نسل جوان را علاقه‌مند بكنيم كه از سرچشمة ناب عرفان اسلامي بهره‌مند شوند و آنچه خود دارند ز بيگانه تمنا نكند.

بچه‌هاي ما در باطن ديندار هستند، نه به صورت فطري، بلكه به طور تاريخي، سابقة دينداري ما بيش از تاريخ اسلام است. پيش از اسلام در ايران دين زردشت وجود داشت و پيش از آن هم ما ديندار وبديم. ايرانيان در ترايخ، هميشه متدين بوده‌اند، ما هميشه در تاريخ با حجب و حيا بوده‌ايم. كساني كه به عنوان جهانگرد به ايران آمده‌اند، مثل «شارون» وقتي عده‌اي از آنها در زمان صفويه، به ايران آمدند، از اينكه ما در حمام‌ها از لنگ استفاده مي‌كرديم، تعجب كردند و مي‌گفتند كه چقدر اينها محجب و باحيا هستند. به گفتة شهيد مطهري، وقتي آن نجابت ايراني با نوراني بودن اسلام، ممزوج مي‌شود، از ما يك ملت مقاوم، نجيب، عفيف و ديندار مي‌سازد. بنده معتقدم اعراض فرزندان و جوانان ما نسبت به مسائل ديني، يك اعراض سطحي و گذرا است. بنده عمقي در آن نديدم. در برخوردهاي زيادي ديده‌ام كه ما اصلاً جوان دين‌ستيز و دين‌گريز نداريم.

نقص در مخاطب‌شناسي

آنچه كه وجود دارد اين است كه جوان‌ها به دليل كشش‌هاي پاك انساني و فطرت الاهي خود و هم‌چنين علاقه‌مندي تاريخي فرهنگي و بستر خانوادگي‌شان ـ كه با دينداري آنها را تربيت كرده ـ گرايش به دين دارند، ولي ما زبان آنها را نمي‌فهميم. نوع برخورد ما با آنها، برخورد درستي نبوده است. آنچه ما به عنوان دين به آنها مي‌دهيم، اخلاق و عرفان نيست، بلكه تحكّم است. اخلاق و عرفان نيست، بلكه تحكّم است. اخلاق و عرفان و عقايد ما، با ديد احكامي و با ديد مسائل تعبدي، همراه با منطق بوده است. ما جوان را نمي‌شناسيم. در سيستم تبليغ ما، به مخاطب توجه نمي‌شود. مشكل مبلغان ديني ما ـ كه دغدغه‌هاي آنها مسائل ديني است ـ مخاطب‌شناسي است.

در بحث‌هاي اطلاع‌رساني مي‌گويند كه ما يك پيام، كه بايد منتقل شود، و عنصري كه به آن پس خوراند (بازخورد) و واكنش مي‌گويند؛ يعني هر ارتباطي چهار جزء دارد: يك جزء آن، پيام است كه بايد منتقل شود. كسي نيز

بايد به عنوان پيام‌رسان، آن پيام را برساند و كسي هم به عنوان پيغام‌گير، بايد آن را دريافت كند. عنصر ديگر هر ارتباطي پس خوراند و واكنش است كه ما بدانيم آيا اين پيام منتقل شده و آيا تأثيرگذار بوده است يا خير؟ مشكلي كه ما داريم اين است كه پيام‌گير را نمي‌شناسيم.

مشكل ديگري كه وجود دارد اين است كه فكر مي‌كنيم چون جوان ما ظاهر و مويش مثل ما نيست و آداب و رسوم و برخورد ديگري دارد، بنابراين خيلي از ما فاصله گرفته است. اين را از يك سند تارييخ عرض مي‌كنم. به جا است ما در اين ترديد كنيم كه آيا تغيير اين ظواهر، حتّي نوع حرف زدن و حتّي تغيير بخشي از اخلاقيات ساده،‌رويگرداني از عقايد است؟ سنايي مي‌گويد:

اي مسلمانان، خلايق كار ديگر كرده‌اند.

از سر بي‌حرمتي، معروف، منكر كرده‌اند.

قصيدة مفصلي با اين مطلع دارد. در آنجا تمام اينها را ذكر مي‌كند كه به قرآن توجه نمي‌كنند و غيره. در هر زماني شكايت، مخصوصاً نسبت به جوانان بوده است. اين قدر نبايد نگران باشيم. اين شكايت‌ها نشان‌دهندة تغيير بنيادي عقايد جوانان نيست.

در تهذيب ابن جرير، از ابوحميد حمصي از عثمان بن سعيد، از محمد بن مهاجر از زبيدي از زهري از عروه از عايشه روايت مي‌كند در مورد شعر لبيد، يعني اولين كسي كه الآن گفته مي‌شود لبيد است كه اين شعر را گفته است.

ذهب الذين نعاش في اكنافهم

و بقيت في خلف كجلد اجربي

آن كساني كه ما در ساية حمايت آنها زندگي مي‌كرديم، رفتند و كساني كه ماندند پوست بيمار اجرب، خيلي كريه هستند. غزل معروفي در رسائل رشيد ياسمي هست كه مي‌گويد:

از ملك ادب حكم گزاران همه رفتند

شو بار سفر بند كه ياران همه رفتند

افسوس كه گنجينه ترازان معاني

گنيجنه نهادند به ماران همه رفتند

اين شعر ترجمة آن است. لبيد هم مي‌گويد: آدم‌هايي بودند كه ما در ساية رحمت آنها زندگي مي‌كرديم. آنها رفتند و خلف آنها، انسان‌هاي مسئله‌دار اجربي هستند. ابن جرير مي‌گويد:

عايشه گفت: خوش به حال لبيد! اگر زمان ما را ديده بود، چه مي‌گفت؟ زهري گفت: خدا عروه را بيامرزد! اگر زمان ما را ديده بود، چه مي‌گفت؟ پسر او گفت خدا رحمت كند زهري را اگر زمان ما را ديده بود چه مي‌گفت؟ محمد بن مهاجر گفت: خدا رحمت كند زبيدي را! اگر زمان ما را ديده بود، چه مي‌گفت؟ عثمان بن سعيد كه هفتمي است گفت: خدا رحمت كند محمد بن مهاجر را! اگر عصر ما را ديده بود چه مي‌گفت؟ خود ابوحميد كه هشتمي است گفت: خدا عثمان را رحمت كند! اگر عصر ما را ديده بود، چه مي‌گفت؟ و من كه ابن جرير هستم مي‌گويم خدا ابوحميد را رحمت كند! اگر عصر ما را ديده بود چه مي‌گفت؟

همة اين بزرگان از نسل نو شكايت دارند و مي‌پندارند كه نسل گذشته در رعايت اصول، از نظر اخلاق بهتر بوده‌اند و خلاصه اينكه همه بر جوانان معاصر خود، خرده مي‌گرفتند. در عين حالي كه ما نگران مسائل جوانانمان هستيم، دغدغة خاطر ما، دغدغة خاطر سنّي است كه ما يك تغييراتي را بر نمي‌تابيم.

نكتة اميدواركننده اين است كه تغييراتي را كه ما در جوان مي‌بينيم. عمقي نيست؛ يعني اين‌گونه نيست كه اين تغييرات در باطن عقايدشان رفته باشد. بخش عمدة تغييراتي كه در جوانان ديده مي‌شود، گذرا و سطحي است. اميد است اگر خوب برخورد بكنيم و اگر نسل جوان را بشناسيم، پس از گذشت زمان، اين تغيرات سطحي و ناپايدار، جاي خود را به يك دين‌باوري درست‌تري بدهد. بدانيم اينكه حضرت امير(ع) فرمود:

جهل شباب معذور و علمه مقهور جهل و ناداني جوان معذور است؛ يعني ما بايد عذر او را قبول كنيم و انتظار بالايي را از او نداشته باشيم. علم جوان هم آن اندازه علم بالايي نيست.

نكتة اصلي صحبت بنده اين است كه ويژگي‌هايي است كه در هر نسل نويي ديده مي‌شود كه در داستان ابن جرير معلوم شد. اين تغييرات را بشناسيم؛ به خصوص در زمان كه سرعت، خيلي خيلي زياد است؛ سرعت شهرنشيني، سرعت بحث رسانه‌ها، اينترنت و وضعي كه جوانان ما دارند.

نكتة ديگر اين است كه بنده خيلي از اين مسائل را عمقي نمي‌بينم. بنده در زندان با پسرها و دخترهاي جوان زياد برخورد كرده‌ام. جوان‌ها همان جا ن

ذر مي‌كردند، نماز مي‌خواندند، روزه مي‌گرفتند. جوانان ما مشكل دارند، امّا دين‌ستيز نيستند؛ عناد با دين ندارند؛ گريز از دين هم ندارند، بلكه گريز از ما دارند. از امر و نهي‌هاي جدّي ما، از محكوم شدن و گناهكار لقب گرفتن گريز دارند. بزرگ‌ترها همين‌گونه هستند.

نكتة سوم اينكه ما بايد بدانيم كه پرسش‌هاي نسل جوان ما چيست؟ نگراني‌هاي او چيست؟ و با تحليل منطقي، بدون محكوم كردن، به اين پرسش‌ها پاسخ دهيم. جوان منطقي است. از نوجواني به بعد با شبهه و شك و پرسش روبه‌رو مي‌شود. اين سن، سن استدلال است. اگر ما اينها را بدانيم، مشكلي با جوانان نداريم.

پرسش‌ها و پاسخ‌ها

مقصود از تربيت ديني چيست؟ آيا تربيت ديني اين است كه ما در كلاس براي شاگردانمان، اديان را آموزش بدهيم و دين را تعريف كنيم كه اسلام چنين و چنان است؟ يا اينكه بگوييم يهوديت آن طوري است و...؟ يا اينكه بايد دين را به آنها بباورانيم و به يك معنا، التزام عملي به دين و دستورات و احكام آن را در ذهن و فكر آنها به صورتي جا بيندازيم كه آنها ديندار بشوند؟ اگر معناي دوم مقصود است، آيا آموزش دين در كلاس‌ها به وسيلة دبيران بينش ديني و يا مبلّغان ديني كه به وسيلة منابر، دين را آموزش مي‌دهند، سبب ايجاد التزام عملي به دين و ديندار كردن مردم مي‌شود و اساساً آيا اين كار با آموزش دين سازگار است و نتيجه مي‌دهد؟

ايمان بايد در سه حوزة شناختي، عاطفي و عملي، اثر بگذارد تا جمع اينها را ايمان بناميم، يعني ايمان بايد هم مؤلفة فكري ـ اعتقادي داشته باشد و هم بايد عاطفي و احساسي باشد و هم بايد عملي و رفتاري باشد. ما فردي را متدين مي‌دانيم كه اينها را با هم داشته باشد. هر كدام از آنها ضعيف باشد، مشكل داريم. اگر كسي در حوزة شناختي ضعيف باشد، شايد بتوان به آن حوزه‌هاي ديگر نفاق گفت. اگر در حوزة عملي، مشكل داشته باشد، شايد بگوييم فسق و گناه. اين حالت، يعني شناخت، عاطفه و رفتار يا به تعبير زيباي روايت (الايمان معرفه بالقلب و اقرار باللسان و العمل بالاركان) شناختي است و مي‌تواند همراه با مسائل عاطفي و زبان و عمل باشد.