عــدالــت علوی در ولایت اسلامی

گزارش نشست 152 فرهنگ مهدوی

شیوة حکمرانی منحصر به امیرمؤمنان علی(ع)

نازنین حضرت امام زمان(عج) اجرا خواهد شد.

پس طرح موضوع در خصوص شیوة حکومت امکان‌پذیر نیست. از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) نقل است: «برای هر مأمومی، امامی وجود دارد که به آن امام اقتدا می‌شود و از علم او نور می‌گیرند.» یعنی چراغ دست ما علم امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) است.

استاد علوی با اشاره به ساده‌زیستی و تمایز حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) در مواجهه با دنیا، به فرمایش امام(ع) استناد کرده و اظهار داشتند:

«بی‌تردید امام شما از دنیایش به دو دست لباس و غذایش به دو قرص نان اکتفا کرد.» و در پایان می‌فرمایند: «شما قادر به این کار نیستید.» مایی که در لباس و غذا قادر نیستیم مثل او باشیم، می‌خواهیم در حکومت مثل او باشیم؟! می‌خواهیم در نماز خواندن، جنگ و انفاق مثل او باشیم؟ چطور است که وی یک انگشتری انفاق می‌کند، آیه نازل می‌شود؟ آن وقت اصحاب حضرت رسول(ص) می‌گویند که ما شترهای سرخ‌موی در راه خدا انفاق کردیم، روایتی صادر نشد؛ چه برسد به نزول آیه! حضرتش سه روز روزه گرفتند، در هر سه روز افطارش را به سه گروه متفاوت بخشیدند، در وصف روزه‌داری او سوره نازل شد. در نبرد شرکت می‌کنند، پیامبر(ص) می‌فرمایند: «یک ضربت علی از عبادت هفتاد ساله برتر است.» تازه این امر فقط برای یکی از جهاد‌های حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) است.

ایشان تأکید کردند:

امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) رهبر جهان اسلام است؛ اسلامی که بخشی‌اش «ایران» است و بخش دیگرش «مصر». از شبه جزیرة «عربستان» فراتر رفته و ایران را فراگرفته است. قرص نانی که حضرتش میل می‌کنند، چیست؟ قرص نانی که در انبانی گره زده بود که مبادا کسی به آن روغن بزند تا قابل خوردن بشود. بسیاری از مردم با این عبارت در شب‌های قدر می‌گریند؛ امّا چه کسی این کار را می‌کند؟ چگونه می‌شود شیوة حکومتی کسی را اعمال کرد که این‌چنین زیسته است؟

خدا، علی(ع) را خلق کرد و تخلّصش را علی گذاشت

استاد علوی تهرانی با اشاره به اینکه حتّی دشمنان حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) به عظمت و جایگاه او معترفند، اظهار داشتند:

دو نفر از بزرگترین از دشمنانش اعتراف می‌کنند که حضرت علی(ع) مانندی ندارد. در کتاب «الغدیر» جلد یازده، نفر دوم می‌گوید: زنان عاجزند از آوردن کسی مثل علی ابن ابی‌طالب(ع) ! همچنین نقل است از معاویه، در روایتی صادره از ابن ابی‌الحدید که در تفسیر «نهج شریف» نقل است، آن هنگام گفت‌و‌گویی بین حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) و معاویه در خصوص اقدامات عقیل شکل می‌گیرد، معاویه بر می‌خیزد و می‌گوید: هیهات، هیهات! دور است که زنان فردی، چون علی ابن ابی‌طالب بیاورند!

به خدا سوگند! عقیل را دیدم که سخت نیازمند است

استاد علوی تهرانی در ادامه افزودند:

حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) آنگاه که در می‌یابند زنی در جهان اسلام به دلیل اینکه همسرش شهید شده است، با یتیمانش همنشین می‌شود،

از ایشان حلالیت می‌طلبند. حال آنکه خود می‌فرمایند: «به خدا! عقیل را دیدم که سخت نیازمند بود و از من، یک مَن از گندم شما را تقاضا کرد.» یعنی چیزی در حدّ سه کیلوگرم از گندم بیت المال بیشتر طلب کرد «... و کودکانش را دیدم که از تنگدستی ژولیده‌موی بودند و تیره‌رنگ. عقیل پی در پی به من مراجعه می‌کرد. به گفته‌هایش گوش دادم. پنداشت که دینم را به او می‌فروشم و از او پیروی می‌کنم و راه خودم را ترک می‌کنم.» یعنی از عدالت عدول می‌کنم، «... آنگاه آهنی را گداختم، به تنش نزدیک ساختم تا از آن عبرت گیرد. پس از آن فریاد برآورد؛ مانند بیمار از درد. نزدیک بود از حرارتش بسوزد. سپس به او گفتم: ای عقیل! نوحه‌گران کودک از دست داده بر تو بگریند! تو از آهنی که انسانی به بازیچه آن را گداخته، فریاد برآوردی! مرا به سوی آتشی می‌کشانی که خدای جبّار از روی خشم، آن را برافروخته است. تو از آزار آهن داغی بنالی و من از آتش دوزخ ننالم!»

کیست این آقا؟ با این وجود می‌شود از شیوة حکومت‌داری او الهام گرفت؟ اجرایش کرد؟

تعالیم حکومتی حضرت علی(ع) قابل اجرا است

استاد علوی با اعلام اینکه تعالیم حکومتی حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) کاملاً قابل اجرا است، تأکید داشتند که شیوة حکومتی، قابل تقلید از امیرمؤمنان(ع) نیست؛ امّا تعالیم حکومتی را می‌توان از آن حضرت آموخت. ایشان اعلام کردند:

برای رسیدن به آستانة آن باید سلسله نشست‌های مکرّر برگزار شود و افراد در این حوزه، مطالعة مستمر داشته باشند و همچنین عدالت را آگاهانه مطالبه کنند. این امر به هیچ‌وجه شعارگونه نیست و نیازمند به مطالعة عمیق است؛ چرا که تشکیل حکومت عدل و عدالت فقط برای امام معصوم است؛ امّا شکل‌گیری حکومت عدالت‌محور امکان‌پذیر است. باید در تعالیم مرتبط با امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) به دنبال سه محور برویم: یکی رهبر حکومت، دوم کارگزاران حکومت و محور سوم مردم. ممکن است به طور جزئی اینها ابعادی داشته باشند.

خصوصیات رهبر از نظر رهبر عدل

استاد علوی تهرانی با بیان اینکه از نظر رهبر عدل، چه کسی باید رهبر باشد، بیان داشتند:

در نهج شریف، خطبة ۱۳۶ آمده است: «بیعت شما با من تصادفی نبوده است. با من بیعت کردید؛ امّا نظر من با نظر شما یکی نیست. من شما را برای خدا می‌خواهم. من می‌خواهم در حکومت من بستری فراهم شود که شما به کمال برسید و بشوید انسان کامل؛ امّا شما من را برای خودتان می‌خواهید. شما از جور خلفای پیشین به من روی آورده‌اید.» پس رهبر حکومت عدل باید بستری را فراهم کند که انسان‌ها به کمال برسند. در «زیارت اربعین» می‌خوانیم: «أنتُم ربّانیون؛ شما خداگونه شده‌اید.» این کار حکومت عدل است؛ تربیت انسان‌های خداگونه!

ابعاد دیگر عدالت در کلام امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع)

در کلام ۲۲۴ نهج شریف بیان مبارک امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) این است:

«به خدا سوگند! اگر شب را تا صبح بر بستری از خارهای درشت، بیدار به سر ببرم یا اینکه مرا در غل و زنجیر تا صبح بکشند، برایم محبوب‌تر است از اینکه خدا و رسولش را در وضعی ملاقات کنم که به بعضی از بندگانش ستم کرده باشم و چیزی از اموال دنیا را غصب کرده باشم؛ آن هم برای جسمی که تار و پودش به سرعت به سمت کهنگی می‌رود و مدّت‌های مدید در خاک می‌ماند، دنیا را برای چه جمع کنم؟ آن هم از راه غصب حکومتی؟ من نمی‌توانم خدا و رسول(ص) را در شرایطی ملاقات کنم که ظلم به مردم کرده باشم.»

خدا را در نظر می‌گیرد.

آقای علوی در ادامة سخن شریف امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) تبیین کردند:

عدّه‌ای‌ آمدند نزد علی ابن ابی‌طالب(ع) و گفتند: برای آنکه جلوی این جنگ‌ها را بگیرید، پیشنهادی داریم. این سران و اشراف و خودمانی‌ها را جمع کن. همین خودی‌ها را جمع کن و به آنها پول بیشتری بده و موقعیت حکومت خود را این‌چنین استوار کن! وقتی چنین پیشنهادی کردند که از تقسیم مساوی بیت المال دست بردارند (چرا؟ چون مردم به دنیا دل بسته‌اند.) حضرت پاسخ می‌دهند: «به من دستور می‌دهید و تهدید می‌کنید که برای پیروزی خود از جور و ستم، دربارة امّت اسلامی که بر آنها ولایت دارم، استفاده کنم؟ به خدا قسم! تا عمر دارم و شب و روز برقرار است و ستارگان از پی هم طلوع و غروب خواهند کرد، هرگز چنین نخواهم کرد. اگر این اموال برای خودم بود، به گونه‌ای مساوی بین مردم تقسیم می‌کردم تا چه رسد به اموالی که برای مردم باشد و مال خدا باشد!»

پی آیند این روایت جمله‌ای بسیار درخشان است: فکر نکنید که من نفهمیدم چی گفتید؟ من فهمیدم اگر چرب و شیرین دنیا را برای عدّه‌ای بخواهم، دست از سر من بر می‌دارند؛ امّا هرگز این کار را نمی‌کنم با اینکه نتیجة این کار را می‌دانم. وقتی «قرآن کریم» می‌فرماید: «إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ؛ همانا اسراف‌کاران برادران شیاطین هستند.» مردم می‌پندارند که این فقط معنای لغوی است؛ در صورتی که تخصیص بیت المال به عدّه‌ای بیشتر و به خیل کثیری بسیار کمتر، این همان مصداق بارز تبذیر و اسراف است و نتیجه‌اش اخوّت با شیطان. چنین اقدامی موجب می‌شود که فرد در دنیا بالا برود و بنیادهای ظاهری حکومتش استوار بشود؛ ولی در آخرت با سر، او را به زمین می‌زنند. مردم می‌گویند آن عدّه‌ای که این پول را گرفتند، می‌گویند چه آدم خوبی است! در صورتی که نزد خداوند ستمی آشکار است.

این یعنی من برای استواری حکومت اجازه نمی‌دهم از بیت المال هر طور که خواستند، بذل و بخشش بکنند. اگر آسمان‌های هفت‌گانه و زمین‌های هفت‌گانه را به من بدهید، با گرفتن یک پوست جو از یک مورچه خدا را نافرمانی نمی‌کنم؛ چه برسد در خصوص بیت المال و امّت اسلامی. امام می‌فرمایند:

«به خدا سوگند! بیت المال تاراج شده را هرجا که بیابم، به صاحب اصلی آن باز می‌گردانم؛ گرچه با آن ازدواج کرده باشد یا کنیزانی خریده باشد.»

چون در عدالت گشایش برای مردم است. این یکی از ویژگی‌های اصلی است

که حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) می‌فرمایند حاکم باید داشته باشد؛ یعنی از من خدا بترسد. گناه و عصیان نمی‌کند. یکی از چیزهایی که در جامعه مشکل داریم، امر به معروف و نهی از منکر است؛ چون امر به معروف و نهی از منکر، یعنی حاکمیت ارزش‌هاست. یکی از وظایف حاکم نسبت به جامعه، حاکمیت دادن ارزش‌هاست و این از راه تعلیم و تربیت حاصل می‌شود، شما جامعه را طوری باید تربیت بکنید که ارزش‌ها برای آنها مهم باشد. خودشان به سمت ارزش‌ها می‌روند.

متولّی تربیت جامعه کیست؟ از کجا تربیت بشوند؟ این حقّ مردم است، این حقّ مردم است که بر اساس ارزش‌ها تربیت بشوند. حکومت عدالت باید این کار را انجام بدهند.