مفهوم سرمایة اجتماعی و ابعاد آن

معصومه حق‏شناس

امروزه در کنار سرمایه‏های انسانی و اقتصادی، سرمایة دیگری به نام سرمایة اجتماعی1 نیز مورد توجّه قرار گرفته است. سرمایة اجتماعی یا بعد معنوی یک اجتماع، میراثی تاریخی است که از طریق تشویق افراد به همکاری و مشارکت در تعاملات اجتماعی، قادر است به حلّ میزان بیشتری از معضلات موجود در آن اجتماع، فائق آید و حرکت به سوی رشد و توسعة شتابان اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و... را امکان‏پذیر سازد.

در واقع سرمایة اجتماعی را می‏توان در کنار سرمایه‏های اقتصادی و انسانی، بخشی از ثروت ملّی به حساب آورد که بستر مناسبی برای بهره‏برداری از سرمایة انسانی و فیزیکی (مادّی) و راهی برای نیل به موفّقیت قلمداد می‏شود. بدون سرمایة اجتماعی، هیچ اجتماعی به هیچ سرمایه‏ای نمی‏رسد؛ به طوری که بسیاری از گروه‏ها، سازمان‏ها و جوامع انسانی، بدون سرمایة اقتصادی و صرفاً با تکیه بر سرمایة انسانی و اجتماعی توانسته‏اند به موفّقیت دست یابند؛ امّا هیچ مجموعة انسانی، بدون سرمایة اجتماعی نمی‏تواند اقدامات مفید و هدفمندی انجام دهد.

از سوی دیگر، سرمایة اجتماعی، به زندگی فرد، معنی و مفهوم می‏بخشد و زندگی را ساده‏تر و لذّت‏بخش‏تر می‏کند. پس به طور کلّی می‏توان گفت: هرچه سرمایة اجتماعی ملّتی بیشتر باشد، آن ملّت، خوشبخت‏تر و ثروتمندتر خواهد بود.

برخی از ابعاد جنبه‏ها و اَشکال سرمایة اجتماعی که گاه از آنها به عنوان ارزش‏های اجتماعی نیز یاد می‏شود، عبارت هستند از: اعتماد، صداقت، حسن تفاهم، سلامتی نفس، همدردی، دوستی، همبستگی، فداکاری و... . این ابعاد از طریق جریان‏های اطّلاع‏رسانی، مثل آموزش مربوط به مشاغل، تبادل عقاید، تبادل اطّلاعات، هنجارهای مربوط به معاملات در شبکه‏های اجتماعی، مشارکت‏های مردمی، گروه‏های خودیاری و نوع‏دوستی و روحیة جمع‏گرایی در برابر فردگرایی و... بین اعضای شبکه‏های اجتماعی شکل می‏گیرد؛ به طوری که جای پای این بحث را در روابط تمامی گروه‏های اجتماعی از قبیل مذهبی (مسجد، کلیسا)، ورزشی (باشگاه‏ها)، مدنی (انجمن‏ها، اتّحادیه‏ها، احزاب و رسانه‏های مستقل)، آموزشی و تربیتی (مدارس، دانشگاه‏ها) و در روابط همسایگی، دوستانه، شغلی و خانوادگی نیز می‏توان مشاهده کرد.

در ادامة مقاله، ضمن اشاره به زمینه‏های تاریخی کاربرد مفهوم سرمایة اجتماعی و تبیین و تحلیل مبانی نظری، بررسی ابعاد و مؤلّفه‏های گوناگون سرمایة اجتماعی و آثار سرمایة اجتماعی نیز پرداخته شده است.

زمینة تاریخی سرمایة اجتماعی

ظاهراً بحث سرمایة اجتماعی، اوّلین بار قبل از سال 1916م. توسّط هانی فان از «دانشگاه ویرجینیای غربی» (در آمریکا) مطرح شد؛ امّا به رغم اهمّیت آن در تحقیقات اجتماعی، تا سال 1961م. که توسّط جین جاکوب در برنامه‏ریزی به کار برده شد، شکل جدّی به خود نگرفت.

اگر بخواهیم کاربردها، اهداف و تعاریفی را که در علوم اجتماعی از این مفهوم می‏شود، دسته‏بندی کنیم و پیشینة این مفهوم را در آرای دانشمندان گذشته و حال جست‏وجو نماییم، باید این ردیابی را از کتاب «سرمایه» اثر کارل مارکس آغاز کنیم. او در این کتاب به مسئلة همبستگی از روی اجبار و ضرورت می‏پردازد؛ بدین معنی که شرایط منفی و بحرانی، افراد را به سوی استفاده از انرژی و توانایی‏های بالقوّة جمعی، توسّل به پشتیبانی یکدیگر و استفاده از پتانسیل‏های گروهی ترغیب می‏کند.

رویکرد دیگر در آرای جورج زیمل قابل بازشناسی است؛ جایی که او از مفهوم داد و ستد یا بده بستان صحبت می‏کند. مبنای این نظریّه بر این نکته استوار است که افراد، توقّع دارند تا کمک و لطفی که نشان می‏دهند، جبران شود. برخی این مفهوم را در مقابل ایثار و دگرخواهی تعبیر می‏کنند.

رویکرد سوم که اثرات عمیق و نسبتاً فراگیری بر جای گذاشت، مباحثی است که با امیل

دورکیم آغاز و پس از او با تالکوت پارسونز پیگیری شد. این افراد به طرح مفهوم ارزش پرداختند؛ یعنی تعّهداتی که مبنای آنها ارزش‏ها و هنجارهای اجتماعی است.

از جریانات فکری تأثیرگذار دیگر، باید از ماکس وِبِر نام برد. مباحثی که وبر مطرح می‏کند، مفاهیمی است که به مفهوم اعتماد معطوف است؛ یعنی آمادگی افراد برای اینکه در یک متن اجتماعی و در روابط اجتماعی بپذیرند که باید به سایر افراد، اعتماد داشته باشند و البتّه به همان نحو، سایرین نیز باید از خود، اعتماد نشان بدهند.

بدین ترتیب می‏بینیم که در ریشه‏یابی این مفهوم، زمینه‏های متعدّدی تأثیرگذار بوده است.

تعاریف

امروزه نیز دانشمندان و نظریّه‏پردازانی همچون جمیز کُلمن (1966م.)، گلن لوری (1970م.)، بن پرات (1980م.)، ویلیامسون (1981م.)، بیکر (1983م.)، فرانسیس فوکویاما (1990م.) و... تعاریف متعدّدی را از سرمایة اجتماعی ارائه کرده‏اند؛ برای مثال پیر بوردیو سه نوع سرمایه را شناسایی نمود که عبارت بودند از: سرمایه‏های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی. او سرمایة اجتماعی را شکلی از سرمایه می‏دانست که به ارتباطات و مشارکت اعضای یک سازمان توجّه دارد و می‏تواند همراه با سرمایة فرهنگی، ابزاری برای رسیدن به سرمایه‏های اقتصادی باشد.

همان‏گونه که ملاحظه می‏شود، این دیدگاه آخر در زمینة سرمایة اجتماعی، یک دیدگاه ابزاری صرف است. به عبارتی، از دیدگاه بوردیو اگر سرمایة اجتماعی نتواند موجب رشد سرمایة اقتصادی شود، کاربردی نخواهد داشت؛ امّا جیمز کلمن، بر خلاف بوردیو، برای تعریف سرمایة اجتماعی، از نقش و کاربرد آن کمک گرفت و تعریفی کارکردی (و نه صرفاً ذهنی و نظری) از سرمایة اجتماعی ارائه داد. بر این اساس، سرمایة اجتماعی عبارت است از: ارزش آن جنبه از ساختار اجتماعی که به عنوان منبعی در اختیار اعضا قرار می‏گیرد تا بتوانند به اهداف و منافع خود دست پیدا کنند.

بنا براین کلمن بر خلاف بوردیو که سرمایة اقتصادی را به عنوان هدف نهایی در نظر گرفته بود، سرمایة انسانی را مهم‏تر دانسته و سرمایة اجتماعی را به عنوان ابزاری برای حصول به سرمایة انسانی به کار برده است.

پوتنام نیز یکی دیگر از محقّقان اخیر سرمایة اجتماعی است که آن را مجموعه‏ای از مفاهیمی، مانند اعتماد، هنجارها و شبکه‏ها می‏داند که موجب ایجاد ارتباط و مشارکت بهینة اعضای یک اجتماع می‏شود و در نهایت، منافع متقابل آنان را تأمین خواهد کرد. او سرمایة اجتماعی را به عنوان وسیله‏ای برای رسیدن به توسعة سیاسی و اجتماعی در نظام‏های مختلف سیاسی می‏دانست و تأکید عمدة وی بر مفهوم اعتماد بود.

اِوا کاکس نیز در تعریف سرمایة اجتماعی گفت این مفهوم به: فرآیندهای بین فردی که اعتماد و هنجارهای اجتماعی و شبکة روابط را می‏سازند و همکاری و هماهنگی متقابل را تسهیل می‏کنند، مربوط می‏شود که در نتیجة آن، منافع متقابل، افزایش می‏یابد. از نظر وی سرمایة اجتماعی قابل اندازه‏گیری است و منزلت اجتماعیِ سایر سرمایه‏ها را نیز در بر دارد.

در نهایت فوکویاما سرمایة اجتماعی را یک هنجار اجتماعی محسوب می‏کند که همکاری بین دو یا چند نفر را تقویت می‏بخشد و آن را ویژگی عمل متقابل بین دو دوست می‏داند. او معتقد است که اعتماد، شبکه‏های ارتباطی و جامعة مدنی، همگی محصول سرمایة اجتماعی هستند؛ نه اینکه خود آنها سرمایة اجتماعی به حساب آیند. از نظر او هنجارهایی سرمایة اجتماعی هستند که به همکاری در گروه‏ها منجر شوند.

چند نکته

از تعاریفی که یاد شد و تحوّل آنها، چند نکته به دست می‏آید:

اوّل: عدّه‏ای منشأ سرمایة اجتماعی را ساختار اجتماعی می‏دانند و عدّه‏ای دیگر، ویژگی‏ها یا هنجارهای اجتماعی محسوب می‏کنند؛

دوم: نتیجه و اثر سرمایة اجتماعی را عموماً بر تقویت هماهنگی و همکاری بین افراد یک گروه و سازمان با یکدیگر می‏دانند که به صورت منبع مولّد مزیّت یا بازدهی در روابط اجتماعی از آن نام می‏برند.

سوم: سرمایة اجتماعی را عموماً ترکیبی از اعتماد، هنجارهای متقابل اجتماعی و شبکة ارتباطی می‏دانند؛ با این تفاوت که فوکویاما معتقد است هنجارهای متقابل، سرمایة اجتماعی را تولید می‏کنند و آن نیز به نوبة خود، اعتماد و جامعة مدنی را به وجود می‏آورد.

تعریف عمومی از سرمایة اجتماعی

سرمایة اجتماعی عبارت است از یک ظرفیت (جوهر اجتماعی) که هماهنگی و همکاری را در جامعه و گروه، تسهیل می‏کند. در واقع، می‏توان سرمایة اجتماعی را یک مفهوم مرکّب که دارای سه بعد ساختار، محتوا و کارکرد است، تلقّی نمود که ساختار اجتماعی آن، همان شکبة ارتباطات اجتماعی است و محتوای آن، عبارت از اعتماد و هنجارهای اجتماعی است و کارکرد آن نیز همان عمل متقابل اجتماعی است.

عوامل تشکیل‏دهندة سرمایة اجتماعی

عوامل ساخت سرمایة اجتماعی را به چهار دسته تقسیم کرده‏اند:

1. عوامل نهادی: نهاد به معنای قانون، رسم، عرف، عادت یا سازمانی است که در زندگی سیاسی یا اجتماعی مردم، مؤثّر واقع می‏شود و نظام هدفداری را در جهت رفع نیازهای یک اجتماعِ سازمان‏یافته ایجاد می‏کند؛ مانند دولت که از طریق وضع قوانین و ایجاد نظام هدفدار، موجب تشکیل سرمایة اجتماعی می‏شود.

2. عوامل خودجوش: هنجارهایی که به صورت خودجوش به جای قانون و دیگر نهادهای رسمی، از کُنش‏های متقابل اعضای یک اجتماع به وجود می‏آیند و ناشی از انتخاب‏های تعمّدی نیستند، در این دسته قرار می‏گیرند.

3. عوامل بیرونی: منظور از این دسته عوامل، هنجارهایی هستند که از جایی، غیر از همان اجتماعی که در آن به کار رفته‏اند، سرچشمه می‏گیرند؛ همچون دین، مذهب، ایدئولوژی و فرهنگ یا تجربة مشترک تاریخی.

4. عوامل طبیعی: در این گروه، دو دسته از عوامل روابط خویشاوندی و همبستگی‏های قومی و نژادی قرار می‏گیرند.

ابعاد سرمایة اجتماعی

در یک دسته‏بندی، سرمایة اجتماعی به سه بُعد ساختاری، شناختی و ارتباطی تقسیم می‏شود که در ادامه به بررسی هر یک از این ابعاد می‏پردازیم.

1. بعد ساختاری

این بُعد به سه دستة زیر تقسیم می‏شود:

الف) پیوندهای موجود در شبکه: شامل وسعت و شدّت ارتباطات موجود در شبکه؛

ب) شکل و ترکیب شبکه: شامل سلسله مراتب شبکه، میزان ارتباط‏پذیری و تراکم شبکه؛

ج) تناسب سازمانی: مثلاً تا چه انداره شبکة ایجادشده برای یک هدف خاص، ممکن است برای اهداف دیگر نیز استفاده شود.

2. بعد شناختی

این بعد که محور آن، شناخت (یعنی فعّالیت‏های ذهنی، عقلی و اندیشه‏ای) است، با استفاده از زبان مشترک، بینش مشترکی از اهداف و ارزش‏ها را برای اعضای شبکه فراهم می‏کند و مقدّمة فعّالیت بهینة آنان در نظام اجتماعی را فراهم می‏نماید و شامل زبان، علائم مشترک و روایت‏های مشترک است.

3. بعد ارتباطی

این بعد شامل مؤلّفه‏هایی چون اعتماد، هنجارها، تعهّدات، روابط متقابل و تعیین هویت مشترک است.

یک تقسیم‏بندی دیگر

دسته‏بندی دیگری از ابعاد سرمایة اجتماعی توسط «گروه کِنِدی» در «دانشگاه هاروارد» انجام شده که در عین توجّه به متغیّرهای تقسیم پیشین، سرمایة اجتماعی را به گونه‏ها و ابعاد متنوّع‏تری تقسیم نموده است:

1. اعتماد

الف) اعتماد اجتماعی: شامل اعتماد به افرادی مانند همسایه، همکار، فروشندة یک فروشگاه، یک هم‏کیش، پلیس و خلاصه همة کسانی است که در زندگی روزمرّه با آنها در ارتباط هستیم؛

ب) اعتماد میان نژادهای مختلف: ممکن است سرمایة اجتماعی، میان نژادهای مختلف (سیاه، سفید، زرد) بررسی و میزان اعتماد نژادها به همدیگر سنجیده شود.

2. مشارکت سیاسی

الف) مشارکت سیاسی عادّی: این نوع مشارکت را می‏توان از روی تعداد رأی‏دهنده، میزان مطالعه و حجم خرید روزنامه‏ها، اطّلاعات شهروندان از مسائل سیاسی روز و... مورد اندازه‏گیری قرار داد؛

ب) مشارکت سیاسی نقّادانه: ممکن است مشارکت سیاسی عادّی یک جامعه در حدّ پایینی باشد؛ ولی همین جامعه از لحاظ مشارکت سیاسی نقّادانه، سطح بالایی داشته باشد و افراد در فعّالیت‏هایی، مثل راهپیمایی‏ها، اعتصابات، تحریم‏ها، تجمّع‏ها، انقلاب سیاسی و... حضور فعّال داشته باشند.

3. مشارکت و رهبری مدنی

الف) رهبری مدنی: نقش رهبری افراد در گروه‏ها، باشگاه‏ها، انجمن‏ها و امور شهر یا مدرسه و دانشگاه و نظایر اینها که اشکال مختلف مشارکت مدنی هستند، گونه‏ای از سرمایة اجتماعی است؛

ب) مشارکت مدنی: یعنی افراد جامعه تا چه اندازه در انواع گروه‏های مذهبی، باشگاه‏های ورزشی، سازمان‏های جوانان، انجمن‏های مربوط به والدین، گروه‏های و مؤسّسات خیریه، تعاونی‏ها و اتّحادیه‏های کارگری، فرهنگسراها و... فعّالیت می‏کنند.

4. پیوندهای اجتماعی غیر رسمی

این بعد بر خلاف بعد قبلی، به سنجش جنبه‏های غیر رسمی سرمایة اجتماعی می‏پردازد؛ مانند تعداد دوستان یک فرد، میزان معاشرت فرد با دوستان خود در محیط اداری و خارج از آن، مشارکت در بازی‏های گروهی، دیدار از فامیل و... .

5. بخشش و روحیة داوطلبی

عضویت افتخاری شهروندان در سازمان‏های غیر دولتی خدمات انسان‏دوستانه و همکاری افراد جامعه با نهادهای خیریه و داوطلبانه، چه به صورت مالی و فکری و صرف وقت، از این قبیل سرمایه‏های اجتماعی است.

6. مشارکت مذهبی

مذهب نقش خیلی مهمّی در سرمایة اجتماعی ایفا می‏کند. افراد بر حسب دین و مذهبی که دارند، ممکن است منشأ مشارکت باشند؛ مانند فعّالیت در امور مساجد و تکایا، کلیساها یا اماکن مذهبی و زیارتی.

7. عدالت در مشارکت مدنی

در برخی جوامع تمایل به سوی افراد متمکّن، تحصیلات عالیه و نژاد خاصّی است و بالعکس در برخی جوامع دیگر، افراد فقیر در اولویت قرار دارند. از آنجا که این عوامل در سلامت جامعه مهم هستند، اندازه‏گیری میزان تساوی افراد مختلف در مشارکت‏های اجتماعی، حائز اهمّیت است.

8. تنوّع معاشرت‏ها و دوستی‏ها

هرچه فرد با افراد، طبقات و گروه‏های بیشتر و متعلّق به نژادها و مذاهب مختلف در ارتباط باشد و با آنها رابطة دوستی برقرار کرده باشد، به همان اندازه موجب افزایش سرمایة اجتماعی شده است.

نتیجه

به طور کلّی می‏توان گفت که سرمایة اجتماعی یک ظرفیت، جوهر اجتماعی یا هنجاری غیر رسمی است که همکاری میان افراد و نهادهای یک جامعه را ارتقا می‏بخشد. هر شبکة اجتماعی برای دستیابی به اهداف خود، علاوه بر افراد آگاه و با تجربه و امکانات و ابزار مادّی، به عواملی مانند اعتماد، تعهّد، مسئولیت‏پذیری و... هم نیاز دارد که این عوامل، همان سرمایه‏های اجتماعی هستند. حتّی یک گروه از خلافکاران (مثل گروهی دزد یا قاچاقچی) هم برای موفّقیت در کار خود به سرمایة اجتماعی و هنجارهایی، مانند رفتارهای اخلاقی، قانون‏مداری، خطرپذیری و اعتماد متقابل در بین اعضای گروه، نیاز دارد. در واقع برای موفّقیت دسته‏جمعی در امور غیر قانونی هم، وجود سرمایة اجتماعی شرط است.

پی‏نوشت:

منابع: