سرمایة اجتماعی را به زبان ساده بشناسید

از سوی مرکز تحقیقات و بررسی‏های اقتصادی اتاق ایران منتشر شد

بر اساس تعریف بانک جهانی از سرمایة اجتماعی در سال 1998م.، سرمایة اجتماعی در جامعه‏ای مفروض، دربرگیرنده نهادها، روابط، نظرگاه‏ها و ارزش‏هایی است که بر کنش و واکنش‏های بین مردم حاکم هستند و در توسعة اقتصادی و اجتماعی سهم دارند.

ایدة تهیّه و ارائة بروشورهایی با عنوان «اقتصاد به زبان ساده» در معاونت اقتصادی «اتاق ایران» طرح شد و توسّط «مرکز تحقیقات و بررسی‏های اقتصادی» به اجرا درآمد. به منظور آشنایی هرچه بیشتر علاقه‏مندان با مفاهیم اقتصادی و به کارگیری صحیح این موارد در تحلیل‏های اقتصادی، نسخة پیش رو که دوازدهمین خروجی این ایده است، به بررسی سرمایة اجتماعی می‏پردازد.

سرمایة اجتماعی از مفاهیم نوینی است که در چند دهة اخیر در اکثر رشته‏های علوم انسانی به خصوص جامعه‏شناسی، علوم سیاسی و اقتصاد به کار می‏رود و به روابط و تعاملات بین اعضای جامعه مربوط می‏شود. به عبارت دیگر سرمایة اجتماعی را می‏توان در روابط درون‏فردی و اعتماد بین آنها خلاصه کرد. ایدة نظریة سرمایة اجتماعی بر این اصل استوار است که شبکه‏های اجتماعی دارای ارزش هستند و تماس‏های اجتماعی بر بهره‏وری فردی و گروهی اثر می‏گذارند. از مطالعاتی که پیرامون سرمایة اجتماعی صورت گرفته است، می‏توان چنین برداشت کرد که سرمایة اجتماعی منبع کنش جمعی و کیفیت روابط اجتماعی است.

به بیان دیگر سرمایة اجتماعی، هم‏زمان نقش چسب و روغن را بازی می‏کند؛ درعین حال که افراد را در کنار هم و همراه هم نگه می‏دارد و موجب تعامل میان آنها می‏شود، همکاری و مشارکت آنها را نیز تسهیل و کم‏هزینه می‏کند.

بر اساس تعریف «بانک جهانی» از سرمایة اجتماعی در سال 1998م.، سرمایة اجتماعی در جامعه‏ای مفروض، دربرگیرندة نهادها، روابط، نظرگاه‏ها و ارزش‏هایی است که بر کنش و واکنش‏های بین مردم حاکم هستند و در توسعة اقتصادی و اجتماعی سهم دارند. سرمایة اجتماعی جمع سادة نهادهایی نیست که جامعه را در برمی‏گیرند؛ بلکه در نقش یک عامل پیونددهنده، نهادهای یادشده را نیز به هم مرتبط می‏سازدو در عین حال، دربرگیرندة ارزش‏ها و هنجارهای مشترک لازم برای رفتار اجتماعی است که در روابط شخصی افراد، در اعتماد آنان به یکدیگر و در حسّ مشترک مسئولیت‏های مدنی منعکس است؛ امری که جامعه را چیزی بیشتر و فراتر از جمع افراد می‏سازد.

در جامعه‏شناسی برای اندازه‏گیری سرمایة اجتماعی، عمدتاً از سه شاخص اعتماد، مشارکت و همیاری استفاده می‏کنند:

شاخص اوّل اعتماد است که خود دو سطح دارد: اعتماد شخصی و اعتماد عام یا تعمیم‏یافته. اعتماد شخصی آن است که به افرادی که می‏شناسیم، اعتماد کنیم و اعتماد عام آن است که به افرادی که نمی‏شناسیم، اعتماد نماییم. از نظر علم اقتصاد و جامعه‏شناسی آنچه مهم است، اعتماد عام است که در تعاملات اقتصادی به کسانی که نمی‏شناسیم هم اعتماد کنیم.

شاخص دوم مشارکت اجتماعی است. مشارکت باید سه ویژگی داشته باشد تا مشارکت اجتماعی محسوب شود: نخست آنکه عقلانی باشد؛ یعنی احساسی نباشد؛ دوم اینکه مستمر باشد و سوم سازمان‏یافته باشد؛ به عنوان مثال هجوم مردم برای کمک به آسیب‏دیدگان زلزله اگرچه کمک و همیاری به حساب می‏آید، ولی مشارکت اجتماعی محسوب نمی‏شود؛ چراکه این نوع کمک، بیشتر مبتنی بر احساس است و سازمان‏یافته و مستمر نیست.

سومین شاخص مهم، همیاری است. همیاری به مفهوم کمک کردن یا ارائة خدمت به شخص، بدون شناخت و توقّع از وی است.