سهیلا جلالی کندری
حیله‌گری و مکر
یکی دیگر از علّت‌های مغضوب شدن بنی‌اسرائیل آن است که در استحلال محارم الهی حیله‌گری کرده، سعی می‌کردند مرتکب محارم شوند و در عین حال در ظاهر خود را از انجام آن مبرّا و پاک جلوه دهند. کار اصحاب سبت از جمله این حیله‌گری‌هاست.1 دربارة اصحاب سبت در بخش «تجاوز به حدود الهی» صحبت کردیم. در اینجا به ذکر نظر مفسّران در مورد چگونگی حیله‌گری آنها می‌پردازیم.
آنها روز جمعه قلّاب‌ها یا تور ماهی‌گیری را به آب می‌انداختند و آن را با وسیله‌ای در دریا ثابت نگه می‌داشتند. روز شنبه که ماهی‌ها به سطح آب می‌آمدند، در این قلّاب و تورها گرفتار می‌شدند. سپس آنها غروب روز شنبه برای جمع‌آوری تورها اقدام می‌کردند و از این طریق، ماهی‌های بسیاری را صید کرده، برای فروش عرضه می‌کردند و در پاسخ به اعتراض ناهیان از منکر می‌گفتند: ما ماهی را روز یکشنبه صید کردیم و این کار منع نشده است. آنان با این توجیه، سعی می‌کردند کار خود را از نظر شرع جایز جلوه دهند.2
مردی از بنی‌اسرائیل روز شنبه یک ماهی از آب گرفت و نخی به دمش بست و سر دیگر نخ را در ساحل محکم کرد و سپس ماهی را به دریا انداخت. فردا آن را گرفت و خورد. دیگران ابتدا او را ملامت کردند؛ ولی هنگامی که دیدند او عذاب نشد، آنها نیز چنین کردند و ماهی‌هایی را که از این طریق در روز شنبه گرفتار می‌کردند، روز یکشنبه صید کرده، مقداری از آن را برای مصرف خود برمی‌داشتند و مازاد آن را می‌فروختند.3
عدّه‌ای از بنی‌اسرائیل حوض‌هایی در کنار ساحل کندند که به دریا راه داشت. وقتی در روز شنبه ماهی‌ها بر سطح آب و نزدیک ساحل می‌آمدند، به این حوض‌ها هم وارد می‌شدند. سپس راه ورودی دریا به حوض را می‌بستند و ماهی‌ها را در آنجا گرفتار می‌کردند و روز یکشنبه آنها را صید می‌کردند.4
به این ترتیب بنی‌اسرائیل حیله‌هایی را برای شکستن حریم‌های الهی به کار می‌بردند. به تدریج این کار در نظر آنان کوچک جلوه کرد و آنان را در شکستن حریم روز شنبه، جسور ساخت تا آنکه کم کم بی‌پروا به صید ماهی در روز شنبه مشغول شدند. از رسول الله(ص) روایت شده که فرمودند:
«لا ترتکبوا ما ارتکبت الیهود فتحلوا محارم الله بأذکی الجیل؛5
کارهایی را که یهود مرتکب شدند و از آن طریق محارم الهی را با حیله بر خود حلال کردند، مرتکب نشوید.»
رسول الله(ص) در این سخن از به کار بردن مکر و حیله به منظور حلال کردن محارم الهی نهی کرده‌اند. فقها نیز با استناد به این آیات و روایات رسول الله(ص) ، حیله در دین را حرام می‌دانند.6
یهود که تصوّر می‌کردند می‌توان با تغییر چهرة صوری گناه، آن را تبدیل به یک عمل مجاز کرد، در حقیقت خود را فریب دادند. انگیزة آنها از این‌گونه کارها، یا پوشاندن چهرة زشت باطنی خود در افکار عمومی است یا فریب دادن وجدان و کسب آرامش کاذب درونی. عیب بزرگ این اعمال این است که: اوّلاً چهرة مذهب را در نظر دیگران زشت جلوه می‌دهد و ثانیاً گناه را در نظرها کوچک جلوه داده
ضلالت و گمراهی
ضلالت بنی‌اسرائیل
خود گمراه شدند و هم موجب گمراهی دیگران شدند.
در این آیه خداوند می‌فرماید آنان را که به میمون و خوک مسخ نموده، کسانی هستند که مورد غضب خداوند واقع و از رحمت او محروم شده‌اند. آنان در آخرت جایگاه بسیار بدی دارند و از راه حق و میانه، که نه به افراط متمایل باشد و نه به تفریط، منحرف شده‌اند.
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
و از اهمّیت آن می‌کاهد و افراد را چنان در برابر گناه جسور می‌سازد که پس از انجام آن‌گونه کارها، کم کم برای ارتکاب علنی گناه، آماده و مستعد می‌شوند.
حیله‌گری یهود در استحلال محارم الهی منحصر به این نمونه نیست؛ بلکه آنها در مورد پیه و چربی حیوانات نیز که بر آنها حرام شده بود، حیله‌ای به کار بردند. از آنجا که استفادة مستقیم از پیه و چربی بر آنها حرام شده بود، آن را آب کرده و از درآمد فروش آن استفاده کردند. رسول اکرم(ص) به این عمل آنها اشاره کرده و آنان را نفرین نمودند. ایشان فرمودند:
«قَاتَلَ اللَّهُ الْیَهُودَ، حُرِّمَتْ عَلَیْهِمْ الشُّحُومُ، فَجَمَلُوهَا، فَبَاعُوهَا و ألکلوا ثمنها؛7
خدا یهود را بکشد! پیه و چربی بر آنها حرام شده بود. پس آنها را فروختند و بهای آن را خوردند.»
البتّه حیله‌گری یهود محدود به این نوع نیست. آنان برای جلوگیری از ایمان مردم به پیامبران، حیله‌های بسیار به کار بردند. در مقالات آینده به مواردی اشاره خواهیم کرد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
خداوند در آیاتی از قرآن کریم، بنی‌اسرائیل را ضالّین و گمراهانی دانسته است که نه تنها خود گمراهند، بلکه سعی در گمراه کردن دیگران دارند.
راغب اصفهانی به دقّت کلمة ضلال را تعریف کرده، می‌نویسد:
ضلال عدول از راه مستقیم است و در نقطة مقابل هدایت قرار دارد. ضلال به هر عدولی از راه مستقیم، خواه عمدی یا سهوی، کم یا زیاد گفته می‌شود. بنابراین صحیح است که لفظ ضلال در مورد کسی که خطایی از او سر می‌زند، به کار رود. از این‌رو هم به پیامبران و هم به کفّار نسبت داده می‌شود؛ اگرچه بین ضلالت این دو تفاوت بسیاری است. ضلال از جهت دیگر سه نوع است: اوّل، ضلال یا بیراهه بودن در علوم نظری، مثل ضلالت در شناخت خدا و وحدانیت او و شناخت نبی و مانند اینها؛ دوم، ضلال در علوم عملی، مثل ضلال معرفت احکام شرعی که عبادت شمرده می شوند؛ سوم، ضلال بعید یا انحراف و گمراهی دور از صراط مستقیم و آن اشاره به چیزی است که کفر نامیده می‌شود. إضلال نیز دو نوع است: اوّل آنکه سببش ضَلال و گم شدن باشد که خود بر دو نوع است: یکی آنکه چیزی از تو دور و گم شود و دیگری آنکه خود به ضلال و دور شدنش حکم کند. ضلال در این دو سبب إضلال است؛ دوم إضلال سبب ضَلال باشد و آن این است که امر باطل برای انسان مزیّن شود تا او را به گمراهی (ضلال) بیفکند.8
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
بنی‌اسرائیل در غیاب موسی(ع) به عبادت گوساله پرداختند. خداوند این کار آنها را ضلالت و گمراهی دانسته است و سامری را به عنوان کسی که آنان را گمراه کرد، معرفی می‌کند و می‌فرماید: «وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِیُّ»9 و این از نوع دوم إضلال است؛ یعنی امر باطلی برای بنی‌اسرائیل مزیّن شد و آنها را به گمراهی افکند.
در آیة دیگر خداوند پس از ذکر تحریف «تورات» به وسیلة علمای بنی‌اسرائیل می‌فرماید:
«أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَ الْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ... ؛10
اینان گمراهی را به جای هدایت برگزیدند و عذاب را به جای آمرزش ...»
دانشمندان یهود که با کتمان کتاب الهی، به تحریف تورات پرداخته و در عوض، بهایی اندک دریافت کردند، در حقیقت ضلالت و گمراهی را به عوض هدایت خریداری کردند و عذاب خداوند را به عوض مغفرت و بخشش او طلب نمودند. آیة دیگر نیز مؤیّد همین مسئله است و می‌فرماید:
«أَلَمْ تَرَ إِلَى ٱلَّذِینَ أُوتُواْ نَصِیبًا مِّنَ ٱلْکِتَٰبِ یَشْتَرُونَ ٱلضَّلَٰلَةَ وَیُرِیدُونَ أَن تَضِلُّواْ ٱلسَّبِیلَ؛11
آیا آن کسانی را که از کتاب بهره‌ای داده شده‌اند، ندیده‌ای که گمراهی می‌خرند و می‌خواهند که شما نیز گمراه شوید؟»
برخی این آیه را در مورد اهل کتاب و برخی تنها در مورد یهود می‌دانند. آیه بدین معناست که: ای رسول! آیا نمی‌دانی و به این گروه نمی‌نگری که با اینکه بهره‌ای از کتاب الهی دارند، چگونه هدایت خدا را بر خود حرام کرده، آن را به ضدّش تبدیل نمودند؟ آنها با این انتخاب، ضلالت را در عوض هدایت خریدند و می خواهند شما را هم از راه مستقیم منحرف سازند. همان‌گونه که خود منحرف شدند، مکر و حیله به کار می‌برند تا شما را از دینتان بازگردانند.
در این آیه یهود، هم به ضلال و هم به إضلال توصیف شده‌اند؛12 یعنی هم خود از راه مستقیم و حق منحرف هستند و هم قصد دارند دیگران را از این راه منحرف کنند.
همچنین علمای یهود و نصارا در دین خود گزافه‌گویی کرده، با این کار، هم
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. نگاه کنید به: سورة اعراف(7)، آیات ۱۶۳-۱۶۶.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. طبرسی، فضل بن حسن، «مجمع البیان»، ج 2، ص 493؛ ابن کثیر، اسماعیل، «تفسیر القرآن العظیم»، ج 2، ص 269؛ آلوسی، سیّد محمود، «روح المعانی»، ج ۹، ص ۹۳.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. همان منابع؛ طبری، محمّد بن جریر، «جامع البیان»، ج ۹، صص ۶۵ و ۶۶.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. همان، ص ۶۸؛ رازی، محمّد، «التفسیر الكبیر»، ج ۳، ص ۱۱۷؛ بحرانی، سیّد هاشم، «البرهان فی التفسیر القرآن»، ج ۲، ص ۱۴۲.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. «تفسیر القرآن العظیم»، ج ۲، ص ۴۶۸. او سند روایت را صحیح می‌داند؛ «روح المعانی»، ج 9، ص 94.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. سیّد طنطاوی، محمّد، «بنواسرائیل فی القرآن و السنه»، ص ۴۲۱؛ به نقل از «صحیح بخاری»، باب «لا یذاب شحم»، ص ۱۰۲ و «صحیح مسلم»، کتاب المساقاة، ج ۳، ص ۱۲۰۶.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. اصفهانی، راغب، «المفردات»، ص ۲۹۷؛ صاحب «قاموس» نیز نظر راغب را تأیید می‌کند؛ قرشی، علی‌اکبر، «قاموس قرآن»، ج ۴، صص ۱۹۲-۱۹۳.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. سورة طه(20)، آیة ۸۵، ترجمه: «و سامری آنان را گمراه ساخت.»
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. سورة بقره(2)، آیة ۱۷۵.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. سورة نساء(4)، آیة ۴۴.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. «جامع البیان»، ج ۵، صص ۷۴-۷۵؛ «التفسیر الكبیر»، ج ۱۰، ص ۱۱۸.
منبع: جلالی کندری، سهیلا، «یهود شناخت (تأمّلی بر اندیشه، عمل و فرجام بنی‌اسرائیل از نگاه قرآن)»، تهران، حامیان آزاد قدس، 1389، صص 118-125.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑