ابراهیم بن ابی‌محمود خراسانی

واحد پژوهش مؤسّسة موعود عصر(عج)

شرح حال

ابوخطّاب ابراهیم بن ابی‌محمود خراسانی از موالی و اهل «خراسان» و از اصحاب امام کاظم و امام رضا(ع) بوده است.1

مردی که در اواسط سدة دوم هجری قمری در خطّة خراسان دیده به جهان گشود، نام پدرش معلوم نیست؛ ولی به عنوان ابومحمود که کنیة اوست، شهرت دارد.

چون زادگاه او سرزمین خراسان بود، از او به عنوان خراسانی2 یاد شده؛ امّا معلوم نیست که در کدام شهر به دنیا آمده است. خراسان در روزگار پیشین، سرزمین وسیعی بوده که شامل «ترکمنستان»، «ازبکستان»، «افغانستان» و قسمتی از «ایران» می‌شده است.

خراسانی فردی نابینا بود. وی امام جواد(ع) را هم درک کرد و با ایشان گفت‌و‌گویی داشت و امام(ع) او را به بهشت وعده دادند.

از چگونگی حیات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ابراهیم نیز چیزی نمی‌دانیم؛ ولی آنچه تردیدناپذیر است، این نکته است که او از آغاز زندگی، با تفکّر و اندیشة معارف مکتب اهل بیت(ع) آشنا شد و تا آخرین لحظة حیات خود، بر آئین تشیّع وفادار ماند.

هجرت به سوی یار

این محدّث شیعه، فاصلة بین خراسان و شهر مدینه را که صدها فرسنگ بود، پشت سر گذاشت و با پیمودن این مسیر طولانی که با رنج و محنت فراوان همراه است و انگیزه‌ای نیرومند و عشقی ژرف به آموزه‌های اهل بیت(ع) می‌طلبد، هجرت علمی‌اش را آغازید. او با مشقّت خود را به مدینه رساند، پُرسان‌پرسان از فرزند پیامبر (حضرت موسی بن جعفر(ع) ) سراغ گرفت تا آنکه به محضر حضرتش رسید. ابراهیم با غنیمت شمردن فرصت‌ها، لحظه‌ای از شنیدن سخنان امام کاظم(ع) غفلت نمی‌کرد تا اینکه در شمار شاگردان آن حضرت قرار گرفت.

ابراهیم و محضر سه امام

تمام شرح حال‌نگاران یادآوری کرده‌اند که این راوی شیفتة اهل بیت(ع) ، در شمار اصحاب و یاران سه تن از امامان معصوم شیعه قرار دارد؛ چنان‌که شیخ طوسی و نجاشی و کشّی بدان اشارت کرده‌اند. شیخ طوسی او را در شمار یاران حضرت موسی بن جعفر(ع) و حضرت رضا(ع) آورده و کشّی روایت او را از حضرت جواد(ع) بازگو می‌کند که نشانة بهره‌مندی ابراهیم بن ابی‌محمود از محضر آن بزرگوار است و نجاشی نیز می‌نگارد که ابراهیم پسر ابومحمود از حضرت رضا(ع) روایت

می‌کند.3 این بهره‌مندی‌ها، مدّت 20 تا 25 سال تداوم یافت.

جایگاه و مقام علمی

همة شرح حال‌نگاران و عالمان دانش رجال، به جایگان رفیع ابراهیم بن ابی‌محمود حرمت نهاده و او را ستوده‌اند. نجاشی می‌نویسد: او یکی از چهره‌های وجاهتمند تاریخ حدیث شیعی است.

علّامه حلّی در اثر گرانسنگ خود چنین می‌نگارد: ابراهیم بن ابی‌محمود از برجستگان حوزة حدیث و چهره‌ای موجّه است و من بدو اعتماد و اطمینان کامل دارم.

دیگران نیز بر دیدگاه این دو مُهر تأیید نهاده و آن را پذیرفته‌اند.4

نگاه امام معصوم(ع) به ابراهیم

ابراهیم بن ابی‌محمود که عشق و شور ولایت‌خواهی را با شعور و معرفت پیوند زده بود، به چنان جایگاه بلندی رسید که مورد تکریم و لطف ویژة حضرات معصومان(ع) قرار گرفت. برای روشن شدن این حقیقت، این قطعة تاریخی را نقل می‌کنیم.

کشّی از استادش نصر بن صباح بازگو می‌کند که ابراهیم بن ابی‌محمود خراسانی گفت:

روزی به محضر امام جواد(ع) شرفیاب شدم. من از خراسان، حامل چندین نامه از حضرت رضا(ع) برای فرزندش امام جواد(ع) بودم. هنگامی که نامه‌ها و دست خطّ حضرت رضا(ع) را به امام جواد(ع) تقدیم کردم، آن حضرت از فرط شوق و عشق به پدر غریب خود در خراسان، نامه‌ها و دست نوشته‌های پدر بزرگوارشان را تک تک روی چشمان خود می‌نهادند و می‌فرمودند: «این خطّ پدرم است.» این جمله را می‌فرمودند و گریه می‌کردند؛ به گونه‌ای که اشک بر گونه‌های مبارکشان جاری شد.

من به حضرت عرض کردم: ‌فدایت شوم! گاهی که با پدر بزرگوارتان در جلسه‌ای شرکت داشتم و در حضورش بودم، بارها به من می‌فرمودند: «خداوند تو را ساکن بهشت قرار دهد، خدا تو را داخل بهشت گرداند!»

هنگامی که این سخن را به آن حضرت گفتم، امام جواد(ع) فرمودند:

«من هم می‌گویم: أَدخَلَکَ اللّهُ الجَنَّةَ؛ خداوند تو را در بهشت قرار دهد.»

من به آن امام عرضه داشتم: جانم فدایت! آیا شما ضامن می‌شوی که خدا مرا بهشتی گرداند؟ در پاسخ فرمودند: «بله.»

اینجا بود که از بس خوشحال و مسرور شدم، پای مبارک حضرت را بوسیدم.5

اساتید و مشایخ

علمای رجال شیعه، خراسانی را محدّثی ثقه می‌دانند که از امام هشتم(ع) بسیار روایت نقل کرده است.6 ابراهیم بن محمود بدون واسطه از محضر حضرات ائمّة طاهرین(ع) بهره‌مند شد و اشخاص دیگری را به عنوان استاد حدیث او سراغ نداریم؛ مگر یک نفر و او علی بن یقطین، صحابی بزرگوار حضرت موسی بن جعفر(ع) است که وزیر هارون الرّشید بود.7و8

شاگردان و راویان

ابراهیم به فراگیری حدیث بسنده نکرد؛ بلکه به دلیل تأکید و سفارش امامان که: «اخبار و احادیث ما را به دیگران یاد دهید.» بر کرسی استادی نشست و جمعی از شیفتگان حدیث از محضر او کسب فیض کردند که به نام جمعی از آنان بسنده می‌نماییم:

احمد بن محمّد بن عیسی قمی، حسن بن موسی خشاب، حسن بن احمد مالکی،9 ابراهیم بن هاشم قمی، علی بن اسباط،10 عبدالعظیم حسنی(ع) 11 و عبدالله بن عامر.12 و13

آثار

این محدّث بلندپایه، برای ماندگاری اندوخته‌های خود در تاریخ، دست به نگارش کتاب زد. به گفتة کشّی او دارای کتاب «مسائل موسی بن جعفر(ع) » حاوی 25 ورقه بود که احمد بن محمّد بن عیسی آن را روایت کرده است.14و15 او این مباحث را از محضر حجّت حق، حضرت موسی بن جعفر(ع) می‌پرسید و حضرت پاسخ می‌دادند.16

نجاشی می‌نویسد: له کتابٌ.17 که گویا مرادش اثر جداگانه و غیر از کتاب المسائل است.

سیری در گلستان حدیث

اینک گزیده‌ای از روایات این محدّث خراسانی را نقل می‌کنیم:

سؤال ابن یقطین

ابراهیم بن ابی‌محمود از قول علی بن یقطین بازگو می‌کند که:

من به مولا و سرورم، حضرت موسی بن جعفر(ع) عرض کردم: شما چه می‌فرمایید دربارة پذیرفتن کارگزاری حاکمان جائر و ستمگر و دین‌ستیز؟

حضرت در پاسخ فرمودند:

«اگر مجبور و ناچار شدی کارگزار آنان گردی، از گرفتن اموال و دارایی شیعیان اهل بیت خودداری کن و از ظلم به آنان بپرهیز!»

آنگاه ابراهیم می‌گوید: علی بن یقطین به من گفت: من به حسب ظاهر، مالیات و برخی از

خراج‌ها را از شیعیان می‌گرفتم؛ ولی به شکل پنهان که دستگاه حاکم متوجّه آن نمی‌شد، آن اموال را به پرداخت‌کنندگان مالیات برمی‌گرداندم.18

تحریف حقایق

عبدالعظیم حسنی(ع) از ابراهیم بن ابی‌محمود نقل می‌کند که:

روزی به حضرت امام رضا(ع) گفتم: ای فرزند رسول خدا! چه می‌فرمایی دربارة آن روایتی که مخالفان شیعه (اهل سنّت) از حضرت رسول اکرم(ص) بازگو می‌کنند که آن بزرگوار فرمودند: خداوند هر شب جمعه از عرش خود به آسمان دنیا فرود می‌آید؟

حضرت رضا(ع) که گویا از شنیدن این‌گونه سخنان غیر عقلانی و غیر منطقی به خشم آمده بودند، فرمودند:

«خدا لعنت کند کسانی را که در کلمات و سخنان، تحریف روا می‌دارند و آنها را دستکاری می‌کنند! به خداوند سوگند! که رسول اکرم(ص) هرگز چنین سخنی را که دلالت بر جسم بودن خدا دارد، بر زبان جاری نکردند؛ بلکه حضرتش فرمودند: «پروردگار تبارک و تعالی هر شب، فرشته‌ای را به آسمان جهان ما انسان‌ها در یک سوم از آخر شب و نیز در شب‌های جمعه از اوّل شب می‌فرستد و آن فرشتة الهی ندا می‌دهد:

«آیا کسی هست که از خدا حاجت بخواهد تا خدا به او عنایت کند؟ آیا توبه کننده‌ای هست که توبه کند و من توبة او را بپذیرم؟ آیا استغفار کننده‌ای هست تا من او را مورد آمرزش خویش قرار دهم؟ ای خیرطلبان! به سوی خدا روی آورید. ای بدکاران! از کارهای ناروا و گناهان دست بردارید.»

این صدا ادامه دارد تا هنگام طلوع فجر. آنگاه فرشته به جایگاه خویش که ملکوت آسمان‌هاست، باز می‌گردد. پدرم از پدرش، از پدران بزرگوارش، از جدّ بزرگوارمان رسول الله(ص) این‌گونه نقل کرده‌اند؛ نه آن‌گونه که تحریفگران و دروغ‌پردازان بازگو نموده‌اند.»19

محرّم و اندوه شیعه

باز ابراهیم بن ابی‌محمود از حضرت امام رضا(ع) نقل می‌کند که روزی آن بزرگوار فرمودند:

«ماه محرّم، ماهی بود که حتّی مردمان روزگار جاهلیت، جنگ در آن را تحریم کرده بودند؛ ولی بعد از اسلام در ماه محرّم، خون ما را حلال کردند، حرمت ما اهل بیت را شکستند، ذرّیه و زنان ما را به اسارت بردند، خیمه‌های امام حسین(ع) را در کربلا به آتش کشّیدند، اموال ما را به غارت بردند و هرگز حقّ و حرمت رسول الله را دربارة ما خاندانش رعایت نکردند!»

سپس فرمودند:

«إِنَّ یَوْمَ الْحُسَیْنِ أَقْرَحَ جُفُونَنَا وَ أَسْبَلَ دُمُوعَنَا وَ أَذَلَّ عَزِیزَنَا بِأَرْضِ کَرْبٍ وَ بَلَاءٍ وْرَثْتِنَا الْکَرْبَ [وَ] الْبَلَاءَ إِلَى یَوْمِ الِانْقِضَاءِ؛

روز شهادت حسین(ع) چشم ما را ریش کرد و اشک ما را روان ساخت و عزیز ما را در زمین کربلا خوار کرد و ما را تا قیامت به گرفتارى و بلا دچار ساخت.

فَعَلَى مِثْلِ الْحُسَیْنِ فَلْیَبْکِ الْبَاکُونَ فَإِنَّ الْبُکَاءَ یَحُطُّ الذُّنُوبَ الْعِظَامَ؛

پس بر مانند امام حسین(ع) باید مردم اشک ریزند؛ همانا گریستن [بر آن مظلوم]، گناهان بزرگ را محو و نابود می‌کند.»

سپس حضرت افزودند:

«هنگامی که ماه محرّم شروع می‌شد، پدرم را هرگز خندان نمی‌دیدم. غصّه و غم سراسر وجودش را فرا می‌گرفت تا هنگامی که دهة اوّل محرّم به پایان خود نزدیک می‌شد و روز عاشورا روز مصیبت و اندوه و گریة آن بزرگوار بود و می‌فرمودند:

هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی قُتِلَ فِیهِ الْحُسَیْنُ(ع) ؛

این روزی است که امام حسین(ع) در آن روز کشته شد.»20

بررسی روایات مهدوی نقل شده از ابراهیم ابی‌محمود

از وی یک روایت گزارش دربارة مقامات اهل بیت(ع) نقل شده است:

«عظمت اهل بیت و ضرورت حجّت الهی بر روی زمین؛ ظاهر باشد یا غایب.»21

پی‌نوشت‌ها: