پیوند نور

گزارش لحظه به لحظه از میلاد نور - قسمت دوم

علی اکبر مهدی‌پور

امام هادی(ع) [به حکمیه خاتون(س) ] فرمودند:

«ای دختر رسول خدا! او را به خانة خود ببر، فرایض دینی و سنن اسلامی را به او بیاموز، که او همسر ابومحمّد و مادر حضرت قائم(ع) می‌باشد.»1

از این روایت استفاده می‌شود که از سویی حکیمه خاتون(س) دارای فضیلت‌ها و لیاقت‌های خاصّی بوده است که مهم‌ترین مسائل امنیتی را می‌توانسته هدایت کند و از طرفی امام هادی(ع) به ایشان اعتماد کامل داشته‌اند. بدین‌سان از این روایت سه نکته استفاده می‌شود که در مسائل امنیتی و سیاسی تأثیر بسزایی دارد:

الف) اعتماد کامل امام هادی(ع) به حکیمه خاتون؟سها؟: بر پایة این روایت حکیمه خاتون؟سها؟ از دیدگاه امام هادی(ع) بانویی است فرهیخته و عالم به احکام مختلف دینی؛ این جملة حضرت که: «او را به منزل خود ببر و احکام واجب و مستحب را به او بیاموز.» نشانگر عمق دانایی و گسترة دانش جناب حکیمه خاتون؟سها؟ است. حکیمه خاتون؟سها؟ به گونه‌ای بر فرایض و سنّت‌ها از دیدگاه امام هادی(ع) مسلّط است که می‌تواند کسی، چونان نرگس خاتون؟سها؟ را عالمانه و هوشیارانه آموزش دهد و او را برای همسری حضرت ابامحمّد و مادری مولانا صاحب‌الزمان(عج) آماده کند.

ب) از جملة «این همان کنیز است.» به روشنی استفاده می‌شود که جناب حکیمه خاتون؟سها؟ از قبل می‌دانسته است که بانویی با این ویژگی‌ها همسر امام عسکری(ع) و مادر حضرت مهدی(عج) خواهد شد و امام هادی(ع) در این‌باره می‌فرمایند: «این همان است که پیش از این از اوصافش آگاه بودی.» و این نشانگر اوج اعتماد حضرت به هوشیاری سِر نگهداری، امانتداری و لیاقت جناب حکیمه خاتون؟سها؟ است. او هم خود امین است و هم منزل او جای امنی است برای سکونت و آموزش حضرت نرگس خاتون؟سها؟؛ بدین سان که امام(ع) به وی به طور

کامل اعتماد داشته و اسراری از این دست را به او می‌فرموده‌اند.

ج) اعتقاد و اعتماد آن حضرت به حکیمه خاتون؟سها؟ به اندازه‌ای است که عنوان بنت رسول الله را به او اطلاق می‌کنند؛ عنوانی که پیش از او بر بانوان بزرگ و بی‌بدیلی، مانند فاطمه زهرا؟سها؟ و زینب کبری؟سها؟ اطلاق می‌شده است؛ همان‌طور که امیرمؤمنان(ع) به فاطمه؟سها؟ اعتماد کامل داشتند و ایشان سهم تعیین کننده‌ای در پیشبرد راه و رسم امیرالمؤمنین(ع) داشته‌اند و به همان‌سان که زینب کبری؟سها؟ پا به پای امام حسین(ع) حرکت کرده و در حسّاس‌ترین صحنه‌ها و عرصه‌ها با ایشان بودند و تأثیر بسزایی در واقعة عظیم «کربلا» داشتند و همان‌طور که فاطمه معصومه؟سها؟ در کنار برادرشان حضرت رضا(ع) بودند و یار و یاور آن جناب.

این بانوان ویژگی‌های داشتند که در انجام این مأموریت، رسول خدا(ص) اسوة آنان بود. از این‌رو به آنان بنت رسول الله گفته می‌شد.2 حکیمه خاتون؟سها؟ نیز در خدمت به برادرش، امام هادی(ع) و در فداکاری و ایثار، از هیچ اقدامی دریغ نورزید و سامرّای حکیمه خاتون(س) یا «قم» فاطمة معصومه؟سها؟ و مدینة زینب کبری؟سها؟ و فاطمه زهرا؟سها؟ ملاک واحدی داشت و از این‌رو فضیلت‌ها، علم و دانش، هوشیاری، گذشت و ایثار، اطاعت تام از برادر که مولا و امام معصوم او نیز بودند و صفاتی از این دست، در او اوضاع و احوال و شرایطی فراهم آورده بود که امام معصوم(ع) او را بنت رسول بخوانند؛ یعنی وی را کسی بدانند که حقّ دختری رسول الله(ص) را ادا کرده است؛ افزون بر اینکه به گفتة برخی از عالمان، یاء در واژة «اختی» برای تفخیم است؛3 یعنی آن حضرت با عظمت تمام او را یاد کرده و او را خواهر خود می‌خوانند.

از سویی این حدیث شریف نشان از عظمت و فضیلت‌های نهفته در وجود جناب حکیمه خاتون(س) دارد و نشان می‌دهد که او:

1. در همة حوزه‌های فرایض و سنن دینی عالم بوده است؛ اعمّ از باورها، احکام و گزاره‌های اخلاقی و به طور خلاصه، هر چه دانستن اعتقاد و عمل به آن واجب یا مستحب است. اگر معنای فرایض و سنن را در سخن امام، اعمّ از مصادیق و افراد آن با توجّه به شرایط زمانی و مکانی جناب حکیمه خاتون؟سها؟ بدانیم، مسائل امنیتی و سیاسی که مراعات آنها در زمرة واجبات بوده است نیز مشمول این حکم خواهد بود؛

2. لیاقت و توان تعلیم و آموزش در مراحل عالی و حتّی به کسانی مانند نرگس خاتون؟سها؟را داشته است؛

3. امین بود و زمینه و ظرفیت شنیدن اسرار و حفظ آنها را در عالی‌ترین مراتب داشته است و معلوم می‌شود که ایشان پیش از این، از خصوصیات و ویژگی‌های جناب نرگس خاتون؟سها؟ اطّلاع داشته است؛ چون امام اشاره می‌فرمایند که: «این همان است که گفتم (یا) می‌دانستی»؛

4. امانتداری در مسائل حسّاس و پیچیده کفایت نمی‌کند؛ بلکه هوشیاری نیز لازم است. از این حدیث شریف استفاده می‌شود که حکیمه؟سها؟ بانویی هوشیار، خردمند و مورد اعتماد حضرت بوده است؛

5. او در برابر امر مولایش مطیع بوده و بی‌چون و چرا نرگس خاتون؟سها؟ را به خانه می‌برد و وظایف خود را دربارة او انجام می‌دهد. آنچه در میان همة این نکته‌ها اهمّیت ویژه دارد، جایگاه ممتاز جناب حکیمه خاتون؟سها؟ در مسائل امنیتی و سیاسی دستگاه امامت است. از این روایت استفاده می‌شود که برنامة ازدواج امام عسکری(ع) با نرگس خاتون؟سها؟ از قبل به طور دقیق طرّاحی شده و کسانی که باید آن را اجرا کنند، برای این مأموریت آماده شده‌اند. یکی از آنان و مهم‌ترین آنان، جناب حکیمه خاتون؟سها؟ است که امام(ع) به ایشان می‌فرمایند: «این همان دوشیزة ارجمندی است که از او اطّلاع داری (یا) همان دوشیزه‌ای است که پیش از این دربارة او با تو گفت‌وگو کرده‌ام.»

گواه درستی این نکته آن است که بلافاصله ایشان نرگس خاتون؟سها؟ را سخت و به مدّت طولانی در آغوش می‌گیرد و بسیار خوشحال می‌شود؛ چه اینکه احساس می‌کند تحقّق وعدة الهی، یعنی تولّد حضرت مهدی(عج) نزدیک است. او به خوبی می‌داند که انجام این ازدواج بسیار حسّاس و خطیر است و باید به هیچ‌وجه نااهلان و نامحرمان از آن آگاه نگردند و همان‌طور که اشاره شد، این مأموریت را به خوبی با دقّت و هوشیارانه به فرجام می‌رساند.

حسّاس بودن و امنیتی بودن این ازدواج و تولّد حضرت مهدی(عج) بسیار فراتر است از آنچه گفته شد؛ به همان‌سان که عظمت مأموریتی که جناب حکیمه خاتون؟سها؟ در این‌باره داشته، بزرگ است و دقیق و حسّاس شاید اشاره به جمله‌ای که در زیارت جناب نرگس خاتون؟سها؟ آمده است بتواند این امر را تا حدودی روشن سازد. در زیارت آن حضرت آمده است: «سلام بر تو ای کسی که شبیه مادر موسی هستی!»4

به احتمال بسیار قوی دلیل تشبیه جناب نرگس خاتون؟سها؟ به مادر موسی(ع) آن است که تمام مراحل مادری او دربارة موسی(ع) پنهان از چشمان فرعونیان و مأموران و جاسوسان حکومت بود و خانوادة موسی(ع) با رعایت مسائل امنیتی و تدبیر دقیق و مؤثّری که داشتند توانستند جان او را حفظ کنند تا موسی(ع) در زمان مناسب به صحنه آید و بساط فرعونیان را برچیند؛ کوچکترین اشتباه و بی‌دقّتی می‌توانست جان موسی(ع) را به خطر انداخته، جامعه را از وجود او محروم سازد.

از آنجا که دستگاه خلافت عبّاسی - با توجّه به روایات رسیده از محدّثان شیعه و سنّی - با نهایت دقّت برای آگاهی از مادر حضرت ولیّ عصر(عج) و کنترل و بالأخره از بین بردن ایشان مأمورانی گماشته بود تا وی را شناسایی کنند، باید مسائل امنیتی مرتبط به مادر حضرت مهدی(عج) با هوشیاری کامل و با رعایت اصول مخفی‌کاری مراعات می‌شد و این جناب حکیمه خاتون؟سها؟ بود که بخش مهمّی از این مأموریت را به عهده داشت.

احتمال می‌رود افزون بر مسائل امنیتی مرتبط به ازدواج یاد شده، جناب حکیمه خاتون؟سها؟ نوعی وکالت از امام هادی(ع) در دیگر حوزه‌ها داشته است که توضیح این مسئله در ادامه خواهد آمد.

حکیمه خاتون؟سها؟ در زمان امام عسکری(ع)

در دوران امامت امام عسکری(ع) و در عصر خلافت معتز (۲۵۲-۲۵۵ه‍ .ق.)، مهتدی (۲۵۵-٢٥٦ه‍ .ق.) و معتمد عبّاسی (٢٥٦-٢٧٩ه‍ .ق.) حکومت مرکزی عبّاسیان در مقایسه با گذشته به ضعف گراییده بود و ترک‌ها پست‌های حسّاس حکومت و مراکز قدرت را در دست گرفته بودند؛ اوضاع و احوال اجتماعی نامناسب بود و امنیت، سلامت، نشاط و امید به زندگی سالم از جامعه تا حدود زیادی رخت بربسته بود. در این دوره فشار سنگین و ستم‌های مستمرّ سه خلیفة یاد شده بر امام عسکری(ع) و یاران ایشان

ادامه داشته، بلکه اختناق و ظلم دستگاه خلافت عبّاسی بر آن حضرت و اطرافیانش بیشتر شده بود. حتّی معتمد عبّاسی که تظاهر به زهد و پارسایی می‌کرد و عمر بن عبدالعزیز را الگوی خود می‌دانست، از زندانی کردن امام دریغ نکرد و حتّی تصمیم گرفت امام را به شهادت برساند؛ ولی موفّق نشد.5 امام عسکری(ع) علّت شدّت اختناق در این دوره را این‌گونه توضیح می‌دهند:

«دومین دلیل دشمنی امویان و عبّاسیان با ما آن است که آنان به وسیلة روایات متواتری که از رسول الله(ص) به دستشان رسیده است، می‌دانند که حکومت جبّاران و ظالمان به دست قائم آل‌محمّد(عج) نابود خواهد شد. از این‌رو آنان در کشتن اهل بیت(ع) و از بین بردن نسل آنان می‌کوشند تا از تولّد حضرت قائم(عج) جلوگیری کنند یا او را به قتل برسانند.»6

از این‌رو حکومت عبّاسی تلاشی بی‌وقفه در مراقبت از خانة امام(ع) و جست‌وجوی شدید برای یافتن فرزند امام حسن عسکری(ع) داشتند. گاه بی‌خبر منزل امام را بررسی می‌کردند و گاه جاسوسان را در لباس خدمتکار و پزشک به منزل امام می‌فرستادند. پس از بیماری امام حسن عسکری(ع) چندین پزشک و ده نفر از معتمدان را فرستادند و به آنها دستور دادند شبانه‌روز در آنجا بمانند و کنیزان را کنترل کنند تا ببینند کدام‌یک باردار است و این کنترل‌ها تا مدّتی پس از شهادت حضرت ادامه داشت.7 گسترش قدرت شیعیان در «عراق»8 و نهضت‌های علویان نیز از دیگر دلایل شدّت سرکوب شیعیان و فشار بر امام عسکری و یارانش بود. از این‌رو مسئولیت کسانی چون حکیمه خاتون؟سها؟ در مرکز رهبری امام عسکری و نمایندگان ایشان در سرتاسر جهان اسلام باید گسترش می‌یافت.

در این دوره جناب حکیمه خاتون؟سها؟ با تکیه بر تجربة دوران حیات امام جواد و امام هادی(ع) پخته‌تر شده بود. ارتباط مستمر ایشان با امام هادی و عسکری(ع) تلاش ایشان برای یادگیری فرایض و سنن، جناب حکیمه خاتون(س) را از جهت علمی رشد داده بود. از سویی با اهداف، سیاست‌ها و تاکتیک‌های دستگاه خلافت در کنترل و مراقبت از امام معصوم آشنا بود؛ از یاران امام و نقاط ضعف و قوّت اطرافیان حضرت و تا حدودی از چند و چون شیوة بهره‌برداری امام ما از آنان آگاه بود و به طور خلاصه جناب حکیمه خاتون؟سها؟ با افزایش جنبه‌های علمی، معنوی و سیاسی و با کوله‌باری از تجربه آمادة پذیرفتن مسئولیت‌های جدید بود.

آن بانوی عظیم‌الشأن در این مرحله از زندگی پربار خود در مسائل امنیتی و سیاسی سهم افزون‌تری در مقایسه با دوران امامت حضرت هادی(ع) داشت. بررسی روایات مرتبط به ایشان نشان می‌دهد که آن بزرگوار از خانوادة امام مراقبت می‌کرد و به طور خاص، مراقب جناب نرگس خاتون؟سها؟ بود و تولّد حضرت مهدی(عج) را انتظار می‌کشید و به احتمال زیادتر در این دوره نیز از سوی حضرت عسکری(ع) در مسائل بسیار مهم وکالت داشت.

همان‌طور که اشاره شد در این مرحله نیز مهم‌ترین مسئله، مسئلة تولّد حضرت مهدی(عج) ، حفاظت از ایشان با رعایت اصول مخفی‌کاری و مسائل امنیتی و در عین حال نمایاندن ایشان و تثبیت و استوارسازی امامت آن بزرگوار بود؛ چه امامت امام دوازدهم(عج) ، قائم آل محمّد که عدالت را در پهنة زمین استوار خواهند نمود و بساط ستم و طغیان جبّاران و ظالمان را از بیخ و بن برخواهند کند، باید به گونه‌ای روشن و به دور از هرگونه شکّ و شبهه اثبات می‌شد و اثبات تولّد آن حضرت، راهی جز نشان دادن ایشان به افراد موثّق و مطمئن نداشت.

این نکته بر مشکلات امنیتی امام عسکری(ع) می‌افزود. در این مسئله باید مردان و زنانی پولادین، هوشیار و مؤمن و معتقد امام عسکری(ع) را یاری می‌دادند که جناب حکیمه خاتون؟سها؟ در زمرة آنان، بلکه سرآمد آنان بوده است. روایات رسیده دربارة تولّد حضرت قائم(عج) نشان می‌دهد که تولّد آن حضرت با مراقبت و مدیریت جناب حکیمه خاتون؟سها؟ به فرجام رسیده است. این روایات گوناگون است؛ امّا می‌توان گفت که مضمون آنها یکی است یا بسیار به هم نزدیک است.

در یکی از این روایات در این‌باره چنین آمده است:

حکیمه می‌گوید: امام هادی(ع) به رحمت خدا پیوست و ابومحمّد به جای او نشست و من همان‌طور که به طور مستمر به دیدار پدرش می‌رفتم، به دیدن او نیز می‌رفتم. یک روز نرجس آمد تا کفش مرا برگیرد و بدین‌سان احترام و ادبی که در برابر بزرگان به‌جا می‌آورند، برای من انجام دهد و گفت: ای بانوی من! کفش خود را به من ده. گفتم: بلکه تو سرور و بانوی منی. به خدا سوگند! کفش خود را به تو نمی‌دهم تا آن را برگیری و اجازه نمی‌دهم به من خدمت کنی؛ بلکه به روی چشم، تو را خدمت می‌کنم. ابومحمّد(ع) این سخن را شنید و فرمود: «ای عمه! خدا به تو جزای خیر دهد!

آن روز تا هنگام غروب آفتاب نزد آن حضرت نشستم. سپس به کنیزم گفتم: لباسم را بیاور تا باز گردم. امام فرمودند: «ای عمه! امشب نزد ما بمان که آن مولودی که نزد خدای متعال ارجمند و گرامی است و خدا به واسطة او زمین را پس از مرگش زنده می‌کند، متولّد خواهد شد.» گفتم: ای سرورم! از چه کسی متولّد می‌شود؟...»9

در ادامة این حدیث چگونگی تولّد حضرت مهدی(عج) با مدیریت جناب حکیمه خاتون؟سها؟به طور مشروح گزارش شده است.

در این گزارش آمده است که جناب حکیمه خاتون؟سها؟ به طور متناوب به دیدار حضرت مهدی(عج) می‌رفته است.

بر طبق برخی از روایات، جناب حکیمه خاتون؟سها؟ همواره به دیدار حضرت عسکری(ع) می‌رفته و دعا می‌کرده است که خدای متعال به او فرزندی عنایت کند.10 روایاتی از این دست نشان می‌دهد که جناب حکیمه خاتون؟سها؟ مورد اعتماد کامل و محرم اسرار حضرت عسکری(ع) نیز بوده و با آن حضرت پیوسته ارتباط داشته11 و از خانوادة آن حضرت مراقبت می‌کرده است. تولّد حضرت قائم(عج) که باید کاملاً در خفا و به دور از چشمان نامحرمان انجام می‌شد، به او سپرده شده است. علاوه بر مشاهداتی که خود حکیمه خاتون؟سها؟ مکرّر از آن حضرت داشته است، از آنجا که به طور کامل قابل اعتماد بوده، امام عسکری(ع) نکته‌هایی را دربارة آن حضرت به ایشان گفته و از ایشان خواسته بودند که اخبار مرتبط به آن حضرت را با رعایت دقیق مسائل امنیتی به شیعیان مورد اعتماد انتقال دهد.12

حکیمه خاتون؟سها؟ در دوران غیبت صغرا

شهادت امام عسکری(ع) به زلزله‌ای می‌ماند که زمین «سامرّاء» را لرزاند. بر پایة برخی از گزارش‌ها مانند برپایی قیامت بود؛ حتّی نزدیکان خلیفه برای آنکه مردم آنان را متّهم به قتل آن حضرت نکنند، در مراسم تشییع پیکر پاک ایشان شرکت کردند.3 گرچه گروهی از شیعیان، بلکه تا حدودی همة شیعیان فرهیخته امام زمانشان را به درستی می‌شناختند، امّا شهادت امام حسن عسکری(ع) موجی از حیرت و سرگردانی را دربارة امام زمان(عج) برانگیخت و این پرسش را پدید آورد که پس از ایشان، معصوم کیست و کجاست؟14 در این اوضاع و احوال بود که برای حفظ کیان تشیّع باید واقعیت‌ها گفته می‌شد؛ به گونه‌ای که مشکلات امنیتی پدید نیاید. جناب حکیمه خاتون؟سها؟ کسی بود که در این دوره وظایف خود را به درستی انجام داد. امام حسن عسکری(ع) به ایشان امر فرموده بودند که پس از شهادتشان، آنچه از تولّد و ویژگی‌های حضرت مهدی(عج) دیده است، به شیعیان مورد اعتماد بگوید:

«آنگاه که از دنیا رفتم و خدا مرا به عالم دیگر برد و دیدی شیعیان دربارة مهدی اختلاف کرده‌اند، به شیعیان موثّق و مورد اعتماد، آنچه از مهدی دیده‌ای گزارش کن؛ لیکن باید این مسئله بین شما و آنان مکتوم بماند.»15

جناب حکیمه خاتون؟سها؟ این مأموریت را به درستی به فرجام رساند و در موارد مختلفی، شیعیان را آگاه کرد؛ به عنوان نمونه:

محمّد بن عبدالله می‌گوید: پس از درگذشت امام عسکری(ع) که نزد حکیمه، دختر امام جواد(ع) رفتم تا دربارة حجّت خدا و اختلاف مردم دربارة او بپرسم، ایشان گفتند: بنشین و من نشستم. سپس گفتند: ای محمّد! خدای متعال زمین را از حجّت ناطق باشد یا ساکت، خالی نمی‌گذارد و آن را پس از امام حسن و امام حسین؛ امّا در دو برادر ننهاده است... بلکه حجّت خدا فقط از نسل امام حسین(ع) است و این شرافت را تنها به امام حسین داده است و خدای متعال، فرزندان حسین(ع) را بر فرزندان حسن(ع) برتری داده است؛ همچنان که فرزندان هارون را بر فرزندان موسی به فضیلت نبوّت، برتری داد. گرچه موسی حجّت خدا بر هارون بود، ولی فضیلت نبوّت تا روز قیامت در اولاد هارون است. امّت اسلامی باید دچار حیرت و سرگردانی شود تا باطل‌گرایان، در شکّ و گمراهی بمانند و مخلصان نجات یابند و مردم در برابر خدای متعال حجّتی نداشته باشند و پس از شهادت امام حسن عسکری(ع) دورة حیرت فرا رسیده است. محمّد بن عبدالله می‌گوید: گفتم: ای بانوی من! آیا برای امام حسن عسکری(ع) فرزندی بود؟ تبسّمی کرد و فرمود: اگر امام حسن عسکری(ع) فرزندی نداشت، امام پس از وی کیست؟ به شما گفتم که پس از امام حسن و امام حسین(ع) امامت در دو برادر نمی‌تواند باشد، جعفر کذّاب امام نیست.16

در ادامه روایت چگونگی تولّد و رشد امام مهدی(ع) را برای محمّد بن عبدالله مشروح گزارش کرده است. از این روایت نکته‌های مختلفی استفاده می‌شود که باید در جای خود بررسی شود؛امّا مناسب است به این نکته اشاره شود که مبلّغان خلافت عبّاسی تبلیغات گسترده‌ای کرده بودند تا مردم باور کنند که امام عسکری(ع) از دنیا رفتند؛ در حالی‌که فرزندی نداشتتد و حتّی وارث ایشان مادرش جدّه بود. این نکته‌ای بود که امام عسکری(ع) به آن توجّه داشتند و فرمودند: و«... خلیفة عبّاسی گمان می‌برد که من فرزندی ندارم.»17 کسانی مانند حکیمه خاتون؟سها؟ آنچه دربارة میلاد مبارک آن حضرت و چگونگی رشد ایشان می‌دانستند، باید به شیعیان گزارش می‌کردند تا تبلیغات مخالفان و مبلّغان دستگاه خلافت عبّاسی نقش بر آب شود. در روایتی دیگر از جناب حکیمه خاتون؟سها؟ این‌گونه نقل شده است:

احمد بن ابراهیم می‌گوید: در سال ۲٦٢ه‍ .ق. در مدینه بر حکیمه دختر امام جواد(ع) وارد شدم و از پشت پرده با وی سخن گفتم و از دینش پرسیدم. ایشان نام امام زمان را برد و گفت: او امام من و حجّت خداست و در امر دین پیرو او هستم و گفت: فلان بن الحسن و نام وی را بر زبان جاری نساخت. گفتم: فدای شما شوم! آیا او را مشاهده کرده‌ای یا اینکه از او خبری شنیده‌ای؟ گفت: خبر او را از امام عسکری(ع) شنیده‌ام... گفتم: آن مولود: کجا است؟ گفت: پنهان است. گفتم: پس شیعه به چه کسی مراجعه کند؟ گفت: به جدّه، مادر امام عسکری(ع) . گفتم: آیا به کسی اقتدا کنم که به زنی وصیّت کرده است؟ گفت: به حسین بن علی بن ابیطالب اقتدا کرده است؛ زیرا حسین در ظاهر به خواهرش زینب؟سها؟ وصیّت کرده است. شما از روایات مطلّع هستید و اهل اخبارید. آیا برای شما روایت نشده است که نهمین فرزند از فرزندان حسین(ع) میراثش در دوران حیاتش تقسیم می‌شود؟18

حتّی کسانی مانند محمّد بن عثمان عمری، دومین سفیر حضرت در دوران غیبت صغرا، دربارة آن حضرت از جناب حکیمه خاتون؟سها؟ مطالبی نقل کرده است.19

از این روایت استفاده می‌شود که مأموران امنیتی دستگاه خلافت عبّاسی، اوضاع و احوال دشواری برای امام و شیعیان پدید آورده بودند؛ به گونه‌ای که در این روایت نام حضرت برده نشده است و با تعبیر فلان بن الحسن از او یاد شده است. جناب حکیمه خاتون؟سها؟ با تمثیلی رسا و جالب اوضاع و احوال بسیار سخت آن زمان را توضیح داده است. وی فرمود:

پس از شهادت امام حسین(ع) به دلیل شدّت سرکوبی و اختناق و ستمی که امویان دربارة شیعیان داشتند، نباید امام زمان(عج) ، یعنی علی بن الحسین(ع) شناخته می‌شد؛ زیرا در این صورت جان آن بزرگوار در خطر بود. از این‌رو زینب؟سها؟ به ظاهر وصیّ امام حسین(ع) بود؛ ولی در واقع، وصی، امام سجّاد(ع) بود و جناب زینب؟سها؟ دستورهای آن جناب را به دیگران می‌داد.

این تمثیل نشان می‌دهد که تحلیل دستگاه خلافت عبّاسی آن بود که پس از شهادت امام حسن عسکری(ع) همه چیز تمام شده است و جامعة تشیّع از هم گسیخته است

و دیگر هویّت و موجودیتی ندارد و باید تیر خلاص را بر پیکر مجروح آن زد و آن را مدفون کرد. امام عسکری(ع) در زمان حیاتشان این نکته را پیش‌بینی کرده بودند. در آن شرایط نباید نام امام زمان(عج) علنی می‌شد؛ چه اگر دستگاه خلافت عبّاسی از این امر مطلّع می‌شدند، ترس از خطر نابودی حکومتشان سبب می‌شد آنان به قلع و قمع شیعیان و نزدیکان آن حضرت بپردازند. آنان به تواتر به نقل از رسول خدا(ص) شنیده بودند که مهدی(عج) فرزند امام حسن عسکری(ع) حکومت‌های جبّار و ستمگر را از بیخ و بن برمی‌کند و به زباله‌دان تاریخ می‌اندازد؛ در این دورة حسّاس و سخت، کسانی چون زینب؟سها؟ هستند که می‌توانند کشتی طوفان‌زدة جامعة شیعه را از گرداب و امواج ویرانگر نجات دهند و به ساحل نجات رهنمون سازند. جناب حکیمه خاتون؟سها؟ به حق، زینب زمان بود و در این عرصه سهم تعیین‌کننده‌ای داشت. هوشیاری خاصّ او و پختگی آن بانوی جلیل‌القدر سبب شد که هم حقایق را تبیین کند و هم مسائل امنیتی و سیاسی را به طور کامل رعایت نماید.

حکیمه خاتون؟سها؟ سفیر حضرت ولیّ عصر(عج)

جناب حکیمه خاتون؟سها؟ پس از شهادت حضرت عسکری(ع) همواره با فرزند بزرگوارشان ارتباط داشت. آن بانوی عظیم‌الشأن سوگند یاد می‌کند:

همواره در هر صبح و شام ایشان را می‌بینم و به پرسش‌های من پاسخ می‌دهد.

از ایشان در این‌باره چنین نقل کرده‌اند:

پس از آنکه ابومحمّد در گذشت و مردم چنان‌که می‌بینی، پراکنده شدند. به خدا سوگند که من هر صبح و شام او را می‌بینم و مرا از آنچه شما از من می‌پرسید، آگاه می‌کند و من نیز شما را آگاه می‌کنم و به خدا سوگند! گاه می‌خواهم از او پرسش کنم و او بدون پرسش من پاسخ می‌دهد و گاه امری بر من وارد می‌شود و همان ساعت پیش از پرسش من جوابش را می‌دهد. شب گذشته مرا از آمدن تو با خبر کرد و فرمود تو را از حق خبردار کنم.

راوی (محمّدبن عبدالله) می‌گوید:

به خدا سوگند! حکیمه اموری را به من اطّلاع داد که جز خدای تعالی کسی از آن اطّلاع ندارد و دانستم که آن صدق و عقل و حکمت از جانب خدای تعالی است؛ زیرا خدای تعالی او را به اموری آگاه کرده که هیچیک از مردمان را بر آنها آگاه نکرده است.20

تأمّل در این حدیث نشان می‌دهد که جناب حکیمه خاتون؟سها؟ نوعی سفارت و نیابت خاص از سوی آن حضرت داشته و این سفارت به گونه‌ای بود که هر صبح و شام به محضر آن حضرت مشرّف می‌شد و از جانب ایشان پیام‌ها دریافت می‌کرد و مأموریت‌هایی به وی داده می‌شد. جناب حکیمه خاتون؟سها؟ در واقع، سفیر و نایب خاصّ حضرت ولیّ عصر(عج) در آغاز دوران غیبت صغرا بوده است.

علّامه مجلسی می‌نویسد: حکیمه خاتون؟سها؟ نزد ائمّه(ع) جایگاه خاصّی داشت و محرم اسرار بود. مادر حضرت قائم(عج) نزد او بوده و هنگام ولادتش حضور داشته. به طور مکرّر او را مشاهده می‌کرد و پس از شهادت حضرت عسکری(ع) ، سفیر و باب حضرت ولیّ عصر بوده است.21

اینکه نیابت خاصّ او چه رابطه‌ای با نیابت نایب خاصّ آن حضرت، یعنی عثمان عمری داشته، یک احتمال این است که آن حضرت در واقع برای تثبیت نیابت آنان، زمینه‌سازی می‌کرده است. احتمال دیگر این است که چون در آغاز غیبت صغرا اقدام‌های بیشتری برای روشنگری اذهان شیعیان دربارة شروع غیبت لازم بوده است. بی‌شک کسانی مانند حکیمه خاتون؟سها؟ می‌توانستند دربارة آن، تبیین‌ها و استدلال‌های روشن و متقن برای مخاطبان خود دربارة غیبت مطرح کنند. افزون بر آنکه اطّلاعات جناب حکیمه خاتون؟سها؟ دربارة حضرت ولی ‌عصر(عج) به ظاهر بیشتر از نایبان آن حضرت بوده است و همان‌طور که اشاره شد، برخی از این نایبان، از جناب حکیمه خاتون؟سها؟ دربارة مادر حضرت ولیّ عصر(عج) روایت نقل کرده‌اند؛22 به ویژه آنکه حکیمه کسی است که به طور دقیق از مادر آن حضرت و چگونگی تولّد و رشد ایشان اطّلاع داشته است. به هر حال هیچ منافاتی میان سفارت خاصّ جناب حکیمه خاتون؟سها؟ که از حضرت ولیّ عصر(عج) و نیابت نایبان خاصّ ایشان نیست؛ بلکه نیابت جناب حکیمه خاتون؟سها؟ با توجّه به اوضاع و احوال شیعیان و شرایط سیاسی و امنیتی آنان در آن روزگار، امری ضروری بوده است.

وفات و محلّ دفن حکیمه خاتون؟سها؟

به طور دقیق معلوم نیست که آن جناب در چه سالی و در چه شهری رحلت کرده است. مرحوم مجلسی دربارة محلّ دفن او می‌نویسد: در سامرّاء قبری است منسوب به جناب حکیمه خاتون. پیش از مجلسی به ظاهر کسی چنین نسبتی را مطرح یا تأیید نکرده است. مدفن حکیمه خاتون؟سها؟ گرچه احتمال دارد در

سامرّاء باشد، ولی دلیل شاهدی بر این مدّعا نداریم و نمی‌توان آن را اثبات کرد؛ بلکه برخی از روایات نشان می‌دهد که آن حضرت دو سال پس از شهادت امام عسکری(ع) در مدینه بوده است.23

بررسی اوضاع و احوال سیاسی و امنیتی سامرّاء و اقدامات حکومت دربارة اهل بیت امام عسکری(ع) نشان می‌دهد که سامرّاء دیگر جای مناسبی برای اقامت حکیمه خاتون؟سها؟ نبوده است؛ زیرا به دستور مأموران خلیفة عبّاسی، به شدّت کنیزانی را که احتمال داشت مادر حضرت ولیّ عصر(عج) باشند، بررسی می‌کردند و کسانی که از تولّد آن حضرت یا به گونه‌ای از خود حضرت اطّلاعی داشتند، در معرض تهدید جدّی دستگاه امنیتی خلافت عبّاسی بودند. از این‌رو مناسب‌تر آن بود که حکیمه خاتون؟سها؟ سامرّاء را ترک کرده و به سوی مدینه رهسپار شود تا از مرکز خلافت فاصله گرفته، از گزند مأموران مصون بماند.24

پی‌نوشت‌ها: