ثابت بن دینار ثُمالی

واحد پژوهش مؤسّسة موعود عصر(عج)

ثابت بن دینار ثُمالی، مکنّی به ابوحمزه و مشهور به ابوحمزة ثمالی، متوفّای 150ه‍ .ق.، راوی، محدّث و مفسّر امامی قرن دوم و از اصحاب امام سجّاد، امام باقر و امام صادق(ع) بود. ابوحمزه دعایی از امام زین العابدین(ع) نقل کرده است که در سحرهای ماه رمضان خوانده می‌شود و به دعای «ابوحمزة ثمالی» مشهور است.

شرح حال

سال تولّد ثابت بن دینار معروف به ابوحمزه ثمالی دقیقاً معلوم نیست؛ امّا با توجّه به اینکه از زاذان کِنْدی (متوفّای 82ه‍ .ق.) روایت نقل کرده است، باید پیش از سال 82ه‍ .ق. به دنیا آمده باشد.1

ابوحمزه اهل «کوفه» بود.2و3 آل مُهَلَّب او را از موالی خود می‌دانستند؛ امّا نجاشی4 این ادّعا را رد کرده است.5 او را از قبیلة طَیّ و تیرة بنوثُعَل دانسته و دلیل شهرت ابوحمزه را به ثُمالی، سکونت وی در محلّة اقامت قبیلة ثُماله از تیرة اَزْد ذکر کرده است. ابوحمزه در کوفه با زید بن علی مراوده داشته6 و شاهد دعوت و شهادت او در کوفه بود.7

ابوحمزه پنج پسر صالح داشت. سه نفر از فرزندان او نوح، منصور و حمزه همراه زید بن علی بن الحسین(ع) قیام کردند و علیه حکومت جبّار امویان در کوفه دست به شورش زدند. در این قیام شیعیان کوفه با زید بیعت کردند.

سه فرزند ابوحمزه از شاخص‏ترین‏ چهره‏های آن قیام شمرده می‏شدند. آنها در کنار فرزند دلیر امام سجّاد(ع) علیه ظلم مبارزه کردند. هنگامی که جنگ به اوج خود رسید و یاران زید بن علی(ع) احساس ضعف و شکست کردند، بسیاری از آنان بیعت را شکسته و فرار کردند. فقط عدّة اندکی در اطراف زید باقی ماندند که از جملة آنان نوح، منصور و حمزه، فرزندان ابوحمزة ثمالی ‏بودند. آنان تا آخرین لحظه مقاومت کردند و تا پای جان ایستادند و در کنار پسر شجاع و غیرتمند پیشوای چهارم(ع) بعد ازفداکاری‏های بسیار، به درجة رفیع شهادت ‏نائل شدند.8

دو فرزند دیگر ابوحمزه علی و حسین در زمان امام کاظم(ع) زنده بودند. آن دو در ردیف محدّثان و فقهای شیعه قرار دارند و از امام ابوالحسن موسی الکاظم(ع) و سایر ائمّه(ع) احادیث و روایاتی نقل کرده‏اند.9و10و11

ابوحمزه را از فقهای کوفه شمرده‌اند و کشّی12 و نجاشی13 در باب منزلت والای وی روایاتی نقل کرده‌اند. دو روایت در ذمّ ابوحمزه نیز در رجال کشّی14 آمده است که از دیدگاه خوئی15 اشکالات سندی دارند.

ابوحمزه شیوخ و راویان بسیاری دارد. مِزّی16 و خوئی17 فهرستی شامل کسانی که ثمالی از آنها روایت کرده و کسانی که از ثمالی حدیث نقل کرده‌اند، آورده‌اند. اگرچه غالباً اهل سنّت وی را قدح و تضعیف کرده‌اند،18 حاکم نیشابوری در «المستدرک»19 از ابوحمزه حدیث نقل کرده و حکم به صحّت آنها داده و در خطبة کتاب،20 به وثاقت جمیعِ راویانی که در طرق حدیثی او وارد شده‌اند، تصریح کرده است.

ابوحمزه ثمالی در اثر زحمات طاقت‌فرسا و فعّالیت‌های شبانه‌روزی در کسب علم و حکمت، به مرحله‌ای رسید که به عنوان استاد علم حدیث و فقه و تفسیر، بر کرسی تدریس تکیه زد و معارف اهل بیت(ع) را به شیعیان آموخت.

درک محضر امام زین العابدین(ع)

ابوحمزه اوّلین‌بار زمانی که امام سجّاد(ع) از مدینه به کوفه سفر نمودند، ایشان را ملاقات نمود و شیفتة ایشان شد. او ماجرای این ملاقات را این‌گونه نقل می‌کند:

جلوی ستون هفتم مسجد کوفه نشسته بودم که از سوی باب کنده مردی وارد شد که من در طول عمر خویش شخصی زیباتر، خوشبوتر، پاکیزه‌تر و خوش‌لباس‌تر از او ندیده بودم. عمّامه‌ای بر سر و پیراهنی عربی و قبایی بر تن داشت. کفش‌های عربی را از پای درآورد و در کنار ستون هفتم به نماز ایستاد. تکبیرةالاحرام نماز را وقتی ادا کرد، آن‌چنان جذّاب و مؤثّر بود که موهای بدنم سیخ شد. شیفتة نغمة زیبا و لهجة دلربای وی شدم. نزدیک‌تر شدم تا کلماتش را بهتر بشنوم. چهار رکعت نماز خواند با رکوع و سجود کامل و عالی. بعد از سلام نماز، شروع به دعا کردند: «الهی ان کان قد عَصیتُک، فإنّی قد أطعتُک فی أحبّ الاشیاء إلیک الإقرار بِوَحدانیتک...»21

بعد از اینکه از دعا فارغ شد، از مسجد بیرون رفت. من با اشتیاق تمام به دنبال وی به راه افتادم تا اینکه به مناخ (محلّ نگهداری شتران در کنار شهر) کوفه رسیدیم. در آنجا غلامی بود که شتر این مرد با عظمت را محافظت می‌کرد. از غلام پرسیدم: این مرد کیست؟ جواب داد: آیا از شمائل و سیمای نورانی‌اش او را نشناختی؟ او حضرت زین العابدین، علی بن الحسین(ع) است.

وقتی آقا را شناختم، خود را به قدم‌های مبارکش انداختم و خواستم پاهایش را ببوسم. حضرت با دست‌های مطهّر خویش مرا از زمین بلند کردند و فرمودند: «نه، ای ابا حمزه! سجده مخصوص خداوند عزیز و جلال است.» عرض کردم: ای فرزند رسول الله! برای چه به اینجا تشریف آورده‌اید؟ فرمودند: «برای آنچه که دیدی. اگر مردم می‌دانستند که نماز خواندن در مسجد کوفه چه فضیلتی دارد، مثل کودکان چهار دست و پا به سوی آن می‌شتافتند.»

زیارت قبر پنهان امام علی(ع)

امام سجّاد(ع) به ابوحمزه فرمودند: «آیا دوست داری قبر جدّم، علی ابن ابیطالب(ع) را زیارت کنی؟» با شنیدن این پیشنهاد، شادی در چهرة ابوحمزه موج زد و آن‌قدر خوشحال شد که سر از پا نمی‌شناخت. وی با اینکه در کوفه و نزدیک نجف بود، قبر امام علی(ع) را نمی‌شناخت و همچنین تا آن لحظه به سبب موانعی موفّق به زیارت امام سجّاد(ع) نشده بود. او که مدّت‌ها انتظار وصال محضر یار را داشت، چنین فرصتی را غنیمت شمرد و با کمال میل، همراهی با امام(ع) را قبول کرد و در رکاب پیشوای چهارم شیعیان به راه افتاد. ابوحمزه در طول راه از خرمن معارف آن حضرت بهره برد تا اینکه به مرقد شریف امیرالمؤمنین(ع) رسیدند. امام سجّاد(ع) محلّ دفن مولای متّقیان را که تا آن زمان مخفی بود، به ابوحمزه نشان داده و فرمودند: «این قبر جدّم، علی بن ابیطالب(ع) است.» قبر امام علی(ع) تا زمان هارون الرّشید بر عموم مردم مخفی بود؛ فقط شیعیان خاص و مخلص با راهنمایی ائمّة معصومان(ع) از قبر آن حضرت مطّلع بودند و گاه به زیارت آن بزرگوار مشرّف می‌شدند.

ابوحمزه می‌گوید: وقتی چشمانم به آنجا افتاد، بقعه‌ای سفید دیدم که نور از آن می‌درخشید. امام چهارم(ع) از شتر پیاده شده و گونه‌های مبارک را بر خاک قبر گذاشتند؛ سپس شروع به خواندن زیارت کردند: «السَّلام علی إسمُ الله الرَّضی و نورُ وَجهُهُ المُضییء...»

ابوحمزه می‌گوید: بعد از زیارت، امام سجّاد(ع) به «مدینه» تشریف بردند و من هم به کوفه بازگشتم.

ابوحمزه پس از آن، بارها همراه شماری از فقیهان شیعه به زیارت قبر حضرت امام علی(ع) رفت. وی در این سفرها معارف اهل بیت(ع) ، فقه، تفسیر و حدیث را به همسفران خود تعلیم می‌داد.22

ابوحمزه ثمالی صاحب كرامت

ابوحمزه در اثر مناجات‌های عارفانه، نغمه‌های شبانه، عبادت‌های عاشقانه، اطاعت خالق یگانه و شاگردی مکتب ائمّه(ع) صاحب کرامت شد. می‌گوید:

یکی از فرزندانم در اثر حادثه‌ای مصدوم شد و استخوان‌های دستش شکست. او را

نزد یحیی بن عبدالله مجبر (معروف‌ترین شکسته‌بند عصر) بردم. او بعد از معاینة دقیق، گفت: استخوان‌های دست این کودک به شدّت آسیب دیده و شکستگی سختی برداشته است. باید صبر کنی تا وسایل معالجه را فراهم کنم. مدّت معالجه طولانی خواهد بود.

او به دنبال کار خود رفت و من همچنان با ناراحتی در اتاق منتظر بودم. در آن هنگام حال رقّت‌بار طفل که در اثر شدّت درد به خود می‌پیچید، مرا دگرگون کرد و حالم منقلب شد. در همین موقع به یاد دعایی که از مولایم، امام سیّدالسّاجدین(ع) آموخته بودم، افتادم. با یک حالت معنوی، دست کودک را گرفتم و با تضرّع آن دعا را خواندم و از خداوند متعال، بهبودی و شفای فرزندم را خواستار شدم. همان لحظه به اذن پروردگار متعال، فرزندم صحّت و سلامتی خود را بازیافت و من شکر الهی را به‌جا آوردم.

یحیی مجبر همراه وسایل درمان بازگشت و دست کودک را گرفت تا علاج کند. با شگفتی گفت: این که سالم است! شاید دست دیگرش شکسته است. شکسته‌بند دست دیگر طفل را به دقّت نگاه کرد و اثر شکستگی را در آن نیافت. مات و مبهوت گفت: سبحان الله! چند لحظه قبل، من دست این بچّه را دیدم. استخوان‌هایش به شدّت شکسته بود؟! آری، از شما شیعیان چنین جادوهایی تعجّب ندارد! ابوحمزه به او گفت: وای بر تو! این جادو و سحر نیست. شفای دست پسرم در اثر دعای جان‌بخشی است که امام عارفان، علی بن الحسین(ع) به من آموخته است. ابوحمزه می‌گوید: یحیی از من درخواست کرد که آن دعا را به وی یاد بدهم. گفتم: شگفت‌انگیزتر از این حادثه، اظهار این درخواست است. بعد از آن سوء ادب، کلمات خلاف مروّت و کردار زشت، من نمی‌توانم اسرار خفیّه و امانت‌های الهی را به تو بسپارم.

ابوحمزه می‌گوید:

روزی این حکایت را برای امام صادق(ع) نقل کردم. آن حضرت فرمودند: «ای ابوحمزه! دعای تو با رضایت خداوند موافق بود که در کمتر از یک لحظه، دعایت را مستجاب کرد.»

حمران بن اعین (راوی خبر) می‌گوید:

وقتی ابوحمزه این حکایت را برایم نقل کرد، مشتاقانه به وی گفتم: ای ابوحمزه! تو را به خدا سوگند می‌دهم! آن درّ گرانمایه و هدیة الهی را از من دریغ مدار و آن دعا را به من بیاموز! ابوحمزه گفت: سبحان الله! این سرّ را از آن جهت بر تو فاش کردم تا شوق تعلیم در تو زیاد شود و عطش آموزش بیابی! حالا بنویس: «یا حیُّ قَبل کُلِّ حَیّ، یا حَیُّ بعدَ کُلِّ حَیّ... صلّی علی محمّد و علی آل محمّد و أفعل بی ما أنتَ أهلُهُ یا أرحَمَ الرّاحمین»23و24و25

این دعا در حدود سه صفحه است و در کتاب «مَهَجّ الدَّعوات و منهجُ العبادات»26 سیّد بن طاووس آمده است.

فقیه تیزبین بر كرسی تدریس

ابوجعفر محمّد نیشابوری از سوی شیعیان نیشابور مأموریت داشت تا اجناسی را به امام صادق(ع) تقدیم نماید. وی در سر راه خود به مدینه، از کوفه عبور کرد و به زیارت قبر علی(ع) رفت. ابوجعفر می‌گوید:

در بین راه سفر، به کوفه رسیدم و قبل از هر چیز به زیارت قبر امیرالمؤمنین(ع) مشرّف شدم. در کنار قبر، پیرمردی را دیدم که فقهای شیعه اطراف او را گرفته بودند و از وی فقه و حدیث می‌آموختند. عدّه‌ای از مردم اطراف آن پیرمرد روشن‌ضمیر گرد آمده بودند و احکام دینی را از وی سؤال می‌کردند و او با الهام از مکتب علی(ع) ، آنها را پاسخ می‌داد.

ابوجعفر از افرادی که آنجا جمع شده بودند، پرسید: این مرد کیست؟ گفتند: ابوحمزة ثمالی. ابوجعفر سلام کرد و نشست. ابوحمزه پرسید: ای مرد! کیستی و چکاره‌ای؟ ابوجعفر خود را معرّفی کرد و برنامة سفر خود را به اطّلاع وی رسانید. ابوحمزه خوشحال شد و او را در آغوش گرفت و پیشانی‌اش را غرق بوسه ساخت و به او مژده داد که به زودی به هدف خود خواهد رسید. در همین حال ابوحمزه نگاهی به بیابان انداخته، به حاضران گفت: آیا شما هم آنچه را که من مشاهده می‌کنم، می‌بینید یا نه؟ گفتند: چه می‌بینی؟ گفت: شترسواری به این سمت می‌آید.

حاضران در جلسه به نقطه‌ای که ابوحمزه نشان می‌داد، خیره شدند و شترسوار را دیدند. طولی نکشید که مرد شترسوار خود را به کنار جمعیت رسانید و از مرکب پیاده شد و سلام کرد و در گوشه‌ای نشست. ابوحمزه پرسید: ای مرد! از کجا می‌آیی؟

- یثرب (مدینه).

- از یثرب چه خبر؟

- جعفر بن محمّد(ع) از دنیا رفت.

ابوحمزه با سوزدل نعره‌ای کشیده و دستش را به شدّت به زمین کوبید. ابوجعفر نیشابوری می‌گوید: من هم از شنیدن این واقعة هولناک منقلب شدم، پشتم لرزید و احساس ناراحتی شدید به من دست داد و با خود گفتم: پس حالا به کجا باید بروم و این‌همه امانت‌های مردم را به دست چه کسی بسپارم و بالأخره کار امامت و رهبری امّت به کجا منتهی خواهد شد؟! ابوحمزه در حالی که اشک‌هایش را پاک می‌کرد، از شخص تازه‌وارد پرسید: امام چه کسی را برای جانشینی خود انتخاب کردند؟ او جواب داد: آن حضرت سه نفر را جانشین خود قرار دادند: منصور خلیفة عباسی، فرزندش عبدالله افطح، فرزند کوچکش موسی.

ابوحمزه با شنیدن این خبر خوشحال شد و گفت: الحمدلله الذّی لم یضلّنا، دلّ علی الصغیر و بین علی الکبیر، و سترالأمر العظیم؛‌ خدا را سپاس می‌گویم که ما را گمراه نکرد. (امام صادق(ع) ) ما را به صغیر راهنمایی فرمودند و دلیل مردود بودن کبیر را بیان نمودند و امر بزرگ را مخفی نگه داشتند.

سپس گفت: ای مرد نیشابوری! غمگین نباش! امام را شناختم.

ابوحمزه در کنار قبر امیرالمؤمنین(ع) مشغول نماز شد. ما هم به نماز ایستادیم. پس از فراغت از نماز، به ابوحمزه گفتم: ای مرد بزرگوار! از کجا امام بعدی را تشخیص دادی؟!

ابوحمزه پاسخ داد: وصیّت امام به منصور برای کوتاه‌کردن شرّ اوست. امام صادق(ع) برای حفظ امام بعدی تقیّه کرده است. از وصیّت امام به دو فرزند بزرگتر و کوچکترش معلوم می‌شود که فرزند کوچکتر امام است؛ زیرا پیامبر گرامی اسلام(ص) به علی(ع) فرمودند: «در صورتی که بزرگترین فرزندت عیبی نداشته باشد، امامت از آن اوست.» وقتی امام ششم(ع) دربارة دو نفر که یکی از آنها بزرگتر از دیگری است، وصیّت می‌کنند، معلوم می‌شود که فرزندشان، موسی(ع) امام است؛ چون فرزند بزرگشان، عبدالله در بدن و دین عیبی دارد؛‌ زیرا افطح (کسی که سر یا بینی یا پایش از انسان معمولی پهن‌تر است) عیبی در بدن دارد و جاهل به احکام شریعت است.»

ابوجعفر در ادامة سخنانش می‌افزاید:

من سخن ابوحمزه را به طور کامل نفهمیدم تا اینکه اموال و وجوه اهدایی شیعیان را همراه خود به مدینه بردم. بعد از ورود به مدینه، در محلّی ساکن شدم و به جست‌وجو در مورد جانشین پیشوای ششم(ع) پرداختم. فرزندشان عبدالله را به من نشان دادند. وقتی با او ملاقات کردم، هیچ کدام از حرکات، طرز رفتار، کردار، گفتار، آداب و معاشرت و جواب سؤالات وی را مطابق با عمل امام معصوم(ع) نیافتم و سرگردان به قبر مطهّر پیامبر(ص) پناهنده شدم. غلامی مرا به محضر حجّت حق و امام مطلق، امام کاظم(ع) راهنمایی کرد. وقتی به محضر موسی بن جعفر(ع) مشرّف شدم، تمام علامات و نشانه‌های امام معصوم(ع) را در او یافتم و قلبم آرام گرفت. اموال و وجوهات شیعیان نیشابور را به آن حضرت تقدیم کردم. امام(ع) بعضی را قبول و تعدادی را رد کردند و موقع خداحافظی به من فرمودند: «آیا ابوحمزه ثمالی در نزدیک کوفه و موقع زیارت امیرالمؤمنین(ع) چنین و چنان نگفت؟» و سخنان ابوحمزه را تماماً برایم بازگو کردند. گفتم: بلی. امام کاظم(ع) فرمودند:

«مؤمن چنین است. هرگاه خداوند قلبش را نورانی كند، او با اشارات و كنایات همه چیز را می‌فهمد. حالا بلند شو و از اصحاب بزرگ پدرم تصریح وی را در مورد جانشین خویش تحقیق كن.»27و28و29

جایگاه و مقام علمی

فضل بن شاذان از امام رضا(ع) روایت کرده است که «ابوحمزه در زمان خود، مانند سلمان در زمانش» و در روایتی دیگر: «مانند لقمان در زمانش بوده است؛30 زیرا او در خدمت چهار تن از ما بوده است: امام سجّاد(ع) ، امام باقر(ع) ، امام صادق(ع) و برهه‌ای از دورة امام کاظم(ع) .»31

امام صادق(ع) دربارة ابوحمزه فرموده‌اند: «او در زمان خودش، مانند سلمان در زمان خود بود.» و نیز فرموده‌اند: «وقتی او را می‌بینم، مشعوف می‌شوم.»32

البتّه احتمال دارد روایت اوّل تصحیف شده و نام سلمان به لقمان تغییر کرده باشد؛ زیرا در آن سخن از همراهی و نزدیکی به اهل بیت(ع) است که با ویژگی جناب سلمان همخوانی بیشتری دارد. روایت دوم هم مؤیّد این نظر است.

ایشان از فقها، زهّاد و مشایخ کوفه محسوب می‌شد و جزو اصحاب خاصّ ائمّة اهل بیت(ع) در زمان خود بوده است.

ابوحمزه ثمالی محضر چهار امام بزرگوار را درک کرده و مورد اعتماد و علاقة اهل بیت عصمت و طهارت(ع) محسوب می‌شد. وی در علم حدیث و تفسیر به مراتب عالی دست یافته بود. برخی او را از فقهای کوفه برشمرده‌اند.33

نجاشی درباره‌اش می‌گوید: او از بهترین یاران امامان و مردان موثّق بود که در روایت به قول او اعتماد می‌کنند.34و35

همچنین شیخ صدوق می‌گوید: ابوحمزه ثقه و عادل است. او چهار امام را ملاقات کرده است. امام سجّاد و امام باقر و امام صادق و امام کاظم(ع) .36

در مناظره با مخالفان و احتجاج با آنها مورد اعتماد ائمّه(ع) بوده است و او را در تعلیم اسرار و علوم و وصایای خود بر دیگر اصحاب مقدّم داشته‌اند. بدین جهت مورد وثوق و اعتماد علمای شیعه در روایت حدیث قرار گرفته است.

شیخ صدوق، کشّی، ابن ندیم، نجاشی، شیخ طوسی، ابن داوود حلّی، علّامه حلّی و دیگر بزرگان شیعه ایشان را توثیق و تعدیل کرده‌اند. سیّد حسن صدر در «تأسیس الشّیعه» می‌فرماید:

نزد ائمّه(ع) بزرگ و محترم بود. از آنان روایات بسیار شنید و جزو یاران خاصّ آن بزرگواران محسوب می‌گردید. در عصر خویش شیخ شیعه در كوفه بوده و به نظرات و اقوال او گوش فرا می‌دادند؛

امّا اهل سنّت ایشان را توثیق ننموده، احادیث او را موهن و ضعیف می‌شمردند و او را به غلوّ در تشیّع و رافضی بودن متّهم می‌كنند. با این حال برخی اهل سنّت، مانند ابن كثیر، تِرمِذی، ابن ماجه، خطیب بغدادی و... از او روایت نقل كرده و به آنها استناد می‌كنند.

در تفسیر نیز ثعلبی، طبری، ابن كثیر، قرطبی، سیوطی، ابوحیّان، حاكم نیشابوری، ابوالفرج اصفهانی، ابن اسحاق و عدّه‌ای دیگر از او نقل نموده‌اند.

ابن حجر عسقلانی در «تهذیب التّهذیب» که از کتاب‌های جامع در موضوع جرح و تعدیل است، پس از ذکر اساتید و شاگردان وی، به ذکر اقوال نَسائی، ابوحاتم رازی(متوفّای 277ه‍ .ق.) و دیگران در جرح ابوحمزه پرداخته است. او همچنین دیدگاه ابن حبّان (متوفّای 354ه‍ .ق.) را در بارة وی را نقل کرده است. وی معتقد است تضعیف‌های وارد شده دربارة او به خاطر این است که از غالیان شیعه است.57

در نتیجه باید بر این امر معترف شد که ابوحمزه در نزد قاطبة اهل سنّت تضعیف شده است و این فقط به سبب تشیّع وی و اعتقاد به رجعت و دیگر عقاید شیعی است که در تفسیر منسوب ایشان قابل بررسی و ردیابی می‌باشد.

اساتید و مشایخ

ابوحمزة ثمالی علاوه بر اینکه از مکتب پرفیض امام زین‌العابدین، امام باقر و امام صادق(ع) استفاده برد، از محضر بزرگان صحابه و دانشمندان نامی عصر خویش نیز بهره‏مند شد که از جملة آنها می‏توان از جابر بن عبدالله انصاری، عبدالله بن حسن‏(ع) ، سعید بن جبیر و ابوبصیر نام برد. وی از آنان حدیث و تفسیر آموخته است.

شاگردان و راویان

ابوحمزه ثمالی همچنین معارف اهل بیت(ع) را به شمار فراوانی از فقیهان و سایر شیعیان دانش‏طلب و علم‌دوست آموخته است. نویسندة معجم رجال الحدیث بیش از چهل نفر را نام می‏برد که در زمرة شاگردان ابوحمزه محسوب می‏شوند.

حسن بن محبوب، محمّد بن مسلم، معاویة بن عمّار، صفوان جمّال، حسن بن حمزه، هشام بن سالم، داوود رقّی، ابوایّوب، ابان بن عثمان، ابوسعید مکاری، ابن مسکان، حمّاد بن ابی‏طلحه و بیاع سابری از شاگردان ‏ابوحمزه هستند. بعضی از شاگردان او از ارکان شیعه و از یاران نزدیک ائمّه(ع) محسوب می‏شوند.

آثار

نجاشی37 از آثار ابوحمزه به «تفسیر القرآن»، کتاب «النوادر» و «رسالة الحقوق عن علی بن الحسین(ع) » اشاره کرده است. برخی معتقدند ابوحمزه ثمالی نخستین دانشمند شیعی است که کتاب تفسیر قرآن را نگاشته است.38

طریق و متن متداول تفسیرِ ابوحمزه در میان امامیّه، به روایت ابوبکر محمّد بن عمر

جِعابی از ابوسهل عمرو بن حمدان در محرّم 307ه‍ .ق.، از سلیمان بن اسحاق مُهَلَّبی است و سلیمان بن اسحاق در 267ه‍ .ق. در «بصره»، تفسیر ابوحمزه را از طریق عموی خود، ابو عمرو عبد ربّه مهلَّبی از ابوحمزه روایت کرده است.39 عبدالله بن حمزه منصور بالله (متوفّای 614ه‍ .ق.)40 ضمن اشاره به این طریق روایت تفسیر ابوحمزه، به تفاوت متن این روایت با تحریری از تفسیر که میان اهل سنّت رواج داشته، اشاره کرده و چند نقل از تحریری را که به روایت جعابی است، آورده. ظاهراً احمد بن محمّد ثعلبی (متوفّای 427ه‍ .ق.) که در تألیف تفسیر خود، «الکشف و البیان» از تفسیر ابوحمزه استفاده کرده،41 از همین تحریر بهره برده است.42 متن تفسیر ابوحمزه تا قرن ششم هجری قمری باقی مانده است. طبرسی در «مجمع البیان»43 و ابن شهر آشوب (متوفّای 588ه‍ .ق.) در «مناقب آل ابی طالب(ع) »44 از این تفسیر، روایاتی نقل کرده‌اند. عبدالرّزاق محمّدحسین حرزالدّین روایات منقول از ابوحمزه را که صبغة تفسیری داشته یا در منابع به نقل آنها از تفسیر ابوحمزه اشاره شده، در کتابی با عنوان «تفسیر القرآن الکریم لابی حمزة بن ثابت بن دینار الثّمالی» گردآوری کرده است.

ویژگی‌های تفسیر ابوحمزه

در تفسیر ابوحمزه بر خلاف تفاسیر مأثور دیگر، احادیث مرسل کمتری دیده می‌شود. ابوحمزه به اسباب نزول توجّه داشته و ضمن توجّه به فضائل اهل بیت(ع) ، از شیوة تفسیر قرآن به قرآن استفاده کرده و به اجتهاد، قرائت، لغت، نحو و نقل آرای مختلف در معنای آیات اهتمام ویژه داشته است.45

مسند ابوحمزه

عبدالرّزاق محمّدحسین حرزالدّین مجموعه روایات فقهی منقول از ابوحمزه را گرد آورده و بر اساس ابواب فقهی در کتاب «مسند ابی حمزه ثابت بن دینار ثمالی» به چاپ رسانده است. در منابع، در بین آثار ابوحمزه، به تألیف مسند اشاره‌ای نشده و تنها شیخ طوسی46 از تألیف اثری به نام کتاب یاد کرده که ظاهراً مقصود وی از این عنوان، اصل (یکی از اصول اربع مائه) است.

طُرُق روایات کتاب مسند ابوحمزه

شیخ طوسی47 دو طریق در روایت کتاب (اصل) ابوحمزه یاد کرده است: نخست به روایت جماعتی از عالمان امامیّه از شیخ صدوق به روایت پدر صدوق و محمّد بن حسن بن ولید (متوفّای 343ه‍ .ق.) و موسی بن متوکّل از سعد بن عبدالله اشعری (متوفّای 299 یا 301ه‍ .ق.) و عبدالله بن جعفر حِمْیری از احمد بن محمّد بن عیسی از حسن بن محبوب از ابوحمزه و دوم از طریق احمد بن عَبْدون (متوفّای 423ه‍ .ق.)، از ابوطالب عبیدالله بن احمد انباری (متوفّای 356ه‍ .ق.)، از حمید بن زیاد که وی نیز این کتاب را به روایت یونس بن علی عطّار از ابوحمزه نقل کرده است.

دیگر تألیفات

نجاشی48 از دیگر آثار ثمالی به کتاب «النّوادر» به روایت حسن بن محبوب از ابوحمزه اشاره کرده و طریق خود را در نقل این کتاب آورده است. شیخ طوسی49 نیز در کنار کتابی به نام کتاب «الزّهد» از کتاب النّوادر سخن گفته و طریق خود را در روایتِ این دو کتاب به روایت حمیدبن زیاد (متوفّای 310ه‍ .ق.) از ابوجعفر محمّد بن عیاش بن عیسی از ابوحمزه آورده است.

اثرِ دیگر ابوحمزه «رسالة الحقوق عن علی بن الحسین(ع) » است. متن این رساله با تغییرات اندکی در دو تحریر، یکی به روایت ابن بابویه50و51 و دیگری به روایت ابن شُعْبَة حَرّانی (قرن چهارم)، در کتاب «تحف العقول»52 باقی مانده است.

دعای ابوحمزه ثمالی

ابوحمزه از برخی امامان دعاهای متعدّدی آموخته است.53 شیخ طوسی در «مصباح المتهجّد»54 به نقل از ابوحمزه، دعایی از امام سجّاد(ع) آورده که در سحرهای ماه رمضان خوانده می‌شود و به دعای ابوحمزه ثمالی مشهور است و شرح‌هایی نیز بر آن نوشته شده است.55 این دعای نسبتاً طولانی مضامین اخلاقی و عرفانی والایی دارد و خواندن آن در بین شیعیان متداول است.

روایلت ابوحمزه

در بررسی‌هایی که در آثار ابوحمزه توسّط حدیث‌شناسان و رجال‌شناسان صورت گرفته است، به این نتیجه می‌رسیم که ایشان به عنوان شخصیتی مهدوی در کسوت یک راوی، محدّث و مؤلّف قابل شناسایی می‌باشد.

ما به عنوان نمونه فقط یک مورد از احادیث وی را دربارة فضیلت‏امام علی‏(ع) و غیبت حضرت مهدی(عج) از منابع روایی ایشان نقل می‏کنیم:

ابوحمزة ثمالی از سعید بن جبیر و او از ابن عبّاس چنین نقل می‏کند:

پیامبر بزرگوار اسلام(ص) فرمودند:

«علی بعد از من، امام امّت است و قائم منتظر از نسل علی است؛ همان کسی که زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد، بعد از آنکه از ظلم و جور پرخواهد شد. قسم به آن کسی که مرا به حق مبعوث فرمود - تا مردم رابشارت داده و

از عذاب خدا بترسانم - آنان که در امامت وی در زمان غیبت ثابت و استوار خواهند بود، از کبریت احمر کمیاب‏ترهستند.»

جابر بن عبدالله انصاری در این هنگام به پاخاست وعرض کرد: یارسول الله! مگر فرزند قائم تو غیبت خواهد داشت؟! پیامبر(ص) فرمودند:

«بلی. قسم به پروردگارم! مطمئنّاً خداوند اهل ایمان را آزمایش خواهد کرد و در این آزمایش، کفّار هلاک خواهند شد. ای جابر! این غیبت طولانی یکی از اسرار الهی است و از نظر بندگان خداوند، آن سرّ مخفی است. مبادا در این امر شک کنی! زیرا شک و تردید در کارها و افعال پنهان و آشکار خداوند متعال، مساوی با کفر است.»56

وفات

ابوبصیر، یار دیرین و صمیمی ابوحمزه نقل می‏کند: روزی به محضر امام صادق(ع) مشرّف شدم. امام(ع) در ضمن گفت‌و‌گو ازمن سؤال کردند: «ابوحمزة ثمالی چه طور است، چه کار می‏کند؟» گفتم: ابوحمزه را وقتی ترک کردم، مریض و بدحال بود. فرمودند:

«موقعی که پیش او رفتی، سلام مرا به وی برسان و بگو: در فلان ماه و فلان روز مرگ تو فرامی‏رسد و زندگانی را بدرود خواهی گفت.»

عرض کردم: فدایت‏شوم! به خدا سوگند! او یکی از دوستان و شیعیان خالص شماست و ما به او انس گرفته‏ایم. فرمودند:

«راست می‏گویی! امّا آن موقعیت و منزلتی که او در نزد خداوند و پیش ما دارد، برایش بهتر است.»

عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! آیا شیعة شما در روز قیامت با شما خواهد بود؟ فرمودند:

«بلی؛ اگر از نافرمانی خداوند بترسد، مراقب دستورهای پیامبرش باشد و از ارتکاب گناهان خودداری ورزد، حتماً در درجات بهشت با ما خواهد بود.»58

سال وفات ابوحمزه 150ه‍ .ق. ذکر شده است؛59 امّا به دلیل روایت حسن بن محبوب (149-224ه‍ .ق.) از او تاریخ وفاتش باید بعد از 150ه‍ .ق. باشد.60 در باب تاریخ وفات ابوحمزه اقوال دیگری هم وجود دارد که منشأ آنها تصحیفاتی است که در کتاب‌های حدیثی و رجالی رخ داده است.61

پی‌نوشت‌ها: