به ما و از طریق ما

سیری در زیارت آل‏یاسین - قسمت چهارم

مرتضی مهدوی یگانه

در تبیین مقدّمات «زیارت آل یاسین» بودیم. تا آنجا گفتیم که امام عصر(عج) در توقیع (نامة) شریفشان فرمودند:

«به نام خداوند رحمان و رحیم؛ نه به امر خدای تعالی می‌اندیشید و نه از اولیای او می‌پذیرید. این حکمتی رسا و بالغه است و گروهی که ایمان نمی‌آورند، از هشدار رسولان طرفی نمی‌بندند. سلام بر ما و سلام بر بندگان صالح الهی.»

و اکنون دنبالة توقیع:

«هرگاه خواستید به وسیلة ما اهل بیت به سوی خدای تعالی و به سوی ما توجّه (و توسّل) کنید. پس همان‌گونه که خدای تعالی فرموده: «سلام علی آل یاسین» شما نیز همین‌سان آغاز کنید (و بگویید: سلام علی آل یاسین... تا آخر زیارت).»1

آنچه در این نوشتار تقدیم می‌شود، قسمت اوّل از فرمایش آن حضرت است:

«هرگاه خواستید، به سوی خدا توجّه کنید. به وسیلة ما این کار را انجام دهید.»

سؤالی که پیش می‌آید، این است: مگر نمی‌شود بدون واسطه و مستقیم به خدا توجّه کرد؟ ما بارها تجربه کرده‌ایم که به خداوند متوجّه شده و با او ارتباط برقرار کرده و با او سخن گفته و نجوا کرده‌ایم؛ در این حال، توجّهی هم به امامان معصوم(ع) خصوصاً امام حیّ زمان خود نداشته‌ایم. پس معنای فرمایش امام عصر(عج) چیست؟

اگر بخواهیم صرفاً در حدّ گنجایش این مقال و در سطحی متوسّط سخن بگوییم، پاسخ این است:

1. مراد از توجّه در اینجا، زیارت است؛ یعنی (امام می‌فرمایند:) هرگاه خواستید زیارتنامة امام عصر خود را بخوانید و بدین وسیله به خداوند متعال و به ما اهل‌بیت(ع) نزدیک شوید، پس این‌گونه بگویید:

««سَلامٌ عَلی آلِ یاسینَ» ، السَّلامُ عَلَیکَ یا داعِیَ اللَّهِ ورَبّانِیَّ آیاتِهِ ...»

دلیل ما بر این برداشت، کلمة «فقولوا» است؛ یعنی این‌گونه بگویید و زیارت بخوانید. معلوم می‌شود که امام(عج) در مقام تعلیم زیارتنامه بوده‌اند. این امر، شبیه به زیارت «جامعة کبیره» است؛ آنجا که راوی به حضرت امام هادی(ع) عرض می‌کند: به من زیارتی تعلیم بفرمایید که وقتی خواستم شما اهل بیت(ع) را به طور جامع و کامل زیارت کنم، آن را (مطابق فرمایش شما) بخوانم و امام نیز زیارت جامعة کبیره را به او تعلیم می‌فرماید.

در اینجا نیز امام عصر(عج) خواسته‌اند زیارتی مخصوص حضرتشان تعلیم نمایند؛ از این‌رو می‌فرمایند:

«هرگاه خواستید به خداوند و ما توجّه کنید (یعنی زیارت بخوانید)، پس این‌گونه بگویید.»

از این فرمایش (که: این‌گونه بگویید) به خوبی می‌توان دریافت که یکی از سؤالات سائل از حضرت این بوده: ما چگونه به شما توجّه کرده و زیارت بخوانیم؟ و امام(ع)

نیز به درستی پاسخ فرموده‌اند.

در واقع سؤال سائل در مورد کیفیت توجّه به خدا نبوده؛ و الّا جملة «این‌گونه بگویید (فقولوا)» در پاسخ وجود نداشت.

از این گذشته، توجّه کردن به امام به وسیلة خواندن زیارت، مفهومی شناخته شده در فرهنگ اهل بیت(ع) و دوستان ایشان به شمار می‌رود. پس طبیعی بوده که سائل از چگونگی آن سؤال کند.

شخصی به نام سلیمان بن عیسی از پدر خود روایت کرده که گفت: از امام صادق(ع) سؤال کردم: چگونه شما را زیارت کنم وقتی که نتوانم (حضوراً به محضر شما شرفیاب شوم)؟ حضرت فرمودند:

«ای عیسی! هرگاه نتوانستی (حضوراً) به ملاقات ما بیایی، پس در روز جمعه غسل کن یا وضو بگیر و به بالای پشت بام خانه‌ات برو، دو رکعت نماز بگزار.» سپس فرمودند: «پس به سوی من توجّه کن.»

سخن ما در همین جمله است که توجّه قلبی ما به سوی امام به منزلة زیارت ایشان شمرده شده است. به همین دلیل آن حضرت در ادامه فرمودند:

«هرکس مرا در زمان حیاتم زیارت کند، مانند این است که در مماتم زیارت کرده است و هرکس در زمان مماتم مرا زیارت کند، همچون کسی است که در حیاتم مرا زیارت نموده است.»2

این جمله نیز تأکید دیگری بر این است که توجّه قلبی به امام (از راه دور نیز) دقیقاً زیارت ایشان محسوب می‌گردد.

اینها همه شواهد و دلایلی است بر اینکه آنچه امام عصر(عج) در مقدّمة زیارت آل یاسین دربارة توجّه به وجود مقدّس خودشان فرموده، به بحث زیارت ایشان بازمی‌گردد.

در زمان غیبت به امام خود توجّه کن!

شاهد دیگر، موردی است از شخصی به نام احمد بن ابراهیم که می‌گوید:

دربارة اشتیاق فراوانم به دیدن مولایمان امام عصر(عج) با محمّد بن عثمان (نایب دوم)سخن گفتم. ایشان گفتند: واقعاً این‌قدر مشتاق دیدن آن حضرت هستی؟ گفتم: بله. فرمود: خدای متعال این شوق تو را ارج می‌نهد و امید است در عافیت و آسانی زیارت امام را نصیب شما فرماید. در عین حال، درخواست دیدار آن حضرت را نداشته باش.

و در ادامه فرمود: امّا این شور و شوق را در توجّه به امام خود برای زیارت حضرتش ارزانی دار.3

2. مطلب دوم این است که معنای دیگر توجّه می‌تواند همان مفهوم اصلی آن، یعنی تمرکز قلبی و کشاندن ذهن به سوی خدا و امام باشد که هم در فرمایش امام عصر(عج) و هم در گفتار اخیر جناب محمّد بن عثمان (نایب خاصّ امام عصر(عج) ) بدان اشارت رفته است.

اکنون گوییم در هر دو معنایی که برای کلمة توجّه ارائه دادیم، وجود واسطه اگر نگوییم ضرورت دارد، لااقل می‌توان گفت بی‌اشکال است.

امّا در معنای اوّل (که زیارت بود،) طبیعی است که اگر بخواهیم امام را زیارت کنیم، ناچار باید طریقة آن را از خود او سؤال کنیم. پس او در اینجا می‌شود واسطة زیارت.

امّا این معنا در مورد زیارت خدا که در آغاز فرمایش امام عصر(عج) آمده (هرگاه خواستید به سوی خدا توجّه کنید،) چه خواهد شد؟ پاسخ این است که ملاقات با خداوند یا لقای جمال او که مقامی بس بلند و ارجمند است نیز، ضرورتاً باید از طریق ولایت معصومان(ع) صورت پذیرد و الّا شخص در مسیر جلال حق به ملاقات حق می‌رسد که جز عذاب و نقمت نخواهد بود.

لیکن در معنای دوم نیز باید بگوییم: ما در توجّه به سوی خداوند هم محتاج به واسطه هستیم؛ زیرا توجّه به خدای متعال دارای دو ساحت است؛ یکی ساحت درونی و فطری و دیگری ساحت برونی و تعلیمی. شاید بتوان گفت در ساحت اوّل، واسطه چندان ضروری به نظر نمی‌رسد [؛ در حالی‌که در آنجا نیز نفوس جزئیة ما انسان‌ها در اتّصال به نفس کلّی موجود در امام معصوم و انسان کامل که مستقیماً به خدا متّصل است، به سوی حضرت حق می‌تواند متوجّه گردد و البتّه این بحث، مقامی جداگانه و طول و تفصیلی مناسب خود را می‌طلبد].

امّا در ساحت دوم باید آموخت که چگونه انسان به خدا متوجّه شود؛ به طوری که از القائات شیطانی و وسوسه‌ها و گمراه کردن‌های او در مسیر توحید مصونیت پیدا کند.

علاوه بر این آموختن، مطالب و متن‌های تعلیمی مثل دعاها و حرف زدن با خداوند را نیز که در کنار توجّه قلبی بر زبان باید آورد و توجّه به خدای متعال را تعمیق و تکمیل نمود، آن را هم باید از انسان کامل و معصوم آموخت. پس در اینجا هم واسطه در توجّه، قطعاً ضروری است؛ چه بسیار انسان‌هایی که در هر دو ساحت، به دلیل انقطاع از مکتب ولایت، گرفتار دام‌های شیاطین جنّی و انسی شده‌اند؛ امّا در خیالات واهی خود می‌پندارند به خدا توجّه کرده‌اند؛ در حالی که صد و هشتاد درجه در انحراف قرار گرفته و مسیر شرک و کفر را پیموده‌اند.

این حقیقت در روایات نیز بیان شده است. در زیارت جامعة کبیره خطاب به ائمّه(ع) چنین می‌خوانیم:

«هرکس ارادة (رفتن به سوی) خدا دارد، باید از شما شروع کند و آنکه در مسیر توحید بخواهد گام بردارد، باید از شما بپذیرد و آن‌کس که قصد خدا نماید، باید به وسیلة شما توجّه کند.»

علّامه مجلسی در تبیین معنای اینکه ائمّه(ع) وجه‌الله هستند، می‌فرماید: ایشان کسانی هستند که مردم به وسیلة ایشان باید به خدا متوجّه شوند و وجه به معنای جهت است.

پس اگر ائمّه(ع) وجه‌الله هستند بدین معناست که جهت توجّه به سوی خدایند و اساساً به سوی خدا نمی‌توان متوجّه شد؛ مگر با توجّه به سوی ایشان: «و لا یتوجّه الیه تعالی الّا بالتّوجّه الیهم.»4

خلاصة بحث

1. اگر توجّه به معنای زیارت باشد، چنان‌که امام عصر(عج) در مقدّمة زیارت آل یاسین فرموده‌اند، این معنا صرفاً به واسطة ایشان صورت می‌پذیرد: «إذا أرَدتُمُ التَّوَجَّهَ بِنا...»؛

2. و اگر به معنای التفات و تمرکز ذهن باشد، این ارتکاز در دو ساحت فطری و تعلیمی (درونی و برونی) انجام می‌پذیرد. اگر در ساحت فطری و درونی نیز قائل به واسطه نباشیم (که البتّه در عرصة تکوین که از عرصة تشریع جدا نیست؛ وجود این واسطه تأثیرگذار است)، در ساحت تعلیمی و برونی، این واسطه امری ضروری است که امروز وجود مبارک امام عصر(ع) هستند.

خلاصه اینکه توجّه را به هر معنایی که بگیریم، توجّه و التفات به سوی آن حضرت امری اجتناب‌ناپذیر و غیرقابل انفکاک است. این، اقتضای نظام احسن عالم - چه در تکوین و چه در تشریع - از سوی خدای متعال است و از این‌رو، جای چند و چون و تردید و اشکال نیست.

شما هرگونه بخواهید متوجّه خدای تعالی شوید و ارتباطی قلبی و عملی با ساحت ربوبی پیدا کنید و عمل و عبادتی به سوی او روانه سازید، وجود واسطه در همة این مراتب، بر اساس جعل الهی و نظام احسن او صورت خواهد پذیرفت؛ ما عارف به آن باشیم یا نباشیم، توجّه بکنیم یا نکنیم.

این یک سنّت توحیدی در عالم است (دقّت فرمایید! آری، سنّت توحیدی) و هرکس که از مسیری دیگر بخواهد ره پوید، بی‌تردید ره به جایی نخواهد بود و از توحید حضرت حق دور خواهد شد.

پایان مقال را با ذکر نکته‌ای معرفتی و توحیدی با حدیثی از امام صادق(ع) خاتمه می‌دهیم:

امّا نکته: آنگاه که از بالا به پایین، یعنی از سوی خدای متعال به سوی بنده نیز بخواهد توجّه و عنایتی صورت پذیرد، اینجا نیز خدای متعال با وجه خود که وجود مقدّس امام معصوم(ع) است، این کار را انجام می‌دهد. بر این حقیقت دلایل و شواهد فراوانی گواه است که ما برای نمونه یک مورد آن را بیان می‌کنیم.

در دعای مغز و پرمغز «ندبه» از خداوند چنین درخواست می‌کنیم:

«بارالها! با وجه ارجمند و با کرامتتت به سوی ما توجّه و اقبال فرمای.»5

از سوی پایین به بالا نیز در احادیث، ادعیه و زیارات به ما تعلیم فرموده‌اند که اقبال و توجّه به سوی خداوند هم به واسطة وجه‌الله صورت می‌پذیرد که نمونه‌اش در «دعای توسّل» است که این‌گونه شروع می‌شود:

«بارالها...! درخواست و توجّه من به سوی تو به واسطة پیامبرت، پیامبر رحمت است...»

این معنا در کتب اهل سنّت نیز آمده است؛ از جمله نمونة زیر:

«بارالها! من به واسطة پیامبرت محمّد(ص) ، پیامبر رحمت از تو درخواست می‌کنم. ای محمّد! من به وسیلة تو به سوی خداوند توجّه می‌کنم در مورد این حاجتم که آن را برآورده سازد...»6

و امّا حدیث

امام صادق(ع) فرمودند:

«... آنچه از سوی خداوند (به سوی بندگان) نازل شود، به دست اهل بیت (و به واسطة ایشان انجام می‌پذیرد) و هرچه که (از سوی بندگان) به طرف خدا بالا رود، آن نیز بر دست ایشان تحقّق می‌یابد.»7

آنچه در این نوشتار آمد، همه در توضیح یک کلمه از فرمایش امام عصر(ع) بود که فرمودند:

«إذا أرَدتُمُ التَّوَجَّهَ بِنا إلَی اللَّهِ وإلَینا...»

پی‌نوشت‌ها: