محّمدرضا دیانت
کی از بلاهایی که از دیرباز، دامن‌گیر جوامع بشری بوده و هم اکنون نیز با شدّت بیشتری به حیات شوم خود ادامه می‌دهد، معضل ویژه‌خواری1 نزدیکان مسئولان بوده است. پدیدة ویژه‌خواری از بارزترین آسیب‌های اجتماعی و شایع‌ترین بیماری‌های اداری در نظام مدیریتی کشورهاست که پیامدهای منفی و مظاهر نکبت‌بار آن در بسیاری از جوامع، از جمله کشورهای اسلامی قابل مشاهده و پیگیری است.
به شهادت تاریخ، ارتکاب این خیانت با تمامی مراحل و صورت‌های گوناگونی که در بستر زمان به خود گرفته، فرد و جامعه را در سراشیبی سقوط قرار داده و از نیل به سعادت هر دو جهان بازداشته است. هرچند افراد، زشتی این کار را در لابه‌لای عبارت و عناوین فریبنده و در ورای نام‌هایی، چون حقّ اولاد، صلة رحم، چراغی که به خانه رواست و... پنهان می‌کنند، امّا ناگفته پیداست که تغییر نام، به هیچ وجه تغییری در ماهیّت آن نمی‌دهد.
انحصارطلبی در زمرة آفت‌هایی است که اگر در جامعه‌ای نفوذ کند، مفاسد فراوانی، از قبیل بی‌عدالتی، یأس و ناامیدی ضعفا و از بین رفتن اعتماد عمومی را به دنبال داشته و به تدریج، شیرازة اجتماع را فرو می‌پاشد. به همین دلیل در آموزه‌های دینی به شدّت تقبیح شده است.
ویژه‌خواری که در عربی واژة «استئثار» برای آن به کار می‌رود، از مصادیق انحصارطلبی است. استئثار به معنای خودگزینی و اختصاص دادن چیزی به خود است.2 بر این اساس، استئثار و ویژه‌خواری به معنای مقدّم داشتن خود یا وابستگان و هواداران خود بر دیگران، در تأمین نیازها و خواسته‌هاست.
«قرآن» این انحصارطلبی را در همة زمینه‌ها مذمّت می‌کند؛ در هدایت، حقّانیت،3 دوستی خدا،4 قانون‌گذاری،5 انحصارطلبی اقتصادی6 و در حکومتداری.7
امیرمؤمنان علی(ع) در سخنی به برخی از آثار ویژه‌خواری و انحصارطلبی اشاره کرده و فرمودند:
«ویژه‌خواری و انحصارطلبی، حسادت می‌آورد و حسادت، دشمنی و دشمنی، اختلاف و اختلاف، پراکندگی و پراکندگی، ضعف و ضعف، زبونی و زبونی، زوال دولت و از میان رفتن نعمت.»8
از نظر امیرمؤمنان علی(ع) خود ویژه‌خوار، پیش از مردم به هلاکت و تباهی خواهد افتاد؛ زیرا اگر مردم دنیای خود را از دست می‌دهند، ویژه‌خوار آخرت خویش را به بهایی اندک فروخته و هلاکت ابدی را برای خود رقم زده است. آن حضرت می‌فرمایند:
«هر که در اموال انحصارطلبی کند، نابود می‌شود.»9
آن حضرت(ع) در فرمانشان به مالک اشتر نیز می‌فرمایند:
«از انحصارطلبی در آنچه مردم در آن برابرند و غفلت از آنچه در حوزة مسئولیت تو قرار دارد و در برابر دیدگان مردم روشن است، بپرهیز؛ زیرا تو به خاطر دیگران مؤاخذه خواهی شد و به زودی پرده‌های امور از برابر دیدگانت کنار خواهد رفت و داد ستمدیده از تو گرفته خواهد شد.»10
پیامبر اکرم(ص) فرمودند:
«پنج کس هستند که من و هر پیامبر مستجاب‌الدّعوه‌ای، آنان را لعنت کرده‌ایم: ... و کسی که اموال عمومی را به خود منحصر سازد و [تصرّف در] آن را [به نفع خود] حلال شمارد.»11
امیرمؤمنان علی(ع) خطاب به عمر بن خطّاب فرمودند:
«سه چیز است که اگر آنها را حفظ و به آنها عمل کنی، از هر چیز دیگر تو را کافی است و اگر آنها را ترک کنی، چیز دیگری برای تو فایده ندارد.»
عمر گفت: آنها چیست؟ امام فرمودند:
«1. اجرای حدود بر همه کس، چه از اقوام باشد و چه غیر از آنان؛ 2.حکم کردن طبق کتاب خدا، در حال خشنودی و خشم؛ 3 .تقسیم عادلانة بیت‌المال میان همة مردم، از عجم و عرب.»
عوامل و ریشه‌ها
1. ایمان ضعیف
2. تکبّر و غرور
3. منفعت‌طلبی
4. ساختارهای غلط اداری
5. بی‌توجّهی به شایسته‌سالاری
سیرة اهل بیت(ع) در برخورد با نزدیکان
1. برخورد امام علی(ع) با برادرشان عقیل
2. برخورد امام(ع) با پسر عمویشان ابن عبّاس
3. پاسخ نه به زیاده‌خواهان
4. عکس‌العمل امام در برابر پسرعمویشان عبدالله
5. امام صادق(ع) و پرهیز از ویژه‌خواری
6. امام زمان(عج) وعدالت
زنی و دامان آن را بگیری.»24
ب. زهد در دنیا؛
ج. یاد مرگ: «(پسرم!) قلب خویش را با موعظه زنده کن و هوای نفس را با زهد (و بی‌اعتنایی به زرق و برق دنیا) بمیران. دل را با یقین نیرومند ساز و با حکمت و دانش، نورانی و با یاد مرگ رام نما و آن را به اقرار به فنای دنیا وادار. با نشان دادن فجایع دنیا، قلب را بینا کن و از هجوم حوادث روزگار و زشتی‌های گردش شب و روز، آن را برحذر دار.
اخبار گذشتگان را بر او (بر نفس خود) عرضه نما و مصائبی را که به اقوام قبل از تو رسیده است، به او یادآوری کن. در دیار و آثار (ویران‌شدة) آنها گردش نما و درست بنگر آنها چه کردند، از کجا منتقل شدند و در کجا فرود آمدند. هرگاه در وضع آنها بنگری، خواهی دید که از میان دوستان خود، خارج شدند و در دیار غربت بار انداختند. گویا طولی نمی‌کشد که تو هم یکی از آنها خواهی شد.»25
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
عمر گفت: سوگند به جانم! مختصر و بلیغ گفتی.12 حضرت علی(ع) فرمودند:
«بخشش نابه‌جای حکمرانان از اموال عمومی مسلمانان، ستم و خیانت است.»13
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
مهم‌ترین دلیل گرایش به این خیانت، ضعف ایمان و عدم آراستگی به زیور تقوا و پرهیزگاری است. شخص باتقوا از نیروی قناعت‌ورزی برخوردار است و همین نیرو، وی را از حرص و طمع و در نتیجه، افتادن در این دام، رهایی می‌بخشد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
برخی بر این باورند که اصولاً مناصب اجتماعی برای آنان ساخته شده و دیگران هیچ شایستگی‌ای برای این‌گونه مسئولیت‌ها ندارند. این روحیة انحصارطلبی در حوزة سیاسی، ریشه در تکبّر و غرور شخصیت دارد. افرادی که دچار خودبزرگ‌بینی هستند و مال و ثروت و قدرت را مبنا قرار می‌دهند، برای دیگران هیچ ارزش و پایگاه اجتماعی‌ای قائل نیستند و مناصب را منحصر در خود دانسته و مانع از قدرت‌یابی یا منصب‌یابی دیگران می‌شوند.14
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
انسان دارای غریزة منفعت‌طلبی است و همواره در راستای منافع خود حرکت می‌کند. از این‌رو اختصاص امکانات حدّاکثری به اطرافیان و به ویژه فرزندان خود، ریشه در غریزة منفعت‌طلبی افراد دارد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
ویژه‌خواری مرضی ناشی از واقعیت‌هایی است که در یک نگاه اقتصادی، محصول ساختارهای غلط اداری است و از شیوع نوع خاصّی از فساد در دستگاه‌های دولتی حکایت دارد. عامل دیگر، پیچیدگی قوانین و رویّه‌های اداری و عدم شفّافیت آنهاست.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
عامل بعدی این غدّة خطرناک، بی‌توجّهی به شایسته‌سالاری در گزینش مناصب و مشاغل دولتی و از میان رفتن منزلت اجتماعی مشاغل دولتی است. از این‌رو راه از بین بردن این غدّة کشنده، آمدن مسئولان و حاکمان شایسته و مصلح در رأس کار است. فرمودند:
«پس مردم صالح نمی‌شوند؛ مگر به اصلاح زمامداران و زمامداران صالح نمی‌شوند؛ مگر با استقامت مردم.»15
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
امیرمؤمنان(ع) در برابر زیاده‌خواهی برادرشان عقیل فرمودند:
«اگر علی را بر روی تیغهای تیز سعدان که خواب را برباید یا به غل و زنجیر در بندند، بهتر و شیرین‌تر از آن است که خدا و پیامبرش را در حالتی ملاقات کنم که بر بندگان خدا ستم نموده باشم. به خدا سوگند! عقیل را در نهایت بینوایی دیدم. از من خواست تا یک صاع از گندم شما مردم را به او ببخشم؛ در حالی‌که فرزندانش را از شدّت فقر، آشفته‌موی و گردآلود با چهره‌ای نیلین می‌دیدم. چند بار نزد من آمد و خواهش خود مکرّر کرد و من همچنان به
او گوش می‌دادم و او پنداشت که دینم را به او می‌فروشم و شیوة خویش وامی‌گذارم و از پی هوای او می‌روم. پس پاره آهنی را در آتش گداختم تا مگر عبرت گیرد و به تنش نزدیک کردم. عقیل همانند بیماری ناله سر داد و بیم آن بود که از حرارتش بسوزد. گفتم: ای عقیل! نوحه‌گران در عزایت بگریند! آیا از حرارت آهنی که انسانی به بازیچه گداخته است، می‌نالی و مرا از آتشی که خداوند جبّار به خشم خود افروخته، بیمی نباشد؟ تو از این درد می‌نالی و من از حرارت آتش ننالم؟... به خدا سوگند! اگر همة هفت اقلیم عالم را و هر چه در زیر آسمان است، به من دهند تا نافرمانی خدا کنم، آن‌قدر که پوست جوی را از مورچه‌ای بربایم، نپذیرم و این دنیای شما برای من از برگی که ملخی می‌خاید، حقیرتر است. علی را با نعمتی که روی در زوال دارد و لذّتی که پایدار نمی‌ماند، چه کار؟ از اینکه خردم به خواب بی‌خبری رود یا به زشتی لغزشی مبتلا گردم، به خدا پناه می‌برم.»16
از این‌رو معاویه بعد از شنیدن این جریان از عقیل، سخت در شگفتی فرو رفت و گفت: چه دور است چه دور است یافتن همانند او! زنان عقیم هستند از اینکه مثل علی بزایند.17
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
در نامه‌ای از سوی امیرمؤمنان(ع) به ابن عبّاس آمده است:
«از بندة خدا علی، امیرالمؤمنین به عبدالله بن عبّاس.
امّا بعد؛ بنگر آنچه را نزد تو جمع شده، از غلّات مسلمانان و درآمدها و غنایم متعلّق به ایشان. پس آنها را بین افرادی که نزد تو هستند (و احتیاج دارند)، تقسیم کن تا ایشان را بی‌نیاز سازی و باقیماندة آن را نزد ما بفرست تا بین کسانی که نزد ما هستند، تقسیم کنیم. و السّلام.»18
در جای دیگر، حضرت به ابن عبّاس می‌فرمایند:
«ای فرزند عبّاس! بهرة تو از حکومت نباید مالی باشد که از آن استفاده کنی و نه غیظ و خشمی که با امر و نهی شفا یابد؛ بلکه باید هدف تو نابودی باطل و زنده داشتن حق باشد.»19
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
در آن زمان که گروه کثیری از نزدیکان و اصحاب امیرالمؤمنین علیّ بن ابی‌طالب(ع) از دور آن حضرت پراکنده شده و به سوی معاویه ره سپردند تا که نصیبی از دنیا ببرند، گروهی از یاران حضرتش خدمت او رسیدند و عرضه داشتند: ای امیرمؤمنان! این‌همه اموال را بخشش کن و این اشراف عرب و قریش و کسانی را که می‌ترسی زیر بار فرمان تو نروند و به سوی معاویه بگریزند، بر سایر آزادشدگان و عجمیان ترجیح و تفضیل ده. امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:
«مرا می‌گویید که پیروزی را از راه ستم بجویم؟ نه، به خدا سوگند! تا خورشید می‌تابد و ستاره‌ای در آسمان می‌درخشد، دست به چنین کاری نمی‌یازم. به خدا سوگند! اگر این اموال از خودم بود، هر آینه مساوات را در میان آنان مراعات می‌کردم؛ چه رسد به اینکه مال خودشان است.»20
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
عبدالله پسرعموی حضرت، از طرف امیرمؤمنان(ع) در «بصره» و نواحی «اهواز» و «کرمان» و... سمت کارگزاری داشت. او زیاد بن ابیه را که چندان هم خوشنام نبود، عامل بصره کرد. امام اعمال زیاد را زیر نظر داشتند و این نامه را برای او نوشتند که:
«به خدا سوگند! سوگندی راست که اگر آگاه گردم که در مال مسلمانان به کم و بیش خیانت ورزیده‌ای، چنان بر تو سخت گیرم که اندک‌مال گردی و گران‌پشت از فاقه و خوارمایه گردی. و السّلام.»21
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
در سیرة امام صادق(ع) ابداً کسی مشاهده نکرد که نزدیکان خویش را بر بقیه برتری و امتیاز ویژه دهند. از این‌رو بر تأسّی از سیرة پیامبر(ص) تأکید و شیوة آن حضرت را به عنوان حکم خداوند مطرح می‌کردند و می‌فرمودند:
«اهل اسلام، فرزندان اسلام هستند. در پرداخت، بالسّویه عمل می‌کنم.»
نمونه‌اش جواب از سؤالی دربارة نحوة تقسیم بیت‌المال است که می‌فرمایند:
«این [تساوی در حقوق] همان شیوة رسول خدا(ص) در [همان] ابتدای حکومتشان است.»22
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
از جمله اوصاف امام مهدی(عج) روش ایشان در ادارة امور بیت‌المال به شیوة پیامبر(ص) است. عبدالله بن مسعود از پیامبر(ص) در مورد اوصاف آن حضرت نقل می‌کند که:
«[مهدی(عج) ] مال را طبق مساوات تقسیم می‌کند و خداوند قلب‌های این امّت را لبریز از بی‌نیازی خواهد کرد.»23
در آخر، توصیة ما به همة مسئولان برای برون‌رفت از این معضل، همان سفارش‌های امام متّقیان به فرزندشان امام حسن(ع) است:
الف. خداترسی: «پسرم! تو را به تقوای الهی و التزام به فرمانش و آباد کردن قلب و روحت با ذکرش و چنگ زدن به ریسمان (لطف و عنایت) او توصیه می‌کنم و کدام وسیله می‌تواند میان تو و خداوند مطمئن‌تر از «حبل الله» باشد؟ اگر به آن چنگ
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. برای تحقیق بیشتر در این زمینه باید به دنبال واژه‌های انحصارطلبی، زیاده‌خواهی، امتیازخواهی، باج‌گیری، سهم‌خواهی، خودگزینی و... بود.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. فراهیدی، خلیل بن احمد، «العین»: ص3۷، مادّة «أثر»؛ ابن منظور، محمّد من مکرم، «لسان‌العرب»: ج ۴، ص ۸، مادّة «أثر».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. سورة بقره، آیة 111.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. سورة مائده، آیة 18.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. سورة نازعات، آیة 24.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. سورة آل‌عمران، آیة 75؛ سورة نساء، آیة 53.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. سورة بقره، آیة 247.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. «الاِستِئثارُ یوجِبُ الحَسَدَ، وَ الحَسَدُ یوجِبُ البِغضَةَ، وَ البِغضَةُ توجِبُ الاِختِلافَ، وَ الاِختِلافُ یوجِبُ الفُرقَةَٔ، وَ الفُرقَةُ توجِبُ الضَّعفَ، وَ الضَّعفُ یوجِبُ الذُّلَّ، وَ الذُّلُ یوجِبُ زَوالَ الدَّولَةِ وَ ذَهابَ النِّعمَةِ»؛ ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله، «شرح نهج البلاغه»، قم، چاپ اوّل، 1404ه .ق.، ج20؛ ص345، ح ۹۶۱
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. «مَن یَستَأثِر مِنَ الاموالِ یَهلِك»؛ ابن شعبه حرّانی، حسن بن علی، «تحف العقول»، قم، چاپ دوم، 1404ه .ق.، النص، ص217؛ علّامه مجلسی، «بحار الانوار»، ج ۷۸، ص ۵۶، ح ۱۱۸.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. «نهج‌البلاغه»، نامة 53.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. «خَمْسَةٌ لَعَنْتُهُمْ وَ كُلُ نَبِیٍ مُجَابٍ الزَّائِدُ فِی كِتَابِ اللَّهِ وَ التَّارِكُ لِسُنَّتِی-وَ الْمُكَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِی مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ الْمُسْتَأْثِرُ بِالْفَیْءِ وَ الْمُسْتَحِلُّ لَهُ»؛ كلینی، محمّد بن یعقوب، «الكافی»، طبقات الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407ه .ق.، ج 2، ص 293.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. «ثَلَاثٌ إِنْ حَفِظْتَهُنَّ وَ عَمِلْتَ بِهِنَّ كَفَتْكَ مَا سِوَاهُن.»؛ طوسی، محمّد بن الحسن، «تهذیب الأحكام (تحقیق خرسان)»، تهران، چاپ چهارم، 1407ه .ق.، ج 6، ص 227.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. «جُودُ الْوُلَاةِ بِفَیْءِ الْمُسْلِمِینَ جَوْرٌ وَ خَتَر»؛ تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمّد، «تصنیف غرر الحكم و درر الكلم»، قم، چاپ اوّل، 1366ه .ش.، ص 343.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. سورة بقره، آیات 246-247.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. «فَلَیْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِیَّةُ إِلَّا بِصَلَاحِ الْوُلَاةِ وَ لَا تَصْلُحُ الْوُلَاةُ إِلَّا بِاسْتِقَامَةِ الرَّعِیَّةِ»؛ «نهج‌البلاغه»، خطبة 216.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. «لَقَدْ رَأَیْتُ عَقِیلًا وَ قَدْ أَمْلَق...»، «نهج‌البلاغه»، خطبة 219.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. «هَیْهاتَ هَیْهاتَ عَقِمَتِ النِساءُ أنْ یَلِدْنَ مِثْلَهُ»؛ «شرح نهج‌البلاغه»، ج 11، ص 254.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. «فَانْظُرْ مَا اجْتَمَعَ عِنْدَكَ مِنْ غَلَّاتِ الْمُسْلِمِین...»؛ «بحار الانوار»، بیروت، چاپ دوم، 1403ه .ق.، ج 32، ص 402.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. «فَلَا یَكُنْ حَظُّكَ فِی وَلَایَتِكَ مَالًا تَسْتَفِیدُهُ...»، «بحار الانوار»، ج 40، ص 328.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. «أَ تَأْمُرُونِّی أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْر...»؛ مفید، محمّد بن محمّد، «الأمالی»، قم، چاپ اوّل، 1413ه .ق.، ص 176.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. «وَ إِنِّی أُقْسِمُ بِاللَّهِ قَسَماً صَادِقاً لَئِنْ بَلَغَنِی أَنَّكَ خُنْت...»، «نهج‌البلاغه»، نامة 20.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. «هُوَ فِعْلُ رَسُولِ اللَّهِ فِی بَدْوِ أَمْرِهِ»؛ «أَهْلُ الْإِسْلَامِ هُمْ أَبْنَاءُ الْإِسْلَامِ أُسَوِّی بَیْنَهُمْ فِی الْعَطَاءِ...»؛ «التهذیب»، ج 6، ص 146.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. «یَقْسِمُ الْمَالَ بِالسَّوِیَّةِ وَ یَجْعَلُ اللَّهُ الْغِنَی فِی قُلُوبِ هَذِهِ الْأُمَّةِ»؛ «بحار الانوار»، ج 51، ص 84.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. «فَإِنِّی أُوصِیكَ بِتَقْوَی اللهِ أَی بُنَی وَلُزُومِ أَمْرِهِ، وَعِمَارَةِ قَلْبِكَ بِذِکْرِهِ، الاِعْتِصَامِ بِحَبْلِهِ. وَأَی سَبَب أَوْثَقُ مِنْ سَبَب بَینَكَ وَبَینَ اللهِ إِنْ أَنْتَ أَخَذْتَ بِهِ»؛ احمدی میانجی، علی، «مكاتیب الأئمة(ع) »، قم، چاپ اوّل، 1426ه .ق.، ج 1، ص 539.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. «أَحْی قَلْبَكَ بِالْمَوْعِظَةِ، وَأَمِتْهُ بِالزَّهَادَةِ...»، «نهج‌البلاغه»، نامة 53.
منبع: «اشرافی‌گری، بلای یک ملّت»، واحد پژوهش مؤسّسة فرهنگی هنری موعود عصر(عج) ، موعود عصر(عج) ، تهران، چاپ دوم، 1398، صص 107-117.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑