بازخوانی پروندۀ انقلاب و تاسیس آن

چهار حرکت

طیّ دهه‌های اخیر دربارة علل حوادث و رُخدادهای اجتماعی در «ایران» و به ویژه آنچه به نوعی، مربوط به عملکرد و نحوة حضور جوانان می‌شود، مقالات و تحلیل‌های مختلفی عرضه شده است. نکتة جالب توجّه، غلبة تمایلات سیاسی بر تحلیل‌های عرضه شده در این‌باره است و از همین‌رو، تصمیمات متّخذه بر آن اساس، موجب بروز حوادث بعدی شده تا آنجا که در این مدّت، هیچ تصمیم روشنی برای حلّ بحران‌ها یا جلوگیری از حوادثی که در آینده می‌تواند موجب بروز بحران شود، اتّخاذ نشده است.

جایگزینی تحلیل‌های سیاسی به جای انجام مطالعات فرهنگی و برنامه‌ریزی کوتاه‌مدّت، به جای طرح‌های استراتژیک توسط بسیاری از گردانندگان امور اجرایی کشور، موجب بروز برداشت‌هایی قابل تأمّل شده تا آنجا که ناخواسته سمت و سوی بسیاری از تصمیم‌گیری‌های سازمان‌های فرهنگی، اقتصادی و سیاسی کشور، متمایل به خروج از خاستگاه اوّلیة انقلاب اسلامی، خروج از مدار تعیین‌شده توسط منابع دینی و بالأخره خروج از مدار مبارزه با استکبار و امپریالیسم شده است.

شایان ذکر است که نگارنده هیچیک از این امور و حوادث جاری را سرنوشت ناگزیر و پیامد غیر قابل اجتناب نمی‌شناسد و به عکس، این‌همه را ناشی از مجموعه عواملی آشکار و نهان می‌شناسد که در بحث‌های آتی، به آن خواهیم پرداخت.

آنچه که در این بخش به عنوان معلّمی فرهنگی، سعی در طرح آن دارم، تحلیل چهار مرحله از حیات انقلاب اسلامی ایران است.

شاید قضاوت دربارة آنچه که طیّ چهل و اندی سال اخیر پشت سر نهاده‌ایم، سخت باشد. چه بسیاری از حوادث و تصمیم‌گیری‌ها سیر کامل خود را طی نکرده و بسیاری از عوامل پنهان و پشت پرده هویدا نشده‌اند و نتایج بسیاری از اعمال، چنان‌که شایسته است، آشکار نشده. از همین‌رو قطعاً این تحلیل ناظر بر قضاوت نهایی نیست.

معمولاً اهل سیاست با شتاب بیشتری دربارة عملکرد گروه رقیب، به قضاوت می‌پردازند و با ذکر شواهد و دلایل، خصم را مخطّی و خود را مصیب می‌شمارند؛ از همین‌رو اینان همواره منشأ ناآرامی و بحرانند و غوغا و بی‌قراری را در میان جامعة انسانی می‌پراکنند. بی‌گمان این‌همه ناشی از بیماری روشنفکری و اصحاب ایدئولوژی است و در عصر غلبة روشنفکری، بیش از این نمی‌توان انتظار داشت.

دو انقلاب

طیّ چهارصد سال گذشته، جهان و ساکنان کرة ارض شاهد دو انقلاب بزرگ بوده‌اند. اگرچه طیّ این مدّت، حوادث بسیاری در اقصا نقاط جهان رخ داده و منجر به دگرگونی‌های بزرگ اجتماعی و سیاسی و اقتصادی نیز شده است،

امّا هیچ‌کدام به منزلة انقلاب به معنی خاصّ کلمه و مفهومی که می‌بایست متبادر به ذهن شود، نبوده‌اند. یکی از این دو انقلاب، سیر تطوّر و تحوّل خود را طی نموده و دیگری در گذار از مراتب خود، درگیر با شرایط و حوادث عارضی و طبیعی، روزگار می‌گذارند:

انقلاب اوّل «انقلاب کبیر فرانسه» بود؛ همان که به دنبال نهضت‌های روشنگری، اصلاح دینی و اومانیسم، اروپا را در خود فرو برد و منجر به رنسانس بزرگی شد که طیّ چهار قرن اخیر، همة خلق عالم گرفتار و درگیر با آن هستند؛

انقلاب دوم «انقلاب اسلامی ایران» است. وجه اشتراک این دو جریان بزرگ، اتّکاء و رجوع بنیان‌گذاران و رهبران آنها بر یک نگرش کلّی و ویژه به عالم آدم بود و البتّه، با دو رویکرد متفاوت، یکی به زمین و دیگری به آسمان.

باید دانست که وجه تمایز تمدّن‌های بزرگ و فراگیر، خاستگاه فرهنگی آنهاست؛ همان‌که چون رشته‌ای پنهان، صورت‌های تمدّن مادّی را به هم می‌پیوندد و موجب بروز نوا و ندایی واحد از لابه‌لای همة اجزای آن می‌شود؛ همان ندا و آهنگی که در میان وجوه مختلف تمدّن اسلامی سنّتی و مدرن و غربی، می‌توان مشاهده کرد و حسب آن آهنگ، به بازشناسی تمدّن معاصر پرداخت.

پوشیده نیست که هر فرهنگ پنهان، خود ناظر بر نگرشی کلّی به هستی است؛ دریافتی دربارة آدم، جایگاه او، نقش و نحوة حضورش و بالأخره نسبتی که با جهان مادّی و خالق هستی پیدا می‌کند.

به عبارتی سه موضوع اصلی تفکّر، فرهنگ و تمدّن با نسبتی ویژه (ارتباطی طولی) سمت و سوی همة وجوه آشکار و پنهان حیات آدمی را در برهه‌ای خاص از هر تاریخ می‌نمایانند.

از همین‌روست که می‌توان گفت: حوزة فرهنگی و تمدّنی غربی سیر تطوّر و تحوّل خود را پشت سر نهاده است؛ چرا که با بروز و شکوفایی همة مایه‌های نظری خود و بسط آرای اهل نظر در هیئت ادب و فرهنگی فراگیر و بالأخره تمدّنی پر سر و صدا، همة استعداد خود را بارز ساخته است و اینک، با تمسّک به آخرین ایدئولوژی‌های سیاسی و اجتماعی، سعی در به تأخیر انداختن مرگ محتوم خود دارد. این سرنوشت همة تمدّن‌هاست و دلیل این امر هم چیزی جز از گسیختگی ارتباط تفکّر، فرهنگ و تمدّن نیست.

صورت‌های هر تمدّن پس از فروپاشی حوزة فرهنگی‌اش، تا سالیان دراز می‌مانند؛ امّا هم چونان اعضای بدن آدمی که پس از فراغت نفس از تن، به تدریج روی به فسردگی می‌گذارند و بالأخره از هم‌گسیخته شده و می‌پوسد، اعضا و اجزای مدنیّت یک قوم نیز روی به فسردگی می‌گذارند و این در حالی است که گاه اهل ادب و فرهنگ، در خود تکرار می‌شوند و بعد از چندی، مهیّای پذیرش عهدی نو می‌گردند؛ عهدی که مبدأ تفکّری جدید شده و ادب ویژة خود را به وجود می‌آورد و بر ویرانه‌های تمدّن قبلی، تمدّنی دیگرگون و متفاوت در صورت و سیرت خلق می‌کند.

سال‌های درازی است که از مغرب‌زمین، متفکّری (به معنی حقیقی کلمه) برنخاسته و اهالی ایدئولوژی‌های سیاسی، اجتماعی نیز قادر به حراست از کیان فرهنگی و نظری تمدّن غربی نبوده‌اند. آنان در گیر و دار مناسبات سیاسی و اقتصادی، از مایة فکری پیشینیان خود خورده‌اند و دیگر استعداد جدیدی برای تجدید حیات نظری و فکری غرب نیز بروز نکرده است؛ به عبارتی این حوزة فرهنگی، همة پتانسیل خود را ظاهر ساخته و به‌سان همة تمدّن‌های پیشین، به پایان خود رسیده است.

انقلاب اسلامی ایران در شرایطی حادث شد که انقلاب اوّل، آخرین مرحله از حیات خود را پشت سر می‌نهاد و گفت‌وگو از عهدی به میان آورد که فراموش شده بود. در واقع این انقلاب حامل پرسشی بزرگ بود که تمامیت غرب را به چالش می‌کشید. بنابراین رویارویی این دو انقلاب، پیش از آنکه در صحنة تمدّن یا حتّی فرهنگ آشکار شود، در صحنه و ساحت نظر رخ می‌نمود؛ چرا که انقلاب بزرگ غربی با سلب حیثیّت آسمانی و معنوی از عالم و آدم، رویکردی این جهانی و مادّی فرا روی انسان قرار می‌داد؛ رویکردی که منجر به تولّد انسان جدید و سیر او در عالم غربی شد و این معنا و دریافت کلّی از هستی و عالم و آدم، اگرچه توسط مردم و در شعارهای مذهبی اعلام می‌شد، امّا در مراحل بعدی و پس از پیروزی، بدل به باوری عمومی و شناختی فراگیر برای تجدید نظر در ساختار همة مناسبات فرهنگی و مدنی جاری نشده بود.

مرحوم جلال آل احمد وقتی مبتنی بر دغدغة ویژة روشنفکری، متعرّض غربزدگی مسلمانان شد، ماشینیسم را مطرح نمود. پیش از جلال و پس از او نیز هرگاه کسی عَلَم مخالفت با غربزدگی را به دست گرفت، متعرّض صورت و حیات مادّی غرب شد؛ از همین‌رو هیچگاه به طور جدّی، مبادی و مبانی غرب مورد بازخواست واقع نشد و حتّی این برخورد موجب گردید تا مسلمانان این خیال را در سر بپرورند که

با روش گزینشی اخلاقی می‌توانند هرچه را می‌خواهند (از اندیشه و فرهنگ گرفته تا مدنیّت و تکنولوژی) از غرب بگیرند و با ریختن آب توبه، آن را مسلمان و بومی کنند و با خیال راحت، صاحب فرهنگ و تمدّنی اسلامی و شرقی و البتّه مدرن شوند.

چنین بود که طیّ 200 سال، همة حرکت‌های اجتماعی موجب شد تا مسلمانان بیش از پیش، در دام و باتلاق غربزدگی و غربگرایی فرو روند. شاید از همین‌روست که مکلّا و معمّم با مشاهدة رفتاری مبتذل میان مسلمانان، فریاد وا اسلاما سر می‌دهند؛ امّا درست در همان زمان، بدون پرسش از ذات تمدّن غربی، مبانی و مبادی علوم غربی را در هیئت علوم دانشگاهی می‌پذیرند و مبتنی بر آن، دریافت‌های دینی را تفسیر نموده و به اصطلاح جدید، سکولاریزه می‌نمایند و خم به ابرو نمی‌آورند.

رجوع حیث تفکّر انقلاب اسلامی به حق، متعرّض شالودة نظری فرهنگ و تمدّن غربی بود. از همین‌رو از همان روزهای نخست، به انقلابیون مسلمان، لقب بنیادگرایان و به انقلاب اسلامی، لقب بنیادگرایی دادند و این در حالی بود که اندیشمندان غربی و پس از آنها، سیاستمداران می‌دانستند غرب حرکت خود را با جملة معروف من می‌اندیشم، پس هستم1 به مفهوم اعراض از حق و آسمان و دین، آغاز کرده است.

دربارة زمینه‌ها، زمانه و سیر تطوّر انقلاب اسلامی ایران، از چهار حرکت به مثابه چهار نقطه‌عطف باید سخن گفت:

حرکت اوّل

سال‌ها پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357، زمینه‌ها و بستر لازم برای تحوّل بزرگ فراهم آمده بود؛ چنان‌که نویسندگان بسیاری دربارة سلسله عوامل و دلایل بروز آن، مطالب بسیاری نگاشته‌اند و از استبداد و فزون‌خواهی سلسلة پهلوی، ظهور تدریجی نوعی آگاهی در میان مردم دربارة ویرانی‌ها و ظلم‌های ایادی استکبار و... یاد کرده‌اند.

هرچه بود، مشیّت آسمانی، برچیده شدن نظام سلطنتی را رقم زده بود؛ چرا که در همان سال که نظام سلطه به سبب اندیشه و عملکردش در مدار سقوط و فرود قرار گرفته بود، طلب رهایی و مجاهدت مجاهدان و آزادی‌خواهان، طالبان رهایی را بر مدار صعود نشانده بود و این هر دو، از سنّت‌های لا یتغیّر بودند.

نمی‌بایست از یاد برد که مردی چون خمینی بزرگ محصول سال‌ها رنج، خلوت و مجاهدت خود را می‌بایست می‌دید و خون‌های ریخته شدة مجاهدان نیز میدان به ثمر نشستن دانة نهضت و انقلاب را فراهم می‌نمود.

پوشیده نیست که این‌همه در گرو وقتی معیّن بود که فرود آن، نتایج بزرگی را موجب شد؛ چنان‌که بسیاری از تحلیلگران را که همواره در پی شناسایی عوامل سیاسی و اجتماعی (مادّی) برای رخدادها بودند، به حیرت آورد؛ امّا آنچه که نباید از یاد برد، حضور خیل بزرگ جوانان در این حادثة شگرف بود.

دعوت بزرگ داعی انقلاب، به گوش جان جمعی جویای دیگرگونی و تغییر وضع نامطلوب رسید. تلاقی جوانان آرمان‌خواه و آرمان بزرگ موجب شد تا جمعیتی کثیر، خود را به تمامی، وقف نهضت بزرگ امام خمینی کنند و او نیز از همین رابطة تنگاتنگ آرمان و انسان جوان، میدان و اسباب لازم را برای تحقّق آنچه مشیّت و سنّت بود، فراهم آورد.

نباید فراموش کرد که وقتی جوانی در خدمت آرمانی ویژه در می‌آید، همة همّ و مقدورات خویش را تقدیم آرمان می‌کند و در خدمتش وارد می‌شود. سیر صعودی نهضت از همین‌جا آغاز شد. جریانی که طیّ مدّت پانزده سال، همة پله‌های ترقّی را پشت سر نهاد و موجب شد تا واقعة بزرگ بهمن 57 به وقوع پیوندد و این حرکت اوّل بود (نمودار 1-1).

حرکت اوّل به کمک نیروی عظیم جوانان به ثمر نشست؛ چرا که جوانی دورة رهایی، جوشش، ترک تعلّق، بی‌اعتنایی به اعتبارات، آرمان‌خواهی و نیروی جسمی است. نیروی عجیب و قابل توجّهی که در هر زمان می‌تواند مبدأ حرکت‌ها و تحوّلات بزرگ یا هرج و مرج‌ها و آشفتگی‌ها شود. بارانی است که فرود می‌آید تا در بستر روان شود؛ بارانی که می‌تواند سیلابی خانمان‌برانداز یا اسباب سرزندگی و شادابی گردد.

احساس ظریف و طبع لطیف جوانی، هر نغمه و شعر و شعاری را پاسخ می‌دهد؛ حتّی اگر احساس و تمنّایی صرفاً جسمانی باشد. قوّة جوانی از همان غریزه و احساس جسمانی نیز شعری بلند و تمنّایی سترگ می‌سازد تا جوان در هوای آن کوه را از میانه بردارد.

جوانی از ساده‌ترین صورت‌ها الهه‌ای فریبنده و اسطوره‌ای شگفت می‌سازد تا جوان همة ذوق و احساس خود را در پای آن افکنده و بروز شاعرانه‌های بسیاری را سبب شود و به عبارت مشهور جوانی شعبه‌ای از جنون است، برداشتن هر مانع و رادعی را در چشم جوان سهل و ساده می‌نمایاند تا جوان همة نیروی خود را در پای آرمان مطلوبش فدا کند.

نقطه‌عطف مهمّ سال ۱۳۵۷ در تاریخ این سرزمین، نمودار تقارن انسان جوان طالب و مطلوبی آرمانی بود و در کنار سایر عوامل مؤثّر، پرچم ظفر را بر قلّة آن سال به اهتزاز درآورد.

حرکت دوم

حرکت دوم انقلاب، از فردای پس از پیروزی و در شرایطی آغاز شد که بحران و درهم‌ریختگی، همة وجوه حیات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حتّی امنیّتی کشور را در خود فرو برده بود. این شرایط به آن می‌مانست که یک‌باره از

میان دانه‌های یک تسبیح، نخ و بند نگهدارنده بیرون کشیده شده باشد؛ در فضایی نه چندان روشن و مملوّ از ابهام و سؤال. از همین‌رو از هر سری صدایی برمی‌خاست.

فرصت‌طلبان نابه کار داخلی، چپاولگران بیگانه، امّا مترصّد فرصت، انقلابیّون پر جوش و خروش و سرمست از بادة پیروزی و چشمان منتظر، جملگی تصویر درهمی از این برهة حسّاس را می‌نمایاندند.

آنچه که از نظر ما در این مقاله قابل بررسی است، حیات عمومی مردمی می‌باشدکه واسپس مبارزه‌ای طولانی در راه آرمانشان، خود را مواجه با واقعیت‌یافتن تمنّا و آرزوهایشان می‌دیدند؛ بیرون راندن خصم و تحقّق آنچه که نزد بسیاری غیرممکن می‌نمود.

در واقع در صبح پیروزی، آرمان، مبدّل به واقعیتی جاری در بستر زمان و مکان شده بود؛ یعنی آنچه که تا آن زمان، تنها در صفحة دل و پهنة کاغذ به‌سان آرزویی دور نقش می‌بست، صورت بیرونی و واقعیتی خارجی یافته بود. باید متوجّه این نکته بود که در چنین وضعی، جملة مردم متذکّر مبانی نظری حرکت نیستند؛ بلکه با احساسی شورآفرین و هیجانی ستودنی، سعی در ایجاد نسبت و رابطه با آنچه که با آن مواجه می‌شوند، دارند. از همین‌رو سعی در از هم پاشیدن و انهدام همة آنچه که می‌بینند، می‌کنند تا شاید ضمن تشفّی خاطر، خیال خود را دربارة اضمحلال حتمی نشانه‌های طاغوت و نظام نامطلوب راحت کرده باشند.

برخلاف تصوّر، همواره حرکت دوم به مراتب از حرکت اوّل سخت‌تر است؛ چرا که در حرکت دوم، بنا بر ساختن بنای نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جدید براساس آرمان تحقّق یافته، آن هم در میان انبوهی از مشکلات و مسائل پیش‌بینی نشده است و اگر به این مجموعه، دو موضوع مهم و قابل توجّه زیر را بیفزاییم، تصویر دقیق‌تری به دست می‌آید.

1. فقدان طرحی مدوّن و مورد نیاز برای عمارت ساختمان سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران، مبتنی بر نظام نظری مطلوب. (در جای دیگر به آنچه که مورد غفلت واقع شده است، اشاره خواهم نمود)؛

2. کاهش انرژی و قدرت آرمان‌خواهی، به دلیل تحقّق آنچه که طیّ سال‌های دراز و حرکت اوّل در آرزوی همة جوانان بود و اینک صورت عینی و بیرونی یافته بود.

باقیماندة انرژی حرکت و نقطه عطف اوّل موجب شد در مرحلة دوم، بسیاری از باقیمانده‌های نظام سیاسی پیشین به کنار روند و میدان برای بازسازی فرهنگی و مدنی مبتنی بر خاستگاه انقلاب اسلامی گسترش یابد؛ امّا گذر ایّام به تدریج، رابطة میان آرمان و آرمان‌خواهان را دگرگون ساخت؛ به این معنی که جماعتی که تمامیت خود را وقف آرمان مطلوب کرده بودند، چنان دچار تغییر گشتند که خود را طلبکار و آرمان را مرهون خویش به حساب آوردند. (نمودار 2-1)

در این مقطع، ما مواجه با یک نقطه عطف جدّی هستیم. مواجه با سیری ثابت که به تدریج، روی به افول می‌نهاد و موجب کاهش انرژی، کاهش دلبستگی عمومی و افزایش توقّعات می‌شد.

آنچه که انقلاب اسلامی حامل آن بود، نگرش ویژه‌ای بود به هستی؛ امّا مانده در وضعی اجمالی که تا بروز و ظهور تفصیل‌یافتة آن، راهی دراز در پیش بود. تفکّری که می‌بایست مبدّل به فرهنگی فراگیر شود و بر شالوده‌هایش، اساس مدنیتی دیگرگون شکل یابد.

این امر مخصوص به انقلاب اسلامی نبود؛ بلکه وضعی بود که تمامی انقلاب‌های مهمّ تاریخ بشر با آن روبه‌رو بوده‌اند؛ برای مثال اگرچه ظهور مسیحیّت، پایه‌های نظام اجتماعی - سیاسی «روم قدیم» و تمدّن و فرهنگ شرک‌آلود آن را به لرزه درآورد، امّا چیزی حدود 300 سال طول کشید تا انسان غربی تابع ادب مسیحی شود و با به رسمیّت‌شناختن تفکّر و فرهنگ ویژة آن، بنیاد تمدّن عصر مسیحیّت را استوار سازد یا اروپای پس از رنسانس، برای ظهور تمام‌عیار فرهنگ ویژة خود و ایجاد تمدّنی بر اساس اندیشة اومانیستی و اخلاق لیبرالیستی، حدود 200 سال صبوری کرد.

در تاریخ خودمان هم نمونه‌هایی از این واقعه را شاهد بوده‌ایم. پیروزی اعراب در وقت رویارویی با ایرانیان، سرآغاز حادثه‌ای شگرف بود؛ حادثه‌ای که پس از 200 سال، ایران را مبدّل به گاهوارة تمدّن اسلامی ساخت و موجب بروز فرهنگ نو در گسترة وسیع این خاک شد.

در خیزش مشروطیت نیز نمونه‌ای از این ماجرا را می‌توان سراغ گرفت. اگرچه این خیزش خواسته یا ناخواسته، متّکی بر فرهنگ غربی بود، امّا پس از 80 سال موجب شد تا مردم ایران مؤدّب به ادبی شوند که ریشه در فرهنگ و تفکّر اروپای قرن 19م. داشت.

انقلاب اسلامی تعرّضی جدّی به مبانی نظری غرب داشت و تعریفی نو از عالم و آدم ارائه می‌کرد؛ امّا در سال‌های اوّلیة پس از پیروزی، این امر در هاله‌ای از اجمال ماند تا شاید مجال خروج از آن وضع را بیابد.

جوش و خروش طبیعی سال‌های 58 و 59 اجازة آشکار شدن رخوت و سستی را نمی‌داد؛ امّا کاهلی دوستان انقلاب، مشکلات عدیدة اجتماعی، اقتصادی و سیاسی عارض شده بر کشور و بالأخره هوشیاری و بیداری خصم، دیر یا زود موجب بروز آن می‌شد و سیر روی خطّ افق را مبدّل به سیری نزولی می‌کرد تا آنکه حرکت سوم آغاز شد.

حرکت سوم

وقوع جنگ بزرگ هشت ساله در برابر هجوم «عراق» به ایران، آزمایشی بزرگتر بود؛ پدیده‌ای که به سرعت گرد رخوت و سستی را تکاند و حیاتی نو به کالبد انقلاب و انقلابیون ارزانی داشت.

صرف نظر از تحلیل‌های مختلفی که دربارة این حادثه عرضه شده است، جنگ در سینة جوانان، آتش آرمان و مطلوبی دیگر را روشن نمود؛ آتشی که دیگر بار موجب شد جمعیتی کثیر، خود را در خدمت آرمان و مقصود اوّلیه درآورند و خیال به خدمت درآوردن مطلوب و نشستن بر سر سفرة رنگین پس از پیروزی را از سر به در کنند. از این‌رو به رغم مشکلات و خرابی‌ها، حرکت عمومی دیگر بار روی به صعود نهاد.

نهضت‌های بزرگ و حرکت عمومی در جامعه، به حرکت سفینه‌ای می‌مانَد که از زمین جدا می‌شود تا در فضای ماورای زمین و جو، بر مداری معیّن، مستقر شود. عموم سفینه‌ها از سه منبع انرژی بهره می‌برند:

- منبع سوخت و انرژی اوّلیه، سفینه را از زمین جدا می‌کند و آن را تا جو بالا می‌برد و اگر مخزن سوخت دوم به یاری سفینه نیاید، پس از چندی، دیگر بار با سرعتی سرسام‌آور به زمین بازمی‌گردد و منهدم می‌شود؛

- مخزن سوخت دوم سفینه را از جو عبور می‌دهد تا به فضای بالای زمین صعود کند؛

- امّا قرار گرفتن در مدار اصلی، نیازمند منبع و مخزن سوخت سومی است که اسباب آن را سفینه با خود دارد: باطری‌های خورشیدی.

سفینة انقلاب اسلامی با منبع سوخت اوّل، از مدار سال 57 گذشت؛ امّا تأخیر در رسیدن منبع انرژی مناسب دوم، موجب شد تا برای چندی، سفینه در انتظار و التهاب بماند. منبع سوخت دوم یعنی جنگ، این سفینه را از مدار سال 68 نیز گذراند.

جنگ به صورت طبیعی و متأثّر از انقلاب اسلامی، موجب بروز فضایی شد که عموم مردم به تدریج، با فرهنگ انقلاب آشنا شوند؛ مردمی که ذهن و زبان و نگرش و مناسبات مادّی‌شان بر مبنای فرهنگ و ادب پیش از انقلاب، شکل گرفته بود.

زندگی در ساحت دینی، نیازمند ظهور عالمی دیگرگون بود. بی‌گمان، معلّمان، متولّیان و امیران سرزمین فرهنگ و ادب و پس از آن، متولّیان امور اجرایی، در زمرة اوّلین کسانی بودند که می‌بایست انکارکنندگان عالم غربی می‌شدند؛ منادیانی که نظر و عملشان حکایت از ایمان به عالم دینی می‌کرد؛ ورنه، عموم مردم همواره تابع حکم امیران هستند که وظیفة هدایت و راهبری را عهده‌دارند.

هشت سال نبرد با دشمن، میدان بارور شدن و ظهور ادب دینی را فراهم آورد و موجب شد تا جمع کثیری از جوانان در فضایی خارج از همة آلودگی‌های شهری متأثّر از ادب غربی، خود را مهیّا کنند و سیر و سلوک در عالم دینی را تجربه نمایند؛ ضمن آنکه این سال‌ها فرصت لازم را برای دگرگون ساختن بسیاری از مناسبات باقیمانده از دوران قبل نیز فراهم می‌ساخت.

طیّ همة این سال‌ها، حال و هوای میدان جنگ یا در واقع، مدرسة انقلاب اسلامی، به تدریج، به میان شهرها و روستاها منتقل می‌شد و بر ذهن و زبان و ساختار اخلاقی و اعتقادی مردم تأثیر می‌گذاشت؛ امّا...

پایان سال‌های پرالتهاب جنگ، باب این مدرسة بزرگ را بست و جملة دانش‌آموزان و دانش‌آموختگان راهی شهرها شدند؛ با انگیزه و امیدی قوی برای بنا کردن شهری و عالمی هماهنگ و همسان با آنچه که طیّ هشت سال در میان مناسبات خود، آن را تجربه کرده بودند؛ در واقع مخزن سوخت دوم، سفینة انقلاب را به مداری بالاتر سوق داده بود (نمودار 3).

سفینه بر مدار 68 به حرکت خود ادامه می‌داد؛ به امید آنکه مخزن سوخت سوم چنان حرکتی ایجاد کند که سفینه بتواند به عالی‌ترین مرتبة خود برسد.

حرکت سوم در ایران به دوران سازندگی شهرت گرفت. مهم‌ترین مشخّصة این دوران، احساس نیاز به یک برنامه و طرح کلان برای سازماندهی تمامی مناسبات اقتصادی و سیاسی و فرهنگی کشور بود؛ همان امری که به دلایل مختلف، مورد غفلت واقع شده بود؛ عواملی همچون:

- اشتغال جوانان قبیلة انقلاب در میدان‌های نبرد رویارو با خصم؛

- تغییر استراتژی استکبار برای رویارویی با انقلاب اسلامی (تغییر سیاست حذف انقلاب اسلامی به سیاست استحالة فرهنگی) و سازماندهی عواملی مشخّص

از میان روشنفکران برای تحقّق این خواسته؛

- تصدّی گروهی از تکنوکرات‌ها و متخصّصانی که جان و دلشان با انقلاب اسلامی و فرهنگ ویژة آن (مطابق دکترین امام خمینی) نبود.

این‌همه، دست در گردن هم موجب شد که وظیفة سازماندهی و تغییر ساختار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به عهدة کسانی گذاشته شود که مدینة آرمانی خود را در عالم غربی جست‌وجو می‌کردند و این به معنی تصمیم به بازگرداندن سفینة انقلاب اسلامی به پایگاه زمینی بود.

از دیگر سو پایان جنگ و تحقّق بخشی از آرمان‌های سال‌های دفاع مقدّس موجب شد تا میل به خدمت درآوردن آرمان و بهره‌مند شدن از نتایج حاصل از همة سال‌های مبارزه (چونان حرکت اوّل)، دیگربار در ساحت‌های مختلف بروز کند.

از این زمان، سفینة انقلاب در کشاکش تمنّای دو گروه ماند. جمعیتی که میل به ارتقای آن را تا آخرین مدار، معهود داشتند و جمعیتی که با ترسیم ویژگی‌ها و برشمردن مواهب عالم غربی (گاه به اسم دین و انقلاب) برای افول آن تلاش می‌کردند.

لازم است پیش از گفت‌وگو دربارة آنچه می‌بایست اتّفاق می‌افتاد، نگاهی به وضع کودکان، نوجوانان و جوانان طیّ این سال‌ها داشته باشیم.

کودکان انقلاب، نوجوانان جنگ، جوانان عصر سازندگی

در کنار حوادث و در میان فراز و نشیب‌های سال‌های مبارزه، آرمان‌خواهی، جنگ و تلاش جمعیتی که نقطه عطف‌های مهمّ سال‌های 1357 تا 1368 را باعث شدند، نوزادانی پای در عرصة زندگی نهادند که از صحنة اصلی زندگی پدران و مادران خود دور بودند و به آرامی و در بی‌خیالی، سال‌های اوّلیة زندگی خود را روی خطّ افق سپری می‌کردند.

مدرسه اوّلین صحنه از حیات اجتماعی، امّا رسمی آنان بود؛ محلّی که اینان ناگزیر، ایّام هفت سالگی تا پانزده سالگی را تحت آموزش‌های مستقیم مربّیان و تربیت غیر مستقیم وسایل ارتباط عمومی طیّ می‌کردند.

آنچه که طیّ این ایّام قابل توجّه است، تلاش دستگاه آموزشی و پرورشی رسمی و غیر رسمی کشور برای آموخته کردن این کودکان و نونهالان با انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی و از دیگر سو، عرضة تصویری سیاه و منفور از تمامی سال‌های حکومت پهلوی و حتّی همة امیران و حاکمان پیش از انقلاب بود.

در این سال‌ها، کودکان و نوجوانان در میان فضای باقیماندة عناصر مدنی و فرهنگی عصر پهلوی، صورت‌های اوّلیة مناسبات فرهنگی و تبلیغات، بی‌آنکه فرصت کندوکاو، مطالعة عمیق، پرسش و جست‌وجو دربارة آنها داشته باشند، روزگار گذراندند.

در این سال‌ها، تلاش مربّیان تربیتی و پرورشی مدارس و بسیاری از کسانی که سعی در تربیت نسل دوم انقلاب داشتند، عمدتاً مصروف دو امر شد: