زنان قهرمان در جهاد و مبارزه

زنان قهرمان در تاریخ اسلام (بخش چهارم)

ابوشاکر مسلم

زن بودن را علیة دختر مهدی، خواهر هارون‏الرّشید این‏گونه مختصر توصیف نموده است: ما زنان برای مردان خود هستیم؛ امّا در مقابل دیگران ما مرد هستیم.

زینب، بنت رسول الله(ص)

ذهبی می‏گوید: او زینب، دختر بزرگ رسول الله(ص) است که به مدّت 30 سال زندگی کرد.2 همچنان مورّخان می‏نویسند:

زینب، بـزرگترین دختر پیامبر(ص) 10 سال قبل از نبوّت به دنیا آمد و با پسرخاله‏اش ابوالعاص بن ربیع ازدواج کرد. موقع هجرت موفّق شد که با رسول الله(ص) هجرت کند. شوهرش در جنگ «بدر» شریک لشکر کفّار بود و به اسارت درآمد. اهل «مکّه» زمانی‏که برای آزادی اسیران خود جریمة نقدی و فدیه فرستادند، زینب نیز بــرای رهایی شوهرش جریمه فرستاد و گلوبندی که مادرش خدیجه(س) بـه عنوان جهیزیه به او داده بود، از جمله اموالی بود که زینب برای رهایی شوهرش فرستاده بود.

رسول اکرم(ص) وقتــی نگاهش به گلوبند افتاد، یاد خدیجه(س)در خاطرش تازه شد و اشک در چشمان مبارکش حلقه بست.

پس از مشورت با صحابه قرار بر این شد که ابوالعاص بن ربیع بــدون فدیه آزاد شود؛ مشروط بر اینکه به مکّه برگردد و همسرش زینب را به «مدینة منوّره» انتقال دهد. رسول اکرم(ص) برای انتقال او دو نفر را همراه ابوالعاص به مکّه فرستاد و قرار گذاشته شد که این دو نفر در بیرون مکّه توقّف کنند و ابوالعاص، زینب را در بیرون شهر به این دو نفر بسپارد. طبق آنچه که اتّفاق شده بود، زینب به سوی مدینه حرکت کرد. کفّار وقتی که از جریان مهاجرت زینب به مدینة منوّره مطّلع شدند، بسیار ناراحت شدند و شخصی را که پسرعموی خدیجه(س)و از یک جهت برادر زینب به حساب می‏آمد، برای مزاحمت و جلوگیری از هجرت فرستادند. هبار بن اسود که پسرعموی خدیجه(س)بود، نیزه‏ای به زینب زد که در اثر آن مجروح شد و از روی شتر بر زمین افتاد و سقط جنین کرد. کنانه که از خویشاوندان محرم و همراه زینب بـود، به دفاع از زینب برخاست. ابوسفیان برخاست و گفت: مگر ممکن است دختر محمّد چنین آشکارا از پیش ما برود؟ چنین چیزی هرگز قابل تحمّل نیست. اکنون برگرد و در فرصتی مناسب مخفیانه او را به مدینه بفرست. کنانه این پیشنهاد را پذیرفت و به مکّة مکرّمه برگشت. دو سه روز بعد دوباره زینب بـه مدینه انتقال داده شد. زخمی که در این جریان به وی وارد شده بود، تا چند سال باقی ماند و بالأخره در اثر همان زخم در سال هشتم هجری قمری رحلت کرد.

رسول اکرم(ص) فرمودند: «زینب بهترین دختر من بود و در راستای محبّت با من مورد اذّیت و آزار قرار گرفت.»

در موقع دفن وی خود رسول اکرم(ص) داخل قبر تشریف بردند و با دست‏های مبارک خود، ایشان را دفن کردند. رسول اکرم(ص) موقع رفتن در قبر بسیار ناراحت بودند؛ امّا موقع بیرون آمدن خوشحال و شاداب به نظر می‏رسیدند. صحابه دلیل را جویا شدند، فرمودند: «من در مورد دخترم زینب نگران بودم؛ زیرا از نظر جسمی بسیار ضعیف بود. از خداوند تقاضا کردم تا تنگی و سختی قبر را از وی برطرف کند؛ دعای من پذیرفته شد.»

آری، این بود حال دختر سیّد کونین، رسول اکرم(ص) که برای دین، این‏همه مشقّت‏ها را تحمّل کرد و سرانجام، بر اثر همان زخم‏ها جان به جان‏آفرین تسلیم کرد. با وجود این پیامبر اکرم(ص) دربارة نحوة برخورد قبر با وی، نگران شد و دست به دعا برداشت. حالا بیندیشیم که حال ما در قبر چه خواهد بود؟ لذا انسان همواره باید برای نجات از عذاب قبر دعا کند؛ حتّی رسول اکرم(ص) برای تعلیم امّت همواره از عذاب قبر پناه خواستند:

«اللهم احفظنا منه بمنك وكرمك وفضلك؛

پروردگارا، ما را به فضل و کرمت از عذاب قبر نگه دار.»3

امّ کلثوم، دختر پیامبر(ص)

زرکلی می‏گوید: امّ‏کلثوم یکی از دختران رسول الله (ص) و از همسر اوّلی آن خدیجه بنت خویلد می‏باشد4 و نیز می‏نویسد:

در جاهلیت با وی عتیبه پسر ابولهب ازدواج نمود و به سبب اینکه برادرش رقیّه را رها کرد، او نیز امّ کلثوم را رها نمود... و همرای عیال رسول الله(ص) به طرف مدینه هجرت نمود. زمانی‏که در سال ۲ه‍ .ق. رقیّه وفات یافت، عثمان او را زیر ازدواج خود در آورد و زیر ازدواج عثمان در مدینه وفات یافت.5 امّ کلثوم و رقیّه قبل از اسلام به همسری عتیبه و متعب پسران ابولهب، عموی رسول الله(ص) و زینب به همسری خواهرزادة خدیجه (ابوالعاص) درآمد.

بیهقی در تاریخش می‏نویسد:

عتیبه همچون پدرش زبانی گستاخ داشت و چون مادرش کینه و دشمنی پیامبر(ص) را در سینه می پروراند و همواره به پیامبر(ص) جسارت می‏کرد، عتیبه هنگامی که امّ کلثوم(س)را طلاق داد، نزد پیامبر(ص) آمد و گفت: به دینت کافر شدم و دخترت را طلاق دادم. نه تو مرا دوست بدار و نه من هرگز تو را دوست می‏دارم. سپس یقة پیامبر(ص) را گرفت و پیراهنش را پاره کرد. پیامبر(ص) در جوابش فرمود: «امّا من از خداوند متعال می‏خواهم که سگش را بر تو مسلّط کند.» و دعا کرد: «پروردگارا! سگی از سگ‏هایت را مأمورش بگردان.»

عتیبه همراه با کاروانی تجاری متشکّل از دوستانش راهی «شام» شد و شبانگاه اتراق کردند. شیری وحشی، تمام شب را در حال گشت‏زنی مسیر به دور قافلة آنها بود. همین که عتیبه چشمش به شیر افتاد، به همراهیانش گفت: ای وای بر من! به خدا سوگند! این شیر مرا می‏خورد. دقیقاً همان‏طوری که محمّد دعا کرد... شیر او را در حالی که که در وسط کاروانیان خوابیده بود کشت؛ بدون اینکه به کس دیگری آسیبی بزند.6

امّ کلثوم بر اثر بیماری در شعبان سال نهم بعد از هجرت فوت نمود و پیامبر(ص) بر او نماز خواندند.

أنس بن مالک روایت می‏کند:

رسول الله(ص) را دیدم که بر قبر امّ کلثوم نشسته و اشک می‏ریختند. سپس فرمودند: «کدامیک از شما امشب با زنش همبستر نشده؟» ابوطلحه گفت: من. پس به او فرمودند: «داخل قبر امّ کلثوم شو7 و او را دفن کن.» از لیلی بنت قانِف ثقفی روایت شده: مــن جـزو زنـانـی بـودم کـه أمّ کلثوم را غسل دادند. پیامبر(ص) دم در ایستاده و کفن دختران را در دست داشتند و آنها را یکی یکی به ما می‏دادند؛ اوّل پارچه برای بستن میان‏تنه، سپس پیراهن ایشان، بعد روسری او را دادند و پس از آن ملحفه را بر او پوشانیدم و در آخر ایشان را در لباسی دیگر قرار دادیم.8

اسماء بنت ابی‏بکر

اسماء بنت ابی‏بکر از قریش می‏باشد.9 اسماء اوّلین و آخرین مهاجر از صحابیان گفته شده است. او خواهر عایشه بوده و مادر اوّلین مسلمان در اسلام (عبدالله بن زبیر) می‏باشد.10

شوهر او ابن زبیر است؛ همان ابن زبیری که پیامبر(ص) در حقّش فرمودند: «برای هر امّت یاری‏کننده‏ای است و یاری‏کنندة من زبیر بن العوام می‏باشد.»11 بعد از اینکه زبیر او را به نکاح آورد و فرزند آنها، عبدالله به دنیا آمد، او را طلاق داد و اسماء همراه با عبدالله در مکّه زندگی کرد تا اینکه عبدالله توسط حجّاج ظالم به شهادت رسید. اسماء در غم و اندوه پسرش، نابینا شد تا اینکه دار فانی را وداع گفت.12

او در غزوة «یرموک» همراه با پسر و شوهرش نیز شرکت داشت.

حمزه که خادم اسماء بنت ابوبکر بوده، می‏گوید:

روزی اسماء مرا به بازار فرستاد. آن هنگام او مشغول تلاوت «سورة طور» بود و به این آیه رسیده بود: «وَ وَقانا عَذابَ السَّمُومِ؛13 پروردگارت ما را از عذاب سوزان نجات داد.» من به بازار رفتم و برگشتم. دیدم هنوز همان آیه را می‏خواند.

محمّد ذکریا می‏گوید:

اسماء دختر ابوبکر، مادر عبدالله بن زبیر و خواهر ناتنی عایشه است؛ در روزهای آغازین دعوت اسلامی مشرّف به اسلام شد. در بعضی از روایات تاریخی آمده است که اسماء بعد از مسلمان شدن هفده تن مسلمان شد؛ یعنی او هجدهمین مسلمان است. وی ۲۷ سال قبل از هجرت متولّد شد.

رسول الله(ص) و ابوبکر بعد از هجرت به مدینه وقتی وارد شهر شدند. اندکی بعد زید و تنی چند از اصحاب را به مکّه فرستادند تا زن و بچّة آنان را به مدینه انتقال دهند. اسماء نیز همراه این گروه به مدینة منوّره رفت. وقتی وارد «قبا» شد. عبدالله بن زبــیر از شکم ایشان به دنیا آمد. عبدالله بن زبیر نخستین نوزاد و مولود بعد از هجرت است. تنگدستی و فقر اقتصادی روزهای هجرت برای همگان روشن است و همچنین سخت‏کوشی و دشوارپسندی مردم آن روزگار نیز زبانزد خاصّ و عام است. بخاری نحوة زندگی اسماء را از زمان خود ایشان چنین نقل کرده است:

اسماء می‏گوید وقتی من به نکاح زبیر درآمدم. او نه مال داشت و نه زمین و املاک و نه خادمی بود که امور را اداره کند. تمام دارایی او عبارت بود از یک شتر برای آب آوردن و یک اسب.

اسماء می‏گوید:

من شخصاً برای شتر علف و دانه مهیّا می کردم. هسـته‏هـای خرما را کوبیده و در آب نرم و خیس کرده، به شتر می‏دادم. خودم برای آب می‏رفتم و هرگاه مشک آب پاره می‏شد، آن را می‏دوختم و خودم تمام کارهای اسب از قبیل تهیّة علف و دانه را انجام می‏دادم. از میان این‏همه کار، حفظ و نگهداری اسب برای من بسیار مشکل‏تر بود. پختن نان را به خوبی بلد نبودم، آرد را خمیر کرده و پیش زنان همسایة انصاری که حقّا خانم‏هایی بسیار مخلص و راستین بودند، می‏بردم. آنان برای من نان هم می‏پختند. رسول الله(ص) بعد از هجرت به مدینه، زمینی به زبیر دادند. زمین مذکور در فاصلة دو مایلی مدینه واقع بود. من از آنجا هسته‏های خرما را بر کول خود حمل کرده و به خانه می‏آوردم. روزی که از باغ به منزل برمی‏گشتم و هسته‏های خرما روی دوشم بود. رسول الله(ص) را در مسیر راه دیدم. ایشان سوار شتر بودند. گروهی از مردم انصار همراه ایشان بود. رسول الله(ص) وقتـی مـرا دیدند، شتر را خواباندند و به طرف من اشاره کردند تا سوار شوم. من از اینکه همراه با مردان راه بروم، سخت خجالت می‏کشیدم و علاوه بـر ایــن، دانستم که زبیر فوق‏العادّه انسان غیوری است و غیرت او اجازه نمی‏دهد که من همراه با مردان راه بروم. رسول الله(ص) از شیوة برخورد من درک کردند که من از سوار شدن بر شتر احساس شرم و حیا کنم و تشریف بردند. وقتـی بـه خـانـه رسیدم، جریان را با شوهرم زبیر در میان گذاشتم. زبیر گفت: حمل کردن هسته‏های خرما توسّط تو برای من بسیار سخت‏تر است از اینکه بر شتر همراه رسول الله(ص) سوار می‏شدی. (مشکل عمده ایــن بود که این آقایان خود در جهاد و در سایر کارهای دین مشغول بودند. لذا امور خانه و سایر کارهای زندگی را اجباراً خانم‏ها انجام می‏دادند). بعد پدرم ابوبکر خادمی را که رسول الله(ص) بـرایش داده بودند، نزد من فرستاد. با آمدن این خادم من از ادارة امور اسب و شتر آزاد شدم و چنان احساس می‏کردم که گویی از زندان رها شده‏ام.14

اسماء فوق‏العادّه سخی‏الطّبع بود و در ابتدا آنچه را انفاق می‏کرد، وزن و کیل می‏کرد؛ ولی وقتی که رسول اکرم(ص) فرمودند: «پول ها را بسته بسته جمع نکنید و در انفاق در راه الله با شمردن آنچه که انفاق می‏کنید، سختگیری نکنید؛ بلکه برابر تــوان خــود خـرج کنید.» بدون وزن و کیل آنچه که در توان داشت، انفاق می‏کرد. به دختران و زنان فامیل توصیه می‏کرد که در انفاق در راه الله انتظار زاید از ضرورت بودن را نکشید. اگر در انتظار زاید از ضرورت بنشینید، همیشه باید انتظار بکشید و ممکن است حتّی نوبت انفاق در راه خدا برای یک دفعـه هـم پـیـش نیاید؛ زیرا ضرورت‏ها همواره در حال افزایش هستند. اگر صدقه کنید، آنچه که در خیرات و صدقه هزینه شود، ضرر نخواهید کرد.15 این بزرگواران به هر میزان که نیازمند و محتاج بودند، به همان میزان فرصت و گنجایش انفاق در راه خدا برای خود پیدا می‏کردند. امروزه اکثر مسلمانان از فقر و

تنگدستی شکایت دارند؛ ولی به مشکل می‏توان دریافت که یک فرد میان مسلمانان به گونه‏ای باشد کـه بـا بسـتـن سـنـگ بـر شـکـم، گرسنگی را تحمّل کند یا اینکه چند روز در حال گرسنگی و بدون غذا بر او بگذرد. آری. او یکی از زنان انگشت‏شماری در تاریخ است که بعد از صد سال عمر، عقل و دانش خود را از دست نداد و جوانی و کهنسالی او یکسان بود؛ طوری که موّرخان نوشته‏اند: با هر روزی که از او می‏گذشت، عقل و دانش وی، بیشتر می‏گردید.16

تاریخ نام او را ذات النطاقین ثبت نموده است؛ چون هنگامی که طعامی را برای رسول الله(ص) مـی‏بـرد، چیزی نیافت که آن را ببندد. پس کمر بند خود را دو شق نمود و همرای آن طعام را بست. از این‏رو ایشان را ذات النّطاقین گویند. از ایشان 56 حدیث روایت شده است.17

این زن قهرمان در سخت‏ترین اوضاع که همة دشمنان اسلام می‏خواستند پیامبر(ص) را ترور نمایند و ایشان مجبور شدند از نزد آنان فرار نموده در غار «ثور» پنهان گردند و کسی نمی‏توانست برای پیامبر(ص) و یاورش غذا ببرد، قهرمانانه با شجاعت و عقلانیت خاصّ خویش غذایی را آماده نموده و آن را در کمر خود بست و برای شبان گفت که: من به نزد پیامبر(ص) می‏روم و تو بعد از من رمه‏هایت را بچران تا آثار قدم‏هایم را کافران کشف نتوانند و بدین وسیله برای پیامبر(ص) و ابوبکر غـذا بـرد. خدای عزّ و جلّ موضوع رفتن پیامبر(ص) را به غار ثور چنین حکایت می‏کند:

«إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ كَفَرُوا ثَانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمَا فِی الْغَارِ إِذْ یَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا؛18

هرگاه شما او را نصرت نکنید، به تحقیق خداوند او را نصرت می‏کند. هنگامی که کافران او را در حالی که دو نفر بودند، خارج نمودند. هنگامی که در غار بودند، برای همراهش گفت: غمگین مباش! خداوند جلّ جلاله با ماست.»

طوری که قبلاً گفته شد، او در تاریخ اسلام به نام ذات النطاقین معروف است. خودش می‏گوید:

برای نبیّ کریم(ص) و ابوبکر در هنگام هجرت به مدینه غذایی را تهیّه نمودم. برای پدرم گفتم که چیزی نمی‏یابم که با آن غذا را ببندم؛ به غیر از کمربندم. برایم گفت: آن را دو قسمت نما. همان‏طور کردم... [و] مرا ذات النطاقین لقب دادند.

عبدالله بن زبیر یگانه طفلی بود که در دیار هجرت در مدینة منوّره نصیب مهاجران گردید. اسماء به محض اینکه به محلّ قبا می‏رسد، این فرزندش به دنیا می‏آید و مسلمانان با گفتن تکبیر و «لا اله الا الله» از تولّد این طفل استقبال می‏کنند.

این سخن بدین معناست که در زمان هجرت، یک زن قهرمان آبستن که نزدیک وضع حملش است، چگونه مشقّات سفر را تحمّل نموده و دوشادوش مهاجران راهی دیار هجرت می‏گردد. برای زنی که برای نخستین‏بار به مدینة منوّره می‏رسد و فرزندش را به دنیا می‏آورد، چنین سفر طویل در چنین راهی دشوار، واقعاً شهامت و قهرمانی چنین زنانی را به ما نشان می‏دهد که چگونه در سنگر دفاع از اسلام قرار داشتند.

اسماء نه تنها در میدان مبارزه در صف اوّل قرار داشت، بلکه در میدان مصرف در راه خدواند متعال نیز در نخستین صف قرار داشت.

پی‏نوشت‏ها