درآمدي بر شناخت توقيعات

قسمت اول

محمد مهدى ركنى

توقيع در لغت‌نامه‌ها

در كتابهاى لغت «توقيع» به اين معانى آمده:

نشان گذاشتن و امضاء كردن حاكم بر نامه و فرمان، جواب مختصر كه كاتب در نوشته به پرسشها مى دهد، دستخط فرمانروا، نوشتن عبارتى در ذيل مراسله.(1)

در اصطلاح علم حديث پاسخ پرسشها يا اطلاعيه‌هايى است كه به صورت كتبى از طرف امام براى آگاهى شيعيان فرستاده مى شده، چنانكه توقيعاتى از حضرت امام على نقى و امام حسن عسكرى، عليهماالسلام، نقل شده است،(2) امّا معمولاً توقيع به نامه‌هاى حضرت حجةبن‌الحسن امام زمان، (عج)، گفته مى‌شود كه توسط چهارتن نايبان خاص ايشان در زمان غيبت صغرى به دست شيعيان مى‌رسيده است.(3) محتواى اين توقيعات يا جواب سؤالات خصوصى است يا تعليم احكام و ردّ شبهاتف مخالفان، يا تأييد و توثيق نوّاب اربعه و تكذيب مدعيان دروغين و تعيين تكاليف اجتماعى شيعيان در دوران نهان زيستى حضرت، كه شرح آنها خواهد آمد.

چنين به نظر مى‌رسد دانشمندان ما خواسته‌اند بين اخبارى كه شيعه آنها را در حضور امام بطور شفاهى فرا گرفته با آنچه به صورت حاشيه و پى‌نوشت نامه از امام دريافت كرده تفاوتى موجود باشد، بدين جهت نوع دوم را توقيع خوانده‌اند، كه با معانى لغوى و وضع نخستين آن نيز تناسب دارد، زيرا توقيعات معمولاً جواب پرسشهايى است كه در زير نامه به اختصار تحرير مى‌شده، و نشان درستى آنها دستخط شناخته شده(4) يا مهر نويسنده بوده كه در توقيعات وجود داشته است، و بدين ترتيب اصحابف ائمه و شيعيان زبده كه با خط و نشان پيشوايان خود آشنايى داشتند به صدور آنها از طرف حجت خدا اطمينان كامل پيدا مى كردند.

اهميت توقيعات و استدلال به آنها

آشكارترين اثر وجودى و تربيتى امام غايب در مدت غيبت صغرى توقيعات صادره از آن حضرت است. چنانكه مى‌دانيم مهدى موعود(ع)، آخرين خليفه آفريدگار بر زمين براى هدايت و رهبرى توده هاى انسانى است. پنهان از چشمها مى زيَد تا از كيد دشمنان محفوظ ماند، و دست ستم به آستان والايش نرسد، و چون پدران خود به زهر جفا يا شمشير كين كشته نشود، و آثار وجودى خليفةاللَّه از جهان نابود نگردد. امّا اين ناپيدايى و نهان زيستى چنان نيست كه همانند نابودن امام بر صحنه زمين باشد و وجود و عدمش يكسان، نه واللَّه! كه علاوه بر آثار معنوى و افاضات پنهانى - كه اهلش از آن برخوردارند - امام غايب چون امام حاضر به وظيفه پيشوايى دينى خود كه هدايت و تربيت نفوس و مددرسانى به دانشمندان پارساى مذهبى و نگهداشتف آنان از لغزشهاست مى پردازد و در حراست و مرزبانى حريم دين الهى و ديگر مسؤوليتها و تعهداتى كه نسبت به كشورهاى اسلامى دارد مى كوشد، و «آن‌كس كه ز كوى آشنايى‌ست» مى‌داند كه هدايت و دستگيرى و نگهبانى حضرتش چگونه است، كه خود ديده و بهره‌مند گشته است.

يكى از جلوه هاى بارز اين راهنمايى

در زمان غيبت كوتاه مدتف آن حضرت، همين توقيعات است كه به‌وسيله نايبان خاص براى شيعيان فرستاده‌شاند. زيرا اگر فيض بخشى و لطف نهانى آن حضرت را بيشتر مردم احساس نكرده اند، و يا گروهى تحقيق نكرده اخبار متواتر(5) در5ضرورت حجت خدا را به چشم قبول و اعتنا نمى نگرند، امّا توقيعاتى كه در مدت 69 سال غيبت صغرى از طرف حضرت صادر شده، داراى خصوصياتى است كه نه تنها براى مردم آن عصر دليل عينى و نشان آشكار بر صدورش از سوى امام غايب بوده، بلكه چون از همان زمان در كتب محدثان موثّق و علماى محقّق ثبت و ضبط گشته، براى ما نيز امروز مى تواند دليلى مشهود و اثرى روشن بر صدور آنها از ناحيه آن حضرت باشد، كه انكارش جز بر عناد يا حق‌پوشى حمل نگردد، و چگونه چنين نباشد درحالى كه اين توقيعات با خط و نشان شناخته شده بر دست مطمئن‌ترين افراد به شيعيان مى‌رسيده، و آنان آثار درستى را - مانند نهان‌دانى و پيشگويى امام - در آنها مى ديدند، و سپس با تمام خصوصيات اين نامه ها را در كتب خود نقل مى كردند. اين كتابها كه اصل(6) ناميده مى‌شد دراختيار دانشمندانى متتبّع چون محمدبن يعقوب كلينى (درگذشته به سال 329 ق.) و محمدبن على‌بن بابويه معروف به شيخ صدوق (درگذشته به سال 381 ق.) كه در زمان غيبت صغرى يا اندكى پس از آن مى‌زيستند قرار گرفت، و اين پويندگانف راه دين و دانش به گردآورى اخبار و تنظيم و تحقيق درباره آنها پرداختند. آثار علمى اين محققان كه بيشتر از قرن چهارم و آغاز غيبت كبرى به بعد است موجود و مرجع و مأخذ پژوهندگان امروزى است، و به استناد همين كتب معتبر هزار ساله است كه ما به توقيعات اعتماد و اتكاء مى‌كنيم، و هم آنها را دليل آشكار بر نظارت و مرزبانى حضرت مهدى(ع)، از جامعه اسلامى مى‌دانيم.

هرچند روايات رسيده از رسول اكرم و اميرالمؤمنين و ديگر امامان معصوم(ع)، درباره مهدى موعود(ع)، آنقدر فراوان و متواتر است كه جاى ترديد براى مسلمانان(7) حقيقت‌جو و بلكه هر محقّقف منصف باقى نمى‌گذارد، امّا نويسنده معتقد است پس از اثبات درستى توقيعات و مطالعه تعدادى از آنها خوانندگان نسبت به اين موضوعف اعتقادى اطمينان قلبى بيشترى مى‌يابند. اميد است در اين كوشش علمى حوصله و داورى منصفانه خوانندگان نويسنده را يارى و همراهى كند، تا معرفت بيشترى نسبت به امام زمان خود پيدا كنيم، كه در حديثى از حارث‌بن مفغيره روايت شده:

به حضرت صادق(ع)، گفتم: آيا رسول خدا، (ص)، گفته است: هركس بميرد و امامش را نشناسد مانند عهد جاهليت مرده است؟

حضرت فرمود: بلى. گفتم جاهليتف كامل (مانند قبل از اسلام) يا جاهليتى كه فقط امامش را نشناسد. حضرت پاسخ داد: جاهليت كفر و نفاق و گمراهى.(8)

بنابراين بايد مسأله شناخت امام و معرفت نسبت به حجت خدا را با اهميت بيشتر تلقى كرد و تحقيق لازم را انجام داد.

چگونگى پيدايش توقيعات

براى اينكه در انتساب توقيعات به امام زمان(ع)، دچار ترديد نشويم، و مثلاً آنها را ساخته دست شيادان يا ساده‌لوحى و زودباورى عوام نپنداريم، بايد مقدمات و موجبات پيدايش اين نامه‌ها را بدانيم. براى حصول اين مقصود لازم است نخست اشاره‌اى به اوضاع سياسى و روش حكام آن عصر بنمائيم تا علت غيبت و پنهان‌زيستى امام معلوم شود، آنگاه ضرورتف وجودى نواب اربعه كه توقيعات توسط آنها به شيعيان مى‌رسيده نيز آشكار مى‌گردد.

مى‌دانيم راه ارتباط شيعيان با امام غايب در مدت 69 سال نايبان چهارگانه حضرتش بوده‌اند، و به بيان ديگر حجت خدا مسؤوليت هدايت و امامت خود را ازطريق اين سفيران عملى مى‌كرده، يعنى با صدور توقيعات و پاسخ به پرسشها، آثار رهبرى و ارشادى‌اش به شيعيان مى‌رسيده است.

در تشريح آنچه ذكر شد مطالب زيرين - كه خود فشرده از بحثى مفصل است - بيان مى‌شود.

نظرى به تاريخ آن زمان

نگاهى گذرا به تاريخ زندگى ائمه بعد از حضرت رضا(ع)، و رفتارى كه فرمانروايان با آنان و دوستانشان داشتند حكايت از اين دارد كه بدرفتارى و فشار آن خلفاى غاصب نسبت به جانشينان حقيقى پيامبر

قوس صعودى مى‌پيمود. چنانكه محدوديت و سختگيرى بر امام دهم حضرت هادى(ع)، بيش از امام نهم - حضرت جواد(ع) - بود، همچنانكه مراقبت بر داخل خانه امام حسن عسكرى(ع)، و گماشتن جاسوسهاى زن و مرد بر ايشان افزون از امام دهم بود.(9)

براى هركس كه تاريخ حيات اين امامان را مطالعه مى‌كند همواره اين سؤال مطرح است كه چرا اين بزرگ مردان الهى كه از سلامت كامل روح و بدن برخوردار بودند چنين اندك زيستند و نگذاشتند آثار وجوديشان آشكار شود؟ چرا بايد امام جواد(ع)، 25 سال و امام حسن عسكرى 28 سال زندگى نمايند و به سم جفا كشته شوند؟ چرا بايد از 42 سال عمر حضرت هادى حدود 20 سال آن تحت‌نظر يا در زندان گذشته باشد؟(10) چرا بايد امام دهم و يازدهم از زادگاهشان مدينه ناخواسته تبعيد شوند و در سامرا در محلى كه لشكرگاه سلطان است تحت‌نظر و مراقبت شديد آن جاه‌طلبان قرار گيرند؟

از جمله ويژگيهاى نيم‌قرن از حكومت عباسيان در سامرا - از سال 227 تا 279 ق. - ضعف دستگاه فرمانروايى و استيلاى مواليان ترك و انقلاب صاحب زنج كه خود را علوى و حامى زحمت‌كشان مى‌دانست، و بالاخره نهضتهاى متعددى است كه به طرفدارى از »رضاى آل محمد، (ص)« و بر ضد ستم هيأت حاكمه انجام مى‌گرفت، بحدى كه از آغاز حكمرانى معتصم تا پايان عهد معتمد - كه بيش از نيم قرن زمان گرفت - هجده نهضت و قيام روى داد كه همه از طرف علويان بود. انقلابيون بپاخاسته مردم را كه از فساد و مال‌اندوزى و كشتار فرمانروايان به ستوه آمده بودند به عنوان كلى «رضاى آل محمد» فرا مى‌خواندند نه به نام خاص امام زمانشان، زيرا بيم آن مى‌رفت كه دستگاه جبار، امام را به طغيان و اخلال عليه حكومت متهم كند و فوراً بكشد. ظاهراً اين داعيان انقلابى معتقد بودند كه در صورت پيروزى امام را به رهبرى برگزينند و درصورت عدم موفقيت خود را فداى عقيده و آرمان و امام خويش كنند. اگر نهضت‌كنندگان را در دعوتشان صادق و صميمى هم ندانيم، اين حقيقت انكارناپذير است كه آل محمد شايستگى و حق حكومت داشته‌اند، و اين امرى مسلم و مقبول بوده كه رهبران مردم را بدان مى‌خواندند، هرچند در باطن رياست خود را نيز طالب بودند.(11)

اگر خواسته باشيم فهرستوار هم اوضاع سياسى - اجتماعى شيعه و پيشوايانش را در مدت امامت حضرت هادى و عسكرى، عليهماالسلام، - از سال 220 تا 260 ق. - نقل كنيم سخن به درازا خواهد كشيد و از هدف اصلى باز مى‌مانيم، بدين‌جهت طالبان را به كتب مربوط بخصوص «تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم، (عج)» رجوع مى‌دهيم كه اثرى تحقيقى و پرفايده است،(12) اينجا همين‌قدر متذكر مى‌شويم كه از مجموع مطالعات اين واقعيت خودنمايى مى‌كند كه آن سلاطين ستمگر - و نه خلفاى رسول‌اللَّه - برطبق اخبار فراوانى كه از پيامبر اكرم و اميرالمؤمنين و فرزندانش رسيده بود، مى‌دانستند مصلح موعود كه قائم آل محمد، (ص)، است از اين خاندان ظهور خواهد كرد، و جهان را پس از آنكه ظلم و جور همه‌جا را فرا گرفت از قسط و عدل پر خواهد نمود،(13) و مهدى موعود(ع)، است كه حكومت اسلامى واقعى را كه بر پايه توحيد و برابرى و برادرى و رعايت حقوق همه افراد است ايجاد خواهد كرد. بنابراين قدرت و سلطنت آنها نابود شدنى است، و چون به خيال خام خود مى‌خواستند از تحقق آن حكومت عدل جلوگيرى كنند، نسبت به ائمه معصومين به‌چنان فجايع و جناياتى دست مى‌زدند و آنان را سخت زيرنظر داشتند.

در چنين شرايط اجتماعى و سياسى خاص بود كه امام هادى و خصوص حضرت عسكرى،عليهماالسلام،

به اجبار زندگى مخفيانه و كم معاشرت را پيش گرفتند و با رعايت تقيه و حفظظاهر به وظايف اجتماعى و رهبرى شيعيان پرداختند(14) و با وجود اين به حبس و قتل محكوم شدند.

غيبت

در اين اوضاع سخت كه از شمشير خون مى‌ريخت موضوع غيبت مهدى موعود نيز توجيه و تعليل مى‌شود. براى حفظ جان و برجا ماندن حجت خدا بر زمين، ناپيدايى و پنهان زيستى امام كارى طبيعى و خردپذير و بلكه منحصر به‌فرد بود، البته اين از نظر حفظ جانف پيشوا و ادامه رهبرى است، امّا اختفاى آن دو امام كه معلول شرايط سخت و فشار رژيم حاكم بود، اين فايده مهم را نيز داشت كه حادثه مهم غيبت و ناپيدايى طولانى امام دوازدهم را براى شيعه امرى عادى و مأنوس گرداند، و زمينه ذهنى مردم را براى غيبت حضرت حجةبن‌الحسن(ع)، آماده كرد. على‌بن حسين مسعودى در كتابش اثبات‌الوصيه سخنى در اين باره دارد كه نقل كردنى است:

»او روايت مى‌كند كه امام هادى(ع)، خود را از بسيارى از شيعه پوشيده مى‌داشت و جز با اندكى از خواص مراوده نداشت. چون امامت به فرزندش امام عسكرى(ع)، رسيد با شيعيان از پشت پرده‌اى سخن مى‌گفت، مگر در اوقاتى كه براى بردنش به خانه سلطان بر مركب سوار مى‌شد و آشكار مى‌گذشت، كه همه او را مى‌ديدند. اين دورى گزيدن از عموم و پرده‌نشينى مقدمه غيبت صاحب‌الزمان(ع)، بود، تا شيعه رفته رفته به پنهان بودن امامش عادت كند، و با مسأله غيبت يك‌باره روبرو نشود»(15)

اين نظريه را دانشمندان متتبع معاصر نيز تأييد كرده حتى از برنامه‌هاى حساب شده امام هادى(ع)، شمرده‌اند.(16)