عذاب استیصال در قرآن

نگاهی مبنایی بر مقوله عذاب در تفسیر المیزان - قسمت اوّل

رضی بهابادی، بی بی سادات - فرشباف فاخر، مهری - معتمد لنگرودی، فرشته

خداوند در نظام تکوین، قوانین ثابت و سنّت‏های متعدّدی دارد. یکی از سنّت‏های الهی در جهان هستی نسبت به بشر، سنّت عذاب است. عذاب الهی انواع و اقسام گوناگون دارد که برخی از اقسام آن عبارت است از: عذاب استیصال، عذاب غیر استیصال، عذاب‏های معنوی، عذاب‏های جسمی و عذاب‏های اخروی. از میان این عذاب‏ها عذاب استیصال مربوط به کفّار است و تحقّق آن، منوط به شرایطی است و زمانی که آن شرایط پدید آید، این عذاب نیز محقّق خواهد شد. نمونة آن را می‏توان در اقوام گذشته، همچون قوم ثمود، عاد، نوح و... مشاهده کرد. خداوند در «قرآن» ضمن بیان سرگذشت این اقوام، به علل و عوامل تحقّق این عذاب و راه‏های رهایی و نجات از آن اشاره کرده است تا انسان‏ها از سرگذشت این اقوام درس عبرت بگیرند و از فراهم نمودن زمینه‏های هلاک و گرفتای به این عذاب بپرهیزند. این تحقیق به دنبال بررسی عذاب استیصال در قرآن با تکیه بر دیدگاه علّامه طباطبایی است. ایشان نسبت به عذاب استیصال اقوام مختلف بحث جداگانه‏ای در «تفسیر المیزان» ندارد. ایشان ذیل آیات مربوط به عذاب اقوام مختلف، به تفسیر و تشریح عذاب‏ها و تبیین عذاب استیصال آنان پرداخته است.

با سیری در آثار نوشته شده دربارة عذاب استیصال، آشکار می‏شود که پژوهشی در باب عذاب استیصال از نگاه علّامه طباطبایی انجام نشده است. تنها اثری که به صورت ویژه به آن پرداخته، پایان‏نامة علی فخّاری با عنوان «سنّت استیصال در قرآن» است که در سال ١٣٩٢ در «دانشکدة علوم و معارف قرآن قم» به انجام رسیده است. در این پایان‏نامه به اسباب عذاب استیصال، راه‏های دفع آن و اقوام معذّب به این عذاب به طور کلّی از دیدگاه قرآن پرداخته است؛ هرچند در برخی تفاسیر به صورت خیلی جزئی ذیل آیات مربوط به عذاب استیصال به این موضوع پرداخته شده است. بر این اساس پژوهش حاضر با مبنا قرار دادن دیدگاه علّامه طباطبایی، متفاوت از اثر فوق است. در این جستار، پس از تبیین مفهوم عذاب استیصال به این پرسش‏ها پاسخ داده می‏شود:

1. قرآن کریم چه عواملی را در تحقّق عذاب استیصال و رهایی از آن مؤثّر می‏داند؟

2. از دیدگاه علّامه طباطبایی، خداوند امّت اسلام را نیز دچار عذاب استیصال می‏نماید؟

3. دلیل تفاوت عذاب‏های نازل شده بر اقوام از دیدگاه علّامه چیست؟

مفهوم‏شناسی عذاب استیصال

پیش از بررسی دیدگاه علاّمه طباطبایی در زمینة عذاب استیصال، لازم است مفهوم و معادل‏های آن در قرآن کریم بررسی شود.

مفهوم عذاب استیصال

اصل لغوی واژة عذاب از «عذب» است. راغب دربارة این ریشه می‏نویسد:

عذبته، یعنی گوارایی زندگی را از او بردم؛ مثل مرضته و قذیته که یعنی بیمارش کردم و در چشمش خاشاک ریختم.

«صحاح» و «قاموس قرآن» اصل لغوی عذاب را به معنای منع دانسته‏اند و معتقدند عذاب را از آن‏رو عذاب گویند که از راحتی و آسایش منع می‏کند و آن را از بین می‏برد.1

راغب عذاب را به معنای ایجاع شدید، یعنی گرسنگی سخت و شدید دانسته است.2 خداوند دربارة عذاب دنیوی حد

زناکاران می‏فرماید:

«وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ»3

و دربارة عذاب عیب‏جویان در آیة 19 سورة «نور» فرموده است:

«إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ»

شایان ذکر است افعالی که بر عذاب دنیوی و اخروی در قرآن کریم همه در باب تفعیل به کار رفته است که دلالت بر کثرت، گستردگی و استمرار عذاب‏ها دارد.4

عذاب در قرآن با الفاظ «عظیم»،5 «مهین»،6 «الیم»،7 «مقیم»،8 «حریق»،9 «شدید»،10 «واصب»،11 «نکر»12 و... توصیف شده است.

واژة استیصال در لغت، مصدر از ریشة «أصل» و به معنای از اصل و ریشه برکندن است؛13 چنان‏که صاحب «العین» می‏نویسد:

استأصل الله فلانا أی لم یدع له؛14 یعنی خداوند برای او اصل و ریشه باقی نگذاشت. بنابراین از این واژه زمانی استفاده می‏شود که اثری از شیء پیدا نباشد و آن شیء به طور کامل از بین رفته باشد. پس عذاب استیصال به مجازات‏هایی گفته می‏شود که برای نابودی اقوام سرکش به هنگامی که هیچ وسیلة بیداری در آنها مؤثّر نگردد، نازل می‏شود.15 علّامه طباطبایی با توجّه به آیة «وَ مَا كُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولاً»،16 اتمام حجّت را شرط اساسی عذاب و دچار شدن به عذاب استیصال می‏داند و معتقد است: آیه در مقام این نیست که حکم عقل را که می‏گوید عقاب بدون بیان جایز نیست، امضا کند؛ بلکه کاشف از اقتضایی است که عنایت و رحمت خداوندی دارد و آن این است که هیچ قومی را (هرچند مستحقّ عذاب باشند،) به عذاب استیصال دچار نکند؛ مگر بعد از آنکه رسولی به سویشان گسیل دارد تا حجّت را بر ایشان مؤکّد و تمام‏تر نموده، با بیان‏هایی پی در پی گوشزدشان کند.»17

واژه‏های معادل استیصال

واژة استیصال در قرآن به کار نرفته؛ ولی مفهوم این واژه در قرآن کریم با ریشه‏های «هلک، أخذ، حاق، دمر، رجز، تبر، قصم و قطع دابر» تداعی می‏شود. همة این واژه‏ها مفهوم هلاکت، درهم شکستن و ریشه کن شدن را در بر دارند و در همة آنها، مفهوم عذاب استیصال نهفته است که ذیل به بررسی آنها می‏پردازیم. فعل هلک در قرآن اغلب در قالب متعدّی از باب افعال استعمال شده است. این واژه 68 بار در قالب ٢٩ مشتق آمده است.18 اصل واحد در این مادّه چیزی است در مقابل حیات و آن، اعمّ از مرگ و فناست که به معنای تمام شدن حیات است.19 این واژه به سه معنا در قرآن کریم به کار رفته است:

الف) مرگ عادّی و طبیعی؛20 و 21

ب) تباهی و از بین رفتن که از مصادیق هلاک می‏باشد؛22 و 23

ج) هلاک به وسیلة عقوبت که بیشتر موارد استعمال آن در قرآن همان هلاکت با عذاب است که معنای عذاب استیصال را در بر دارد؛ مانند: «وأنه أهلك عادا الأولی».24 و 25

أخذ

أخذ در لغت به معنای حیازت کردن (گردآوردن) چیزی، دستگیر کردن و گرفتن است.26 این واژه ٢٧٣ بار در قالب 93 مشتق در قرآن آمده است.27 أخذ در قرآن به سه معناست:

الف) پذیرفتن: مانند پیمان گرفتن خداوند از انبیاء؛28

ب) زندانی کردن؛29

ج) عذاب.30 و 31

مادّة أخذ در آیات 73 «سورة حجر» و 94 «سورة هود» به معنای عذاب استیصال به کار رفته است.

حاق

این واژه در لغت به معنای احاطه است. گفته می‏شود «حاق بهم العذاب حیقا»، یعنی عذاب بر آنان نازل شد و حیق به معنای نزول بلاست.32 این واژه 10 مرتبه در قرآن33 به کار رفته که 9 مورد آن در قالب فعل ماضی حاق و یک مورد آن، فعل مضارع یحیق است و در همة موارد با حرف باء متعدّی شده است. افعال ماضی همه دربارة عذاب‏هایی است که منکران انبیاء را محو و نابود کرد و در گرفتاری موقّتی به کار نرفته است.34 این واژه در آیات 10 «سورة انعام»، 41 «سورة انبیاء»، 34 «سورة نحل» و 83 «سورة غافر» به معنای عذاب استیصال است.

دمر

این واژه در لغت به معنای هلاکت ریشه کن است؛35 چنان‏که خلیل بن احمد گفته است: «دمر: الدمار: استئصال الهلاك»؛36 یعنی هلاکتی که از ریشه است. این واژه 10 مرتبه در قالب 6 مشتق در قرآن به کار رفته37 و در آیاتی نظیر «وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْیَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِیهَا فَفَسَقُوا فِیهَا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِیرًا»38 به معنای عذاب استیصال است.

رجز

اصل رجز به معنای اضطراب است و چون ناقه ضعیف شود و قدم‏های کوتاه بردارد، رُجْزَ البَعیِر گویند.39 از آنجا که فرد در موقع عذاب دچار اضطراب می‏شود، این واژه در معنای عذاب استعمال شده است.40 این واژه در قرآن 10 بار در قالب‏های «الرُّجْزَ»، «رُجْزَ» و «رِجْزًا» به کار رفته است.41 رجز در آیات «فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا یَفْسُقُونَ»،42 به معنای عذاب استیصال است.43

تبر

تبر در لغت به معنای شکستن و هلاک کردن است.44 این واژه 6 بار و در قالب 5 مشتق در قرآن آمده است.45 در آیات «وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَیْنَ ذَٰلِكَ كَثِیرًا * وَكُلًّا

ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ ۖ وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِیرًا»46 و «...ولا تزد الظالمین إلا تبارا»،47 واژه‏های تتبیر و تبار به معنای عذاب مهلک و استیصال است.48

قصم

قصم در لغت به معنای شکستن چیزی است.49 این واژه تنها یک بار در قرآن کریم وآن هم به معنای عذاب استیصال استعمال شده است:50 «وَ كَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْیَةٍ كانَتْ ظالِمَةً وَ أَنْشَأْنا بَعْدَها قَوْماً آخَرِینَ».51

قطع دابر

ترکیب قطع دابر در 4 آیه به کار رفته است:

«فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا...».52 دابر به معنای ریشه است: قطع الله دابره، یعنی خدا ریشه و اصل او را قطع کرد.53 علّامه طباطبایی ذیل آیة «وَ قَطَعْنا دابِرَ الَّذینَ كَذَّبُوا بِآیاتِنا»54 می‏نویسد: قطع دابر کنایه از هلاکت و قطع نسل است؛ چون دابر هر چیزی به معنای دنبالة آن است؛ حال چه دنباله از طرف گذشته، همچنان که می‏گویند: أمس الدابر یا از طرف آینده، مثل اینکه می‏گویند: دابر القوم باشد و معلوم است که هلاکت قومی، موجب هلاکت دنباله و نسل آن قوم نیز هست.55

عذاب‏شوندگان به عذاب استیصال

سیر المیزان بر اساس آیات قرآن کریم اقوامی را مبتلا به عذاب استیصال می‏داند که در ادامه به بررسی آنها پرداخته می‏شود.

قوم نوح

حضرت نوح(ع) اوّلین پیغمبری است که برای دین توحید علیه بت‏پرستی قیام کرده است. قرآن کریم رسالت خود را بازداشتن مردم از عبادت غیر خدا و انذار آنان از عذاب معرّفی می‏نماید؛56 لیکن سران و اشراف قوم نوح(ع)، رسالت او را منکر شدند.57 نهایت سرکشی قوم کفرپیشة نوح(ع) این است که به او گفتند: «اگر از راستگویان هستی، عذابی را که وعده می‏دهی، بیاور.»58 نوح(ع) فرمود: «آوردن عذاب، امر الهی است؛ زیرا خداوند مالک امر شما است.»59 و اگر خداوند خواسته باشد شما را اغواء کند تا به او کفر بورزید، اگر من بخواهم نصیحتتان کنم، نصیحتم سودی به حالتان نخواهد داشت. پس کلمة عذاب بر شما حتمی است.60

سپس خداوند نوح(ع) را از ایمان آوردن کفّار قومش مأیوس می‏کند که منتظر ایمان آوردن کسی نباشد.61 بنابراین کفّار در هرجا و هر زمان که امید ایمان آوردن در آنها باشد، معذّب نمی‏شوند و بلا بر آنان نازل نمی‏گردد و وقتی عذاب نازل می‏شود که کفر در دل‏هاشان ملکه شده باشد؛ به گونه‏ای که هیچ امیدی به ایمان آوردنشان نباشد.

پس نفرینی که خداوند در «سورة نوح» از آن حضرت حکایت می‏کند،62 زمانی واقع شده که هنوز فرمان ساختن کشتی از ناحیة خداوند صادر نشده بود و نیز بعد از خبر یأس‏آوری واقع شده که خداوند از طریق وحی به او داده بود.63

سپس خداوند به او فرمان ساختن کشتی در نظارت خود را می‏دهد؛64 امّا هنگامی که سران قوم نوح(ع) از کنارش می‏گذشتند، او را به سخره می‏گرفتند. نوح(ع) در پاسخ به آنان فرمود که به زودی خواهید فهمید چه کسی دچار عذاب می‏شود. علّامه مقصود از عبارت «من یأتیه عذاب» را عذاب استیصال در دنیا دانسته که آن همان عذاب غرق است و مراد از «عذاب مقیم» را عذاب آتش در آخرت دانسته که عذابی ثابت و دائمی است.64 شدّت ریختن آب و جریان متوالی باران در عذاب قوم نوح(ع)، در آیة ١١ «سورة قمر» به «بماء منهمر» تعبیر شده است؛ یعنی به گونه‏ای بود که گویی باران در پشت آسمان انبار شده و نمی‏توانسته پایین بریزد و همین که درب آسمان باز شد، با شدّت هر چه تمام‏تر فروریخته است.65

قوم صالح (ثمود)

حضرت صالح(ع) سومین پیغمبری است که قوم ثمود را به توحید دعوت و علیه و ثنیت قیام کرد. ایشان قوم خود را از طریق استدلال اینکه خداوند شما را در زمین ایجاد کرد و آبادانی آن را به شما سپرد، به ارتباط میان خالق و مخلوق اشاره می‏کند.66 سپس از آنان می‏خواهد که در برابر خداوند توبه و استغفار کنند؛67 امّا قوم ثمود انکار می‏کنند و بر بت‏پرستی که نیاکانشان نیز بر آن بودند، استمرار می‏ورزند. خداوند ناقه‏ای را به عنوان آیت و معجزة نبوّت به صالح(ع) می‏دهد و این معجزه را به درخواست قوم ثمود از دل صخرة کوه بیرون می‏آورد.

صالح بعد از اظهار این معجزه به قوم ثمود فرمود: «این ناقه باید آزادانه در زمین خدا بچرد.» و آنها را تحذیر کرد از اینکه آن حیوان را به نحوی اذیت کنند؛68 امّا قوم ثمود به سخنان صالح(ع) گوش ندادند و آن ناقه را ذبح کردند و در اثر کفر و ظلم، گرفتار عذاب استیصال شدند. قرآن دربارة این عذاب تعابیر مختلفی دارد:

«وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیارِهِمْ جاثِمِینَ؛69

صیحة آسمانی ستمکاران را گرفت و چنان در دیارشان به رو درافتادند که گویی اصلاً در آن مکان اقامتی نداشتند.»70

در آیاتی دیگر عذابی را که قوم صالح(ع) با آن به هلاکت رسیده‏اند، «رجفة» خوانده است.71 رجفة به معنای لرزیدن و اضطراب شدید است72 و در آیة 17 «سورة فصّلت»، عذاب قوم صالح(ع) «صاعقه» نامیده شده است. دلیل آن است که نوعاً صاعقه‏های آسمانی بدون صیحه و صدای هولناک و نیز بدون رجفه و زلزله نیست؛ چون به طور معمول این‏گونه صاعقه‏ها موجب اهتزاز جو می‏شود و اهتزاز جوّی نیز وقتی به زمین می‏رسد، موجب لرزیدن زمین می‏شود و ایجاد زلزله می‏کند.73

قوم لوط

لوط(ع) از پیروان شریعت ابراهیم(ع) و از نخستین کسانی بود که به ابراهیم(ع) ایمان آورد. خداوند او را با ابراهیم(ع) نجات داده، به سرزمین «فلسطین» (ارض مقدّس) گسیل داشت.74 بر

اساس شواهد تاریخی که علّامه نیز بدان تصریح کرده است، لوط در شهر «سدوم» منزل کرد. مردم این شهر و آبادی‏ها و شهرهای اطراف آن که خداوند آنها را «مؤتفکات» خوانده است،75 بت‏پرست بودند و عمل فاحشة لواط را مرتکب می‏شدند و این قوم اوّلین قوم از اقوام و نژادهای بشر بودند که این عمل در بین آنان شایع شد؛76 به طوری که زنان به کلّی متروک شدند و راه تناسل را بستند.77 خداوند لوط(ع) را به سوی این قوم گسیل داشت.78 آن حضرت آنان را به ترس از خدا و ترک فحشا و برگشتن به طریق فطرت دعوت کرد و آنان را انذار نمود؛ ولی جز بیشتر شدن سرکشی و طغیان آنان، ثمره‏ای حاصل نگشت و جز این پاسخش ندادند که: این‏قدر ما را تهدید مکن. اگر راست می‏گویی، عذاب خدا را بیاور و به این هم اکتفا ننموده، تهدیدش کردند که اگر دست از دعوتش برندارد، او را از شهرشان خارج خواهند کرد و کار را از صرف تهدید گذرانده، به یکدیگر گفتند:

«خاندان لوط را از قریة خود خارج کنید که آنها مردمی هستند که می‏خواهند از عمل لواط پاک باشند.»79

در نتیجة این عصیانگری، عذاب الهی بر آنان محقّق گردید و خداوند رسولانی از فرشتگان بزرگ خویش را برای هلاک کردن آنان مأمور کرد و آنان به عنوان مهمان بر لوط(ع) وارد شدند. فرشتگان به لوط(ع) دستور دادند که شبانه اهل خود را به جز همسرش برداشته، از قریه بیرون روند و به وی خبر دادند که به زودی مردم شهر در صبح همین شب هلاک می‏شوند.80

قرآن عذاب استیصال و هلاک قوم لوط(ع) را زیر و رو شدن زمین و بارش سنگ معرّفی می‏کند.81 این باران از باران‏های معمولی نبود؛ بلکه بارانی مخصوص و از نظر غرابت و شدّت اثر، بی سابقه بوده است.82 قرآن این عذاب را در آیة ٨٢ «سورة هود» تفسیر می‏کند. علّامه ذیل آیه می‏نویسد:

یعنی ما آن قریه را زیر و رو کردیم. بلندی آن سرزمین را پست ساخته، بر سر خود آنان واژگون کردیم و سنگ‏هایی از جنس کلوخ بر آنان باریدیم که نزد پروردگارت و در علم او بودند و به همین سبب از هدف به خطا نرفت؛ چون برای خوردن به هدف انداخته شده بود.83

علّامه در جای دیگر، این مطر و باران را همان «سجّیل»84 دانسته است.85 مقصود از سجّیل، کلوخی است که از سنگریزه و گل تشکیل شده باشد. این کلمه معرّب و در اصل به معنای سنگ گل است.86 همچنین قرآن در آیه‏ای دیگر دربارة عذاب این قوم می‏فرماید:

«إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّیْنَاهُمْ بِسَحَرٍ»87

کلمة «حاصب» به معنای بادی است که با خود، ریگ و سنگ بیاورد و مراد از آن، بادی است که بر قوم لوط(ع) مسلّط شد و «سجّیل منضود» بر سر آنان ریخت.88

قوم شعیب

حضرت شعیب(ع) پیغمبر شهر «مدین» بود.89 در قرآن از قوم شعیب با عنوان «اصحاب أیکه» نام برده شده است.90 قوم شعیب بت می‏پرستیدند. آنان مردمانی برخوردار از نعمت‏های الهی بودند. امنیت، رفاه و ارزانی قیمت‏ها و فراوانی نعمت داشتند؛ ولی به فساد، به ویژه به کم‏فروشی و نقص در ترازو و قپان مبتلا شدند.91 خداوند شعیب(ع) را به سوی آنها مبعوث کرد و دستور داد تا مردم را از پرستش بت‏ها، فساد در زمین و نقص کیل‏ها نهی کند و آن حضرت مردم را بدانچه مأمور شده بود، دعوت فرمود و آنان را انذار کرد،92 بشارت داد93 و مصائبی که به قوم نوح، قوم هود، قوم صالح و قوم لوط(ع) رسیده بود، به یادشان آورد؛94 امّا جز چند نفر به وی ایمان نیاوردند و مردم دیگر را از پیروی آن جناب برحذر داشتند. بر سر هر راهی که به جناب شعیب(ع) منتهی می‏شد، می‏نشستند و رهگذران را از اینکه نزد ایشان بروند، می‏ترساندند و کسانی را که به وی ایمان آورده بودند، از راه خدا منع می‏کردند95 و او را تهدید به قتل و سنگسار می‏نمودند.96 همچنین به تهمت زدن شعیب(ع) پرداختند. گاهی او را ساحر خواندند و زمانی او را کذّاب معرفی کردند97 و به او گفتند: «که اگر از راستگویانی، قطعه‏ای از آسمان را بر سر ما بینداز!»98 تا آنکه آن حضرت از ایمان آوردنشان مأیوس گردید99 و از خداوند درخواست فتح و پیروزی نمود.100 به دنبال این دعا خداوند «عذاب یوم الظلة» را بر آنان نازل فرمود.101 مقصود از «یوم الظلة»، همان روز عذاب قوم شعیب(ع) است که ابری بر آنان سایه افکند102 و آنها را «رجفة» فراگرفت.103 رجفة به معنای اضطراب و لرزش خیلی سخت است104 و «جاثمین» به معنای نشستن یا زانو نهادن است. این تعبیر کنایه از مرگ است؛ یعنی زلزلة سختی اهل مدین را گرفت و صبح همه در خانه‏هایشان مرده بودند و دیگر از جای خود حرکت نکردند.105

در جای دیگر، قرآن کریم دربارة داستان قوم مدین می‏فرماید: «وَ أَخَذَتِ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیَارِهِمْ جَاثِمِینَ».106 این آیات بیان می‏کند که اهل مدین هم دچار صاعقه و هم زلزله شدند.

قوم عاد

قوم عاد در سرزمین «احقاف» زندگی می‏کردند.107 احقاف جمع

حقف به معنی تپّه‏های شنی، بزرگ، مستطیلی و طولانی است که به حدّ کوه نمی‏رسد.108 «صاحب التحقیق» احقاف را سرزمین‏های جنوب «حجاز» می‏داند که بین «یمن» و «عمان» واقع شده‏اند و مکان سکونت قوم عاد بوده‏اند.109 از آیة 69 «سورة اعراف» و آیة 46 «سورة ذاریات» مستفاد می‏شود که این قوم بعد از قوم نوح(ع) بوده‏اند. قوم عاد مردمانی غرق در نعمت خداوند و با تمدّنی عظیم بودند110 تا اینکه وضع خود را تغییر دادند و مسلک بت‏پرستی را برگزیدند و طاغیان مستکبر خود را اطاعت می‏کردند. خداوند متعال به دلیل این انحراف‏هایشان، هود(ع) را مبعوث کرد تا آنان را به سوی حق دعوت کند. هود(ع) آنان را به پرستش خدای یگانه دعوت کرد و از پرستش بت‏ها منع نمود و به آنان فرمان داد تا از استکبار و طغیان دست برداشته، به عدل و رحمت در بین خود رفتار کنند. با این حال، مردم با خیرخواهی آن جناب با اباء و امتناع مقابله کردند و با انکار با او روبه‏رو شدند و

جز عدّة کمی ایمان نیاوردند و نسبت سفاهت و دیوانگی به آن حضرت دادند!111 در اثر این عصیان، هود(ع) آنان را تهدید کرد که خداوند متعال شما را از بین می‏برد و قومی دیگر خلق می‏کند که جای شما را بگیرند و مانند شما نباشند و خلفای خدا در زمین باشند.112 در پی این تهدید و اتمام حجّت، خداوند عذاب استیصال بر آنان نازل کرد؛ به این صورت که بادی عقیم از باران (باد بدون باران) به سوی آنها گسیل داشت. باد مذکور بادی است که هر چیزی را که در سر راهش واقع شده باشد، هلاک می‏کند؛ چه انسان، چه جنبندگان و چه اموال113 و همه را مانند استخوان پوسیده کرد؛114 بادی صرصر، بادی است سخت سرد و بسیار تند و با صدایی مهیب.115 این باد در ایّام نحس به مدّت هفت شب و هشت روز پی در پی بر آنان مسلّط شد؛ به گونه‏ای که مردمان آن قوم مانند ریشه‏های توخالی درخت خرما به زمین افتادند116 و حتّی یک نفر هم از آنان زنده نماندند؛117 به طوری که مردم بلندبالای آن قوم را همچون نخل منقعر (درخت خرمای کنده شده) از جای برکند.118

قوم فرعون

خداوند برای نجات بنی‏اسرائیل از سیطرة فرعونیان و بیرون کردن آنان از سرزمین فرعونیان، حضرت موسی(ع) را با معجزات و دلایل روشن به سویشان گسیل داشت؛119 لیکن آنان حضرت را انکار کردند و او را تهدید کردند که تو را سنگسار می‏کنیم. موسی(ع) نزد پروردگارش آنان را قوم مجرم خواند که مستحقّ هلاک بودند.120

بر طبق آیة ١٣٣ «سورة اعراف»، عذاب‏های متعدّدی همچون طوفان، مگس‏های ریز (شپش)، ملخ، قورباغه و خون بر قوم فرعون نازل شد. این عذاب‏ها، یک جا و یک دفعه بر قوم فرعون فرود نیامد؛ بلکه هریک با تفصیل و جدای از هم فرستاده می‏شد و این خود دلیل بر آن است که این آیات، آیاتی الهی است که هریک، در زمان مناسب خود نازل می‏شود؛ زیرا اگر یک‏جا نازل می‏شد، ممکن بود تصوّر کنند یک امر اتّفاقی بوده، ربطی به موسی(ع) و نفرین او نداشته است.121 زمانی که عذابی بر بنی‏اسرائیل واقع می‏شد، از حضرت موسی(ع) می‏خواستند که با دعایش عذاب را از آنان دفع کند؛ لیکن وقتی به دعای موسی(ع) عذاب برداشته می‏شد، عهد خود را می‏شکستند122 و سرانجام خداوند از آنان انتقام گرفت و در دریا غرقشان ساخت.123

قوم سبأ

مردم سبأ قومی قدیمی از عرب بودند که در «یمن» زندگی می‏کردند. در این سرزمین دو مزرعه از نظر حاصلخیزی، تمام اقتصاد آن مردم را اداره می‏نمود.124 همچنین نزدیکی قریه‏ها به یکدیگر و امنیت راه‏ها و آسانی سیر و فراخی زندگی از دیگر نعمت‏های قوم سبأ بود؛125 ولی از زیادی نعمت ملول شدند و به تنگ آمدند و گفتند: «پروردگارا! بین سفرهای ما دوری بینداز (؛ یعنی سفرهایمان را طولانی کن) تا مسافت‏های دور برویم و بار سفر دور ببندیم، بیابان‏ها و بادیه‏ها بپیماییم. همچنین از شکر خدا و عبادت او که بدان مأمور شده بودند، روی گردانیدند و این کفران و طغیانی از آنان بود.126

خداوند با سیل عرم آنان را عذاب کرد تا همة شهر، باغات و مزارع آنها را غرق کند و به جای آن دو بهشت، دو سرزمین بگذارد که طرفاء و گیاهان تلخ و بوتة سدر از آن سر درآورد.127

عذاب قوم سبأ با سیل عَرم بوده است. عرم در اصل به معنای خشونت، کج‏خلقی و سختگیری است128 و توصیف سیلاب به آن، اشاره به شدّت خشونت و ویرانگری آن است.129 این عذاب به گونه‏ای بود که اثری از آنان باقی نگذاشت و جز داستان، چیزی از آنها باقی نماند.130

اصحاب رَسّ

صاحب المیزان برای اصحاب رس دو دیدگاه ذکر می‏کند: یکی از آنها سخن صاحب «مجمع البیان» است که می‏گوید:

کلمة رس به معنای چاهی است که طوقة چینی شده باشد و اصحاب رس مردمی بودند که بعد از قوم ثمود آمدند و بر لب چاهی زندگی می‏کردند و خداوند پیغمبری به سویشان گسیل داشت؛ ولی ایشان او را تکذیب کردند و خدا آنان را هلاک کرد.131

رس نام رودخانه‏ای بود که قوم رس در کنار آن منزل داشتند و روایات شیعه نیز مؤیّد این دیدگاه هستند.132 علّامه طباطبایی این روایت طولانی را ذکر کرده است.133 خداوند در آیات ٣٨ و ٣٩ «سورة فرقان»، در کنار هلاک قوم عاد و ثمود، از اصحاب رس نیز سخن می‏گوید و آنان را جزو هلاک‏شدگان به عذاب استیصال می‏داند و می‏فرماید:

«وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِیرًا»134

اصحاب قریه

اصحاب قریه قومی بت‏پرست و مشرک بودند که خداوند برای هدایت آنان دو رسول خود را فرستاده بود و مردم آن دو را تکذیب کرده بودند و خداوند آنان را به رسول سوم تقویت کرد.135 اصحاب قریه در پاسخ به پیامبران، آنان را بشری شبیه خود دانستند و انکار می‏کردند.136 همچنین مردم قریه رسولان را بدقدم و شوم دانستند و سوگند خوردند که اگر دست از سخنان خود برندارند و تبلیغات خود را ترک نکنند، آنان را سنگباران و به عذاب دردناک دچار می‏کنند.137

رسولان در پاسخ، آنان را «قومی متجاوز که معصیت را از حد گذرانده‏اند»، معرّفی کردند.138 در نتیجة این تکذیب‏ها خداوند آنان را هلاک ساخت و هلاکت آنها چیزی جز یک صیحه نبود که ناگهان همه را خاموش و بی‏حرکت کرد.139 علّامه معتقد است سبب هلاک اهل قریه، امری بود که آسان‏تر از آن دیگر تصوّر نمی‏شد و آن یک صیحه بود که ناگهان برخاست و مردم را در جای خود خشکانید و بی سر و صدا و بی حس و حرکت شدند؛ به طوری که صدای آهسته هم از ایشان شنیده نمی‏شد تا اینکه تا آخرین نفر مردند و بی‏حرکت شدند.140

پی‏نوشت‏ها: