علی بن ابی حمزه بِطائنی

واحد پژوهش مؤسّسة موعود عصر(عج)

علی بن ابی حمزه بطائنی مکنّی به ابوالحسن، از اصحاب و راویان امام صادق و امام کاظم(ع) و از سران واقفیّه است که در عصر امام رضا(ع) هم می‏زیسته و در حدود سال 200ه‍ .ق. درگذشته است.

شرح حال

پدرش ابوحمزه سالم از مردم «کوفه» بود که با انصار، پیوند ولاء داشت.1و2و3و4

نسبت او بطائنی، مشعر بدان سبب است که او یا پدرانش به بافتن آستریِ لباس (بِطانه) یا خرید و فروش آن اشتغال داشته‏اند.5و6

حسن فرزند بطائنی نیز از چهره‏های سرشناس واقفیّه بوده و در کتب رجال، در ضعف او کمتر تردید شده است.

در عرف محدّثان شیعه هرگاه کلمة بطائنی به تنهایی استعمال شود، مراد پدر است.

هم‏نامِ علی بن ابی حمزه بطائنی در میان اصحاب ائمّه(ع)، علی بن ابی حمزه ثمالی است که از ثقات است و احیاناً در صورت عدم ذکر نسبت، نامش با بطائنی خلط می‏شود.

محدّثان از جمله کاظمی در «هدایة المحدّثین»7 برای تشخیص این دو تن راه‏هایی ذکر کرده‏اند.

بنا بر برخی روایات، بطائنی را امام کاظم(ع) تأیید کرده و وی در شمار نمایندگانِ مالی آن حضرت بوده است؛ اگرچه برخی خلاف این را نقل کرده‏اند.

ماجرای پیوستن بطائنی به مدّعیان وقف

کشّی8و9 بطائنی و چند تن دیگر را نام می‏برد که به دلیل در بند بودنِ امام کاظم(ع)، اموال زیادی از پرداخت‏های مالی شیعیان نزد ایشان گرد آمده بود. در نتیجه بعد از اطّلاع از شهادت آن حضرت، با انگیزة تصرّف این دارایی‏ها، منکر وفات آن حضرت شدند و او را آخرین امامی معرّفی کردند که غیبت گزیده است و مذهب وقف از اینجا آغاز شد. پیوستن بطائنی به مدّعیان وقف و پیشگام بودن او در این ماجرا را همه به اتّفاق ذکر کرده‏اند.

معاصران او و نیز علمای رجال، چون ابن غضائری،10 نجاشی،11 طوسی،12 علّامه حلّی،13 ابن داوود حلّی14 و محقّقان بعدی، از او با عناوین رئیس واقفیّه، پایه‏گذار وقف، یکی از ارکانِ وقف و نخستین کسی که این نظریّه را مطرح کرد، یاد نموده و غالباً به انگیزة مال‏اندوزی او و همراهانش اشاره کرده‏اند. طبق روایات، امام رضا(ع) با او و هم‏فکرانش مناظره کرده است.

بطائنی عصاکشِ ابوبصیر یحیی بن ابی قاسم (م 150ه‍ .ق.) بود و از او احادیث بسیار روایت کرده است؛15 چنان‏که از 545 حدیث که در کتب اربعة شیعه از بطائنی نقل شده، 325 مورد آن، خصوصاً مباحث قرآنی، به روایت از ابوبصیر است.

جایگاه و مقام علمی

دربارة وثاقت و قبول روایات بطائنی، با توجّه به انکار امامت حضرت رضا(ع) چند نظریّه وجود دارد:

بنا بر نقل کشّی16 علی بن حسن بن فضّال، او را «کذّاب و متّهم» خوانده است.

بیشتر رجالیان و فقها مثل سیّدمرتضی علم الهدی، ابن غضائری، صاحب مدارک و علّامه حلّی معتقد به ضعف او بوده و در استدلالات فقهی به روایات وی عمل نکرده‏اند؛ استثنائاً علّامه حلّی در برخی موارد به روایت او استناد کرده است.17و18

معرّفی او به عنوان واقفی، در رجال نجاشی، کشّی ، علّامه حلّی و دیگر کتب، نشانة تأیید نظر معتقدان به ضعف بطائنی است.

در مقابل، کسانی با استناد به مطالبی، مانند عمل اصحاب به احادیث او و نقل حدیث از او توسّط محدّثانی، مانند ابن ابی عمیر و بَزَنطی که جز از ثقات روایت نمی‏کرده‏اند و نیز صاحب «اصل» بودن او و روایات منقول در ستایش وی، او را توثیق کرده‏اند.19و20

برخی از جمله کلباسی، صاحب «سماء المقال»، وثاقت او را به دوران قبل از وفات امام کاظم(ع) و ضعف او را به دورة بعد که مذهب وقف را پایه‏گذاری کرده، نسبت می‏دهند و عقیدة متأخّر او را نشانة عدم عدالت پیشین نمی‏دانند.21

محدّث نوری22 معتقد است که بزرگانِ اصحاب، روایات بطائنی را جز در مسائل راجع به مذهب وقف، تلقّی به قبول کرده و او را در این‏گونه مسائل، ثقه می‏دانسته‏اند. (این نکته را از تعبیر شیخ طوسی در «عدّة الاصول»23 می‏توان دریافت.) بنا بر نظریّة اخیر، حتّی در دوران وقف نیز از او استماع حدیث می‏شده است؛ ولی به این مطلب - با توجّه به نهی شدید حضرت رضا(ع) از همنشینی با واقفیّه - نمی‏توان اعتماد کرد. در نتیجه اگر استماع روایات او پیش از وفات امام کاظم(ع) بوده باشد، در شمار احادیث صحیح خواهد بود و در غیر این صورت، موثّق نیست؛ هرچند ابن فضّال به او نسبتِ کذب داده است.

آثار

نجاشی24 او را مصنّف چند کتاب در تفسیر و فقه می‏داند و شیخ طوسی در رجال،25 وی را صاحب کتاب و در فهرست،26 صاحب اصل معرّفی می‏کند. از آثار دیگر او «الرّجعة» است.

کتب بطائنی پسر

بطائنیِ پسر کتاب‏هایی نیز نوشته بوده و در کتب اربعة شیعه در حدود پنجاه حدیث از طریق او نقل شده است.

اساتید و مشایخ

بطائنی گذشته از امام صادق، امام کاظم و امام رضا(ع) و ابوبصیر، از حدود پانزده تن از راویان بزرگ شیعه، مثل ابان بن تَغْلِب، معاویة بن عمّار و محمّد بن مُسلم نقل حدیث کرده است.

شاگردان و راویان

بیش از چهل نفر، از جمله محمّد بن ابی عمیر، یونس بن عبدالرّحمان، حسن بن محبوب و جعفر بن بشیر روایات او را نقل کرده‏اند.27

وفات

بطائنی در حدود سال 200ه‍ .ق. درگذشته است.

پی‏نوشت‏ها: