اردشیر گراوند
دو اهرم اصلی سرمایة اجتماعی هر حکومتی، مشارکت و اعتماد مردم است. اگر این دو اهرم قدرتمند وجود داشته باشد، میتوان پلّههای توسعه را با سرعت طی کرد؛ اّما در نبود آنها شاهد افول و تضعیف تدریجی سرمایههای اجتماعی و به تبع آن، ساختار حکومت و دولت خواهیم بود.
به گزارش «ایران»، در سالهای اخیر در کشور ما سرمایة اجتماعی رو به کاهش گذاشته و همین امر نیز جامعهشناسان را با نگرانیهای عدیدهای روبهرو کرده است. برای بررسی راههای جلوگیری از تضعیف سرمایة اجتماعی و در جهت دستیابی به راهکارهای درست و عملی برای نیل به افزایش این سرمایة مهم و ارزشمند در کشور، به سراغ اردشیر گراوند، جامعهشناس رفتیم تا از نظرات و راهکارهای علمی و عملی در خصوص این پدیده بهرهمند شویم.
افزایش اعتماد عمومی یکی از مؤلّفهها و اجزای مهمّ سرمایة اجتماعی به شمار میرود. با توجّه به اینکه اعتماد عمومی در سالهای اخیر به شدّت آسیب دیده، به نظر شما برای بازسازی آن، دولت و مردم چه کار باید بکنند؟
اعتماد اساساً دروازة ورود به حیات و سرمایة اجتماعی است؛ چون اوّل باید اعتماد باشد، بعد مشارکت شکل بگیرد و بعد رضایت اتّفاق بیفتد. اگر اعتماد نباشد، هیچ اتّفاقی در حوزة سرمایة اجتماعی روی نخواهد داد؛ اعتماد هم در ساحتهای مختلف میتواند آسیب ببیند. چند نکته در این مورد حائز اهمّیت است:
1. جامعهای اساساً ناشناس باشد: فرض کنیم در شهرهایی نظیر «تهران»، «اصفهان»، «مشهد» یا شهرهایی که عموماً مهاجرپذیر هستند و معنای محلّهای ندارند، مردم مهاجر اصولاً یکدیگر را نمیشناسند که اعتماد کنند. پس اوّلین بخش اخلال به خدمت در نظام اجتماعی، نا آشنایی آن جامعه با یکدیگر است؛
2. تبادل تجربیات انسانها از تعامل با دیگران یا با دولت و حکومت است. اگر تجربیات اینگونه شکل گرفته باشد که اعتماد اتّفاق نیفتاده و مردم از مشارکت قبلی رضایت نداشته باشند، دوباره اعتماد نخواهند کرد؛
3. اعتماد نتیجة عملکرد است؛ یعنی من به شما اعتماد کردم، باید فعّالیتی انجام دهید و نتیجة آن را صادر کنید تا منجر به رضایت من شود. اگر نوع عملکرد شما منجر به رضایت من شد، بار بعدی به شما اعتماد خواهم کرد تا در کاری با شما مشارکت کنم.
حالا در اعتماد به فرد، دولت یا حکومت هم میتواند اینگونه باشد. اگر اعتماد در این سه سطح بتواند قوام پیدا کند و شکل بگیرد، راه را درست رفتهایم؛ ولی اگر اعتماد شکل نگیرد، امیدی برای مشارکت مردم و دولت وجود نخواهد داشت. در حال حاضر اعتماد عمومی مردم در این سالیان به دلیل مسائل مختلف مخدوش شده است. اوّلین مسئله ارزش پول ملّی کشور است؛ دوم در مورد پروندههای فساد و گرفتاریهای اداری و مالی؛ سوم در مورد عملکردی است که در سالهای اخیر در حوزة بورس، مسکوکات و دلار وجود داشته؛ بعدی هم عملکرد نظام برنامهریزی به نوعی مواجهه با هر پدیدهای است که باید مدیریت میشد؛ از گوشت و بنزین گرفته تا مرغ.
بهبود و بازسازی اعتماد عمومی نیازمند مشارکت دولت و مردم است. تا موقعی که سنگ بیاعتمادی از میان برداشته نشود، قاعدتاً دولت نمیتواند به ملّت برسد و دست در دست هم مسئلهای را حل کنند. دولت و حکومت باید پیشگام جلب اعتماد ملّت شوند؛ آن هم با عملکرد مثبت در معیشت مردم رخ میدهد.
کارهایی که دولتها برای جلب اعتماد مردم باید انجام دهند، متعدّد و متکثّر هستند. آن کارهایی که اشتباه کردند، باید جبران کنند و اشتباه دیگری را انجام ندهند و در نهایت با مردم همراه و هماهنگ شوند.
شما در حال حاضر وضعیت سرمایة اجتماعی را چطور ارزیابی میکنید؟
به نظر میرسد برخی اتّفاقات طیّ این سالها موجب شده تا سرمایة اجتماعی به پایینترین سطح ممکن برسد و تبعات اجتماعی بدی را برای جامعه داشته باشد. سرمایة اجتماعی کشور به طور طبیعی حال و روز خوبی ندارد. همیشه یک طرف مردم هستند. مردم باید به دولت و حکومت اعتماد داشته باشند. دادهها و شاخصها نشان میدهد نظام اجتماعی به تعبیری مریض شده است و مردم ناراضی هستند. شاخصها نشان میدهد در بحث اشتغال، بیکاری و موضوعات متعدّد، سیستم اداری و سیستم
تسهیل دسترسی مردم به خدمات اداری و دولتی، گرفتاریهای متعدّدی وجود دارد و سرمایة اجتماعی ساقط شده است. اگر سرمایة اجتماعی به سطح مطلوب نرسد، هیچگونه مشارکتی اتّفاق نخواهد افتاد و اگر مشارکت اتّفاق نیفتد، انباشت سرمایه و ثروت و همراهی هم وجود نخواهد داشت و هیچ کاری به نتیجه نخواهد رسید. سرمایة اجتماعی تنها شاخصی است که اتّفاقاً میتواند کشور را به عقب برگرداند و به طرز عجیبی منفی عمل کند و تبعات زیادی هم خواهد داشت.
به نظر میرسد افول سرمایة اجتماعی، بزرگترین چالش پیش روی دولت است و لازم است برای بازسازی آن با توجّه به پیچیدگیهایی که جامعة ایرانی دارد، به صورت فوری و اورژانسی، اقدامات و تصمیمات مهمّی اتّخاذ شود. نظر شما در این خصوص چیست؟
آنچه پیش روی این دولت به عنوان وارث ۴۰ سالة کشور است، نشان میدهد راهی جز پای کار آوردن ملّت وجود ندارد. هیچ راه میانبری وجود ندارد. دولت اگر بخواهد با تحریمها مقابله کند، باید مردم همراهی کنند. اگر مشارکت مردم را برای سرمایهگذاری و کمک به دولت بخواهد، باید مردم را داشته باشد. اگر بخواهد نظام اجتماعی را تأمین کند، باز هم باید مردم را داشته باشد. پس باید بتواند ترکیبی از مدیران و ساز و کار نهادی کشور را مستقر کند که معطوف به پاسخگویی به ملّت باشد. اینگونه حتماً موفّق خواهد شد؛ ولی اگر بخواهد بر پاشنة دولتهای دیگر بچرخد، حتماً به گرفتاریهای عجیب و غریبی برخواهد خورد و نظام اجتماعی را هم از تکاپو میاندازد. قابلیت ادامة این شرایط به هیچ عنوان وجود ندارد. یکی از راههای برونرفت از این شرایط، گفتوگو با مردم است.
شفّافسازی در رابطة میان دولت و مردم نقش پررنگی در بهبود و تقویت سرمایة اجتماعی دارد. به نظر شما تا چه حد شفّافسازی وجود دارد و چه اقداماتی باید در این زمینه از سوی سیاستگذاران صورت گیرد؟
شفّافسازی فقط بحث پولی مالی نیست. شفّافسازی فرآیند بهبود تعامل ملّت با دولت است؛ مثلاً اگر کسی بخواهد مجوّز روزنامهای بگیرد، باید فرآیند شفّافسازی وجود داشته باشد یا اینکه در خصوص یک محمولة پستی میتوان قدم به قدم پیگیری انجام داد. در مسائل بزرگتر هم همینگونه است. قدم اوّل شفّافسازی مردم و دولت این است که تکلیف مردم با سیستم اداری روشن شود؛ به عنوان نمونه «پلیس 10+» خیلی به این امر کمک کرده است. سایر نهادها هم باید اینگونه باشند.
فرآیندها در جهت تعامل ملّت با دولت باید شفّاف باشند. نکتة بعد در خصوص شفّافسازی مسائل مالی، این است که شفّاف کردن قراردادهای دولتی و عمومی باید وجود داشته باشد و امور مربوط به استخدام نیروهای دولتی و عمومی باید شفّاف باشد. چرا روشن نیست که شهرداری، فرمانداری و استانداری چه حجمی از نیرو و از کجا استخدام کرده و آنها چه کارهایی دارند انجام میدهند؟ آیا آنها به درستی به وظایف خود عمل میکنند یا خیر؟
کارشناسان اجتماعی و جامعهشناسان معتقدند هرچه سرمایة اجتماعی تنزّل و کاهش پیدا کند، به همان میزان بروز آسیبهای اقتصادی اجتماعی هم در جامعه افزایش پیدا میکند. به اعتقاد شما برای جلوگیری از افول سرمایة اجتماعی و کنترل و مهار بحرانهای اجتماعی و اقتصادی چه راهکاری را باید در پیش گرفت؟
گاهی برای افزایش سرمایة اجتماعی خیلی کارها را نباید انجام داد. بعضی اقدامات، مسائل را پیچیدهتر میکند؛ مثلاً برخی شعارها در مورد پرداخت یارانهها اصلاً نباید مطرح شوند؛ چون اعتماد مردم را نابود میکنند. معتقدم از مسئولان نظام تا پایینترین واحد اداری کشور باید تحت یک سیستم مرتّب و منظّم و با برنامه کارها را انجام دهند. وقتی سیستم شفّاف وجود داشته باشد، خود به خود کارها به درستی تعریف میشوند. اگر میخواهیم سرمایة اجتماعی بازگردد، باید کشور را تحت برنامه و پروتکل اداره کنیم؛ در غیر این صورت هر کسی هم هر کاری بکند. مثل تیری در تاریکی انداختن است و معلوم نیست کاری انجام شود یا نه یا اینکه آن کار نتیجهبخش باشد. پس تنها راه نجات کشور، اقدام تمام سطوح مدیریتی و اجرایی کشور بر اساس برنامه و پروتکل است. بر اساس شفّافسازی الکترونیک، هر کسی خواست، باید به هر دادهای در این کشور دست پیدا کند تا در این صورت کسی جرئت نداشته باشد خارج از برنامههای قانونی رفتار کند.
پانویس‌های این مقاله
- •
منبع: سایت «پانا».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑