ای نهانی که پنهان نیستی!

مرتضی مهدوی یگانه

یکی از وصف‏های شگفت‏انگیزی که برای امام عصر(عج) در زیارات آمده، این است که آن حضرت مخفی نیست.

«السَّلَامُ عَلَیْكَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ الَّتِی لَا تَخْفَی؛

سلام بر تو ای حجّت خدا! که مخفی نیستی.»

آنچه در این نوشتار می‏آید، توضیحی در همین رابطه است.

توجیه‏های نادرست

ابتدا به بیان برداشت‏های نادرست از این عبارت می‏پردازیم:

1. یک برداشت نا صحیح این است که عبارت مزبور در تضاد با مسئلة غیبت امام عصر(عج) تلقّی گردد؛ بدین معنا که غیبت را نفی نماید. قاعدتاً این تلقّی غلط خواهد بود؛ زیرا غیبت امام عصر(عج) حقیقتی واقعی است و آن حضرت تا قبل از ظهور، «امام غایب» هستند.

البتّه در این میان، برداشت‏هایی ابراز می‏گردد که از منظری خاص و مسئولیت‏برانگیز و آگاهی‏بخش، شاید درست به نظر آید؛ مثل اینکه کسی بگوید غایب واقعی ما هستیم؛ نه آن حضرت. بدین معنا که ما در میادین مسئولیت‏شناسی و مسئولیت‏پذیری حاضر نیستیم. در برخی احادیث وارد شده که: «به گونه‏ای عمل کن که خدا تو را در جایی که نباید ببیند، آنجا نباشی و در جایی که باید ببیند، آنجا حاضر باشی.» یعنی بسیاری از ما در مجالس گناه و جاهای معصیت نباید حاضر باشیم و به تعبیری، آنجا باید غایب باشیم و در مجالس عبادت و عرصه‏های مسئولیت و کار باید حاضر باشیم؛ در حالی که آنجاها غایب هستیم. در ارتباط با امام عصر(عج) ما باید در عرصة آمادگی و زمینه‏سازی حاضر باشیم؛ حال آنکه در آنجا غایبیم.

شاید تلقّی‏هایی این‏گونه انتزاعی یا بیدارگرانه را بتوان پذیرفت و گفت: غایب واقعی ما هستیم؛ نه امام(عج)؛ امّا این برداشت‏ها در همان فضای انتزاعی و هشداردهنده قابل پذیرش است و نمی‏توان آن را با مسائل اعتقادی و واقعی خلط نمود.

باری، مسئلة غیبت امام عصر(عج) واقعیتی انکارناپذیر است و نباید عبارت زیارت مورد بحث را به گونه‏ای معنا کرد که نافی این واقعیت باشد. بر همین اساس، این تلقّی نیز نادرست است که بگوییم معنای عبارت مورد نظر این است که امام را باید یا می‏توان همواره دید؛ زیرا ایشان مخفی نیستند؛

2. یک توجیه نادرست دیگر برای عبارت مورد نظر این است که بگوییم منظور این است که آن حضرت برای عدّه‏ای قلیل از یاران و اصحاب خاصّشان مشهور و مرئی هستند و غایب نمی‏باشند. این در حالی است که عبارت «حُجَّةَ اللَّهِ الَّتِی لَا تَخْفَی»، یک وصف کلّی است و باید برداشت کلّی نیز از آن به عمل آید. درست است که امام(عج) برای عدّه‏ای کم که در برخی از روایات تعداد آنها سی نفر ذکر شده، ممکن است غایب نباشد، امّا این استثنا نباید آن حکم کلّی را نقض کند و نقض هم نمی‏کند. پس باید به دنبال برداشت‏های صحیح بود.

برداشت‏های صحیح

1. یک تلقّی صحیح از عبارت «حُجَّةَ اللَّهِ الَّتِی لَا تَخْفَی» می‏تواند این باشد که غیبت آن حضرت به معنای مخفی شدن و در گوشه‏ای از زمین پنهان گشتن و از جای خود بیرون نیامدن، نیست؛ چنان‏که برخی از عوامّ مردم تصوّر می‏کنند امام(عج) در جزیره‏ای دورافتاده یا سرزمینی ناشناخته به طور مخفیانه زندگی می‏کنند و به جایی جز آنجا نمی‏روند؛ در حالی که در روایت ما آمده آن حضرت در بسیاری از مواقع، از جمله در موسم حج در میان مردم راه می‏روند و بر بساط فرش مجالس پای می‏نهند و بر اساس برخی روایات برخی از مردم نیز ایشان را می‏بینند؛ امّا نمی‏شناسند.

در واقع این بحث به معناشناسی غیبت باز می‏گردد که به معنای مخفی شدن در گوشه‏ای یا مطلق دیده نشدن و حتّی عدم حضور در مجالس و نیز عدم انجام مسئولیت‏های امامت در جامعه، جهان اسلام و حتّی در عرصة بشریت که مستلزم حضور امام(عج) در عرصه‏های مختلف است، نمی‏باشد.

2. تلقّی درست دیگر این است که آن حضرت در قلب و جان مشتاقان خود حاضرند؛ اگرچه در ظاهر جامعه ظهور مشخّص ندارند. از امیرالمؤمنین(ع) دربارة امام عصر(عج) روایت شده که فرمودند:

«اگر شخص و جسم آن حضرت از چشم مردم غایب شود، علوم و آداب و نور او (و در حقیقت، شخصیت او) از دل‏های مؤمنان غایب نیست؛ بلکه حاضر و ثابت است و مؤمنان و مشتاقان، به آنها عمل می‏کنند.»1

این در واقع، بیانگر سیر و سلوک قلبی و معنوی منتظران و مشتاقان امام عصر(عج) و مراقبة آنها نسبت به امام خود می‏باشد.

تعبیر دیگر در این معنا، همان است که امام سجّاد حضرت زین‏العابدین(ع) دربارة این افراد فرمودند:

«خداوند در زمان غیبت امام عصر(عج) به شیعیان و منتظران (واقعی) او چنان معرفت و فهم و درکی عنایت می‏فرماید که غیبت در نزد آنان به منزلة مشاهده می‏گردد.»2

پس می‏توان این‏گونه تعبیر کرد که امام(عج) برای شیعیان، به تلقّی معنوی و حقیقی، غایب و مخفی نیستند؛ به تعبیر دیگر، آنان امام خود را غایب نمی‏بینند که به غفلت و گناه بیفتند؛ بلکه خود را در محضر و منظر او می‏نگرند.

3. یک برداشت دیگر که می‏تواند صحیح باشد و بیشتر صبغة اعتقادی دارد، این است که انسان‏های بصیر، با معرفت و ژرف‏نگر، امام خود را مظهر صفات خداوند می‏دانند و این‏گونه معتقدند همان‏طور که خدای متعال در همه‏جا هست، همه را می‏بیند و همگان را در زیر چتر رحمت خود قرار می‏دهد و به همه عنایت می‏فرماید، امام و حجّت او نیز در مرتبة نورانیت و ملکوت وجودی خود، در همه‏جا حاضر است، صدای هرکس را می‏شنود، همه را می‏بیند، استغاثه و یاری‏طلبی انسان‏های فریادخواه و گرفتار را می‏شنود و به یاری هرکس که صلاح باشد، می‏شتابد؛ حتّی برخی او را می‏بینند و بعضی نیز به اراده و خواست امام(عج)، حضرتش را می‏شناسند و اینها همه از ویژگی‏های یک امام حاضر است؛ نه امام غایب (غایب به معنای بی‏خبر و نا آگاه و غیر بصیر). پس به این معنا نیز امام، «حُجَّةَ اللَّهِ الَّتِی لَا تَخْفَی» است.

4. یک معنای دیگر نیز می‏تواند بیانگر عبارت مزبور باشد که البتّه معنایی عرفانی و ملکوتی و نشئت‏گرفته از توقیع خود امام عصر(عج) است. آن حضرت در یکی از دعاهای ماه رجب که آن را به ابوجعفر محمّد بن عثمان، نایب خاصّ خود تعلیم فرمودند، عبارتی این‏گونه بیان فرموده‏اند:

«بارالها! تو زمین و آسمانت را با (نور و ملکوت وجود) محمّد و آل محمّد(ع) پر کردی؛ آن‏گونه که ظاهر شد خدایی جز تو در عالم نیست.

عجالتاً در این مقال به توضیح معنای این عبارت کاری نداریم و فقط به فراز نخست آن استشهاد می‏کنیم: «بارالها! تو زمین و آسمان‏ها را از ایشان پر کردی.» روشن است چشمی خدابین می‏خواهد که خدا را در هر نقطه و هرجا و هر زمان بنگرد. بی‏تردید صاحب چنین دیده‏ای، نور خدا را که وجود مقدّس محمّد و آل محمّد(ع) است نیز در همه‏جا و در ملکوت هر نقطه از زمین و آسمان می‏تواند بنگرد.

آری، این معنا نیز شاید یکی از معانی بلند، امّا باطنی و ملکوتی عبارت مورد بحث باشد و براساس آن می‏توان گفت: «السَّلَامُ عَلَیْكَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ الَّتِی لَا تَخْفَی».

پی‏نوشت‏ها: