ادب محضر نبوی

مرتضی مهدوی یگانه

عظمت و ادب دو حقیقت قرین یکدیگرند؛ یکی در فراز و دیگری در فرود.

عظمت از آنِ بالایی است و ادب از سوی پایینی.

آنکه بالاست، شکوهمند است و آنکه پایین است، ادب می‌ورزد؛ منزلت فرازین را ارج می نهد و حریمش را پاس می‌دارد و این خواسته و امر حضرت حق در «قرآن» است.

خوانندة فرهیخته نیک درمی‌یابد که دو مفهوم «فراز و فرود» (بالایی و پایینی) در این فرازها، جایی و جایگاهی جز در ساحت معنوی ندارد و در چین ساحتی، آنکه در بالاست نیز، رسالتی جز بالا بردن و تعالی بخشیدن به دیگران ندارد. این حقیقت، در قرآن در کلمة «تعالوا» (بالا بیایید) خلاصه شده است.

فطرت، خردمندی، انسانیت، فضیلت، ادب و فرهیختگی حکم می‌کند که انسان، حریم آنکه بالا و بزرگ است و می‌خواهد دیگران را نیز بالا برد و اعتلا بخشد، پاس بدارد و ادب ساحتش را نگاه دارد.

باری؛ منظور از چنین انسان سترگی، حضرت ختمی‌مرتبت رسول خدا(ص) است که خداوند - به دلیل عظمت مقام و بزرگی رسالت آن حضرت - برای تعامل مؤمنان با آن بزرگوار در قرآن آداب و احکامی بیان فرموده است.

در ادامه و به مناسبت سالروز رحلت حضرت ختمی مرتبت‌مآب(ص) ، برخی از این آداب و احکام بیان می‌شود:

1. قرآن می‌فرماید:

«ای اهل ایمان! [در هیچ امری از امور دنیا و آخرت] بر خدا و پیامبرش پیشی نگیرید... (همواره به دنبال پیامبر(ص) حرکت کنید).»1

2. در آیة بعد در همین سوره می‌فرماید:

«ای مؤمنان! صدای خود را - هرگز - از صدای پیامبر(ص) بالاتر مبرید و با او همان‌گونه که با یکدیگر بلند سخن می‌گویید، با او بلند سخن مگویید. مبادا که اعمالتان پوچ و بی‌اثر شود و شما [تباهی آن را] درک نکنید!»2

3. در آیة بعد همین سوره می‌فرماید:

تقوای حقیقی که تقوای قلب است، همین رعایت ادب و پاس داشتن حریم نبوی است.

«بی‌تردید کسانی که صدایشان را نزد رسول خدا پایین می‌آورند، آنانند که خدا دل‌هایشان را برای تقوا امتحان کرده و برای آنان آمرزش و پاداشی بزرگ است.»3

آنچه خداوند در این آیات از مؤمنان می‌خواهد، خضوع و خشوعی کامل و حقیقی در مقابل پیامبر(ص) و ارج نهادن به حریم خصوصی حضرت مرتبت(ص) که قاعدتاً تسلیم و پیروی انسان‌ها در قبال دعوت آن حضرت را در پی دارد.

4. در آیة‌ 65 سورة «نساء» می‌فرماید:

«[ای پیامبر!] به پروردگارت سوگند! که انسان‌ها مؤمن حقیقی نخواهند بود؛ مگر آنکه تو را در آنچه میان خود نزاع و اختلاف دارند، به داوری بپذیرند. سپس از حکمی که کرده‌ای، در وجودشان هیچ دلتنگی و ناخشنودی احساس نکنند و به طور کامل تسلیم شوند.»

در این آیه خداوند تسلیم محض و پیروی بی چون و چرا در مقابل رسول خدا(ص) را می‌خواهد و اینکه نه تنها به آن حضرت اعتراضی نداشته باشند، بلکه حتّی در دل خود نیز هیچ‌گونه احساس کراهت و نارضایتی نکنند و این امر، کاری بس مشکل و نیازمند عمری ریاضت، خودسازی و پا گذاردن روی خواسته‌ها و خواهش‌های آشکار و پنهان نفس است.

5. در آیة 51 سورة «نور» می‌فرماید:

«هنگامی که مؤمنان را به سوی خدا و پیامبرش می‌خوانند تا میانشان داوری کند، تنها سخنی که شایسته است مؤمنان بگویند، این است که: شنیدیم و اطاعت کردیم.چنین کسانی قطعاً رستگارند.»

در این آیه نحوة سخن گفتن با پیامبر خدا(ص) (تعامل گفتاری) را بیان می‌کند. در آیة سورة «حجرات» فرمود که صدایتان را بالاتر از صدای آن حضرت مبرید و در اینجا می‌فرماید اگر با خضوع و خشوع نیز می‌خواهید چیزی بگویید، فقط بگویید شنیدیم و اطاعت می‌کنیم (؛ یعنی تسلیم و پیروی محض).

6. در آیة 65 سورة نسا - چنان‌که دیدیم - فرمود در مقابل حکم و داوری پیامبر خدا(ص) باید تسلیم محض باشید و حتّی در دل خود نیز کمترین احساس ناراحتی و نارضایتی نکنید.

امّا در آیة 36 سورة «احزاب» تعبیر تند و جدّی‌تر دارد و می‌فرماید:

«هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد هنگامی که خدا و پیامبرش بر کاری حکم کنند، اختیاری از خود داشته باشند.»

«أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ»، یعنی در مقابل آخرت اصلاً اختیاری از خود ندارند. ادامة آیه تهدید شدیدی می‌کند و می‌فرماید:

«وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِیناً؛

و هرکس خدا و رسولش را نافرمانی کند، به گمراهی آشکاری می‌افتد.»

معنای این قسمت آیه آن است که هرکس در مقابل آن حضرت بخواهد اعتراض کند، ناخشنودی احساس نماید و خودخواهی از خویش نشان دهد، نافرمانی کرده و واقعاً گمراه شده است.

7. در آیة 50 سورة نور، خداوند متعال به تحلیل و واکاوی کسانی می‌پردازد که ادّعا می‌کنند ما ایمان آورده‌ایم؛ امّا در دل یا در عمل خود نشانی از تسلیم محض خضوع و خشوع در مقابل پیامبر اکرم(ص) ندارند. در آیة 50 می‌فرماید:

«آیا در دل‌هایشان بیماری (نفاق) است یا (در دین خدا) شک کرده‌اند یا می‌ترسند که خدا و پیامبرش بر آنان ستم می‌کنند؟ [چنین نیست؛] بلکه اینان خود ستمکارند.»

آری؛ باید ترسید که در قبال عدم تسلیم محض و پیروی کامل از رسول خدا(ص) از سوی خداوند به نفاق قلبی یا استناد ظلم به خدا و رسول متّهم خواهیم شد و عاقبت چنین اموری نیز معلوم است.

8. در آیة 120 سورة «توبه» خداوند متعال از مؤمنان و مسلمانان می‌خواهد که در صحنه‌های سختی و خطر، رسول خدا(ص) را یاری داده و حتّی جان خویش را سپر بلای جان آن حضرت قرار دهند: «... وَلَا یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ»

9. در آیة 57 سورة احزاب، خداوند سبحان به شدّت با کسانی که رسول خدا(ص) را اذیت می‌کنند، برخورد کرده و آنان را به لعنت در دنیا و آخرت و عذابی خوارکننده بشارت می‌دهد.

10. در آیة قبل از آن می‌فرماید:

«خدا و ملائکة او همه بر نبیّ اکرم(ص) یکسره صلوات می‌فرستند. ای مؤمنان! شما نیز بر آن حضرت صلوات بفرستید و کاملاً در برابر او تسلیم باشید.»

نگارنده گوید: اینها همه مظاهر ادب نسبت به حضرت نبیّ اکرم(ص) و پاسداری از حریم وجود قدسی او است.

11. از جمله مصادیق دیگر ادب نسبت به آن حضرت این است که هرگاه نام آن بزرگوار برده شده یا یاد حضرتش به میان آمد، بر ایشان صلوات فرستاده شود. از امام باقر(ع) روایت شده که رسول خدا(ص) فرمودند:

«هرگاه من نزد کسی یاد شوم و او بر من صلوات نفرستد، خداوند او را نخواهد آمرزید و او را از خود دور می‌کند.»4

و در حدیث دیگر فرمود:

«راه او به سوی جهنّم خواهد بود.»5

و در تعبیر دیگر فرمود:

«راه بهشت را گم خواهد کرد.»6

12. از امام صادق(ع) روایت شده که فرمودند:

«هرگاه پیامبر خدا در میان شما یاد شد، پس بر آن حضرت بسیار صلوات بفرستید؛ زیرا هرکس یک صلوات بر ایشان بفرستد، خداوند با هزار صف از ملائکه هزار صلوات بر او می‌فرستد و هیچ مخلوقی باقی نمی‌ماند؛ مگر اینکه به خاطر صلوات خدا و ملائکه بر این شخص، آنها نیز صلوات می‌فرستند و از این ثواب بزرگ روی برنمی‌تابد؛ مگر انسان جاهل مغروری که خدا و رسول از او بیزاند.»7

13. مصداق دیگر ادب محضر رسول خدا(ص) این است که انسان گناه نکند؛ زیرا این امر موجب اذیت آن حضرت می‌گردد. سماعة گوید: ما در مجلس امام صادق(ع) بودیم. من شنیدم که حضرت فرمودند: «چرا شماها رسول خدا را اذیت می‌کنید؟» کسی گفت: (آن حضرت سال‌ها پیش از دنیا رفته.) ما چگونه در این زمان ایشان را اذیت می‌کنیم؟

حضرت فرمودند: «آیا شما نمی‌دانید اعمال شما بر آن حضرت عرضه می‌شود؛ پس چون معاصی شما را می‌بیند، ناراحت می‌شود. پس ایشان را اذیت نکنید.»8

باری؛ این آداب و احکام بسیار است و آنچه تقدیم شد، نمونه‌هایی بیش نبود؛ امّا رمز و راز اصلی همة آنها یکی است و آن، خضوع و خشوع و تسلیم کامل در برابر رسول خدا(ص) است؛ البتّه این امر پشتوانه‌ای می‌طلبد و آن، معرفت به شئون گوناگون آن حضرت است. پس باید کوشید و شناخت خود نسبت به آن بزرگوار را هماره اعتلا بخشید.

حقیقت دیگر در این منظومة معرفتی، آن است که امامان معصوم(ع) به منزلة نفس و جان حضرت نبیّ اکرم(ص) هستند و امروز، این شأن در وجود حضرت حجّت(عج) جلوه‌گر است و باید تمام آداب و احکام نسبت به آن حضرت را رعایت نمود.

پی‌نوشت‌ها: