چند نکته

گزارش لحظه به لحظه از میلاد نور

علی‏اکبر مهدی‏پور

در پایان بخش گزارش نور یادآوری چند نکته را در این زمینه لازم می‏دانم:

1. گزارشگر گزارش نور

گزارشگر این گزارش شگفت‏انگیز، بِشر بن سلیمانَ نَخّاس، از شیعیان خالص امام هادی و امام عسکری(ع) و مورد وثوق و اعتماد آن دو امام همام می‏باشد که امام هادی(ع) او را برای چنین مأموریت حسّاسی برگزیده‏اند.

علّامه مامقانی در «رجال» خود او را ستوده و بر وثاقتش تأکید نموده است.1 شیخ طوسی و شیخ صدوق بر این روایت اعتماد نموده، در کتاب‏های خود آن را نقل کرده‏اند.2 محدّثان و مورّخان بعدی نیز به استناد روایت شیخ طوسی و شیخ صدوق، این روایت را در کتاب‏های خود آورده‏اند.3

2. دختِ یشوعا

در مورد نسب نرجس خاتون(س) و اینکه او دختر یشوعا پسر امپراطور «روم» است، علاوه بر حدیث فوق، حدیث دیگری از امام عسکری(ع) داریم که آن را فضل بن شاذان قبل از تولّد حضرت بقیّة الله، ارواحنا فداه با یک واسطه از امام حسن عسکری(ع) روایت کرده‏اند: فضل بن شاذان از محمّد بن عبدالجبّار روایت می‏کند که گفت:

به محضر سرورم امام حسن عسکری(ع) عرض کردم: ای پسر رسول خدا، جانم به فدایت باد! من دوست دارم بدانم بعد از شما امام و حجّت خدا بر بندگان کیست؟ فرمودند: «امام و حجّت خدا بعد از من فرزند من است که هم‏نام رسول خدا و هم‏کنیة آن حضرت است. او پایان‏بخش حجج الهی و آخرین خلیفه از خلفای پروردگار است.» پرسیدم: مادرش چه کسی خواهد بود، ای پسر رسول خدا؟ فرمودند: «از دخترِ پسرِ قیصر، نوة امپراطور روم. آگاه باش که او در آینده‏ای نزدیک متولّد می‏شود. مدّتی بس طولانی در پشت پردة غیبت از مردم عزلت می‏گزیند، سپس ظاهر می‏شود.»4

این حدیث قبل از تولّد حضرت بقیة الله، ارواحنا فداه از امام حسن عسکری(ع) صادر شده و شخصیت مورد اعتماد و استنادی، چون فضل بن شاذان آن را در کتاب گران‏قدر «اثبات الرّجعة» درج کرده و میان فضل بن شاذان و امام حسن عسکری(ع)، فقط یک واسطه است و او محمّد بن عبدالجبّار می‏باشد که شیخ طوسی بر وثاقتش تأکید نموده است.5

این حدیث در حدّ اعلای صحّت است و می‏تواند بر استحکام حدیث بشربن سلیمان بیفزاید و آن را بیش از پیش، مورد اعتماد و استناد قرار دهد. روی این بیان هیچ تردیدی نیست که حضرت نرجس خاتون(س) دخت یَشُوعا، فرزند قیصر و نوة امپراطور روم هستند.

3. یشوعا یا یسوعا؟

نام پدر نرجس خاتون(س) در اکثر منابع حدیثی یَشُوعا ذکر شده؛6 ولی طبری آن را یَسُوعا ثبت کرده است.7

یَسُوع در عبری به معنای نجات‏دهنده است و در «انجیل» پنجاه مرتبه یسوع به کار رفته و منظور از آن، حضرت عیسی(ع) است و در زبان عبرانی بین یسوع و یشوع و یوشع فرقی نیست و هر سه، به یک معنا می‏باشند.8

بنابراین یشوعا یک نام مسیحی، برگرفته از یشوع، به معنای نجات‏دهنده و معادل یوشع می‏باشد؛ امّا یسوعان فرقه‏ای از مسیحان هستند که به سه اصل: تقوا، فقر و اطاعت از پاپ معتقدند.9

4. پدر یشوعا کیست؟

اکنون نوبت آن رسیده ببینیم قیصری که پدر یشوعا می‏باشد، کیست و نام او چیست؟

اگر سنّ شریف حضرت نرجس خاتون(س) را به هنگام تولّد حضرت ولیّ عصر(ع) پانزده فرض کنیم، تاریخ ولادت ایشان با 240ه‍ .ق. منطبق می‏شود و اگر سنّ پدرشان یشوعا را به هنگام تولّد نرجس خاتون(س) بیست سال فرض کنیم، تاریخ تولّد او با سال 220ه‍ .ق. منطبق می‏شود. سال 220ه‍ .ق. با سال 835م. تطبیق می‏گردد.10

با نگاهی گذار به تاریخچة امپراطوری روم جای هیچ تردیدی باقی نمی‏ماند که امپراطور روم در آن روزگار تئوفیل، پسر میخائیل دوم (820-829م.) بود.

تئوفیل سی و پنجمین امپراطوری روم بود که بعد از مرگ پدرش میخائیل دوم در سال 829م. (214ه‍ .ق.) تاج و تخت «بیزانس» را تصاحب و به مدّت 14 سال سلطنت کرد. سرانجام در سال 842م. (227ه‍ .ق.)، یعنی در همان سالی که الواثق بالله عبّاسی به خلافت رسید، درگذشت و تاج سلطنت را به پسرش میخائیل سوم و همسرش تئودره به ارث گذاشت.11 همة کسانی که سیرة حکومتی تئوفیل را نوشته‏اند، از او به خوبی یاد کرده‏اند.

ویل دورانت در ضمن شرح رخدادهای امپراطوری روم می‏نویسد: تئوفیلوس (829-842م.) مصلح قوانین، امپراطور آباد‏کننده و مدیر با وجدانی که رسم تمثال‏شکنی (بت‏شکنی) را زنده کرد و بر اثر ابتلا به اسهال خونی درگذشت. بیوه‏اش تئودوره به عنوان نایب‏السّلطنه‏ای قابل (842-856م.) به آزار و اذیت مردم پایان داد.12

استاد معین نیز در این رابطه می‏نویسد: وی برای استقرار عدالت، بی‏رحمانه کوشید. سرداری عالی‏قدر بود و موجب توسعة امپراطوری گردید.13

تئوفیل در مدّت 14 سال امپراطوری خود با مأمون و معتصم معاصر بود، در سال 217ه‍ .ق. با مأمون 14 و در سال 223ه‍ .ق. با معتصم درگیر شد.15

مورّخان تصریح کرده‏اند که به هنگام درگذشت تئوفیل، پسرش میخائیل خردسال بود و لذا همسرش تئودره، صاحب تخت و تاج شد.16

پس از تحقیق عمیق و بررسی دقیقِ نکاتی که در لابه‏لای تاریخ ثبت شده و تطبیق دقیق رخدادهای تاریخی، به این نتیجه می‏رسیم که یشوعا فرزند تئوفیل است و از نظر تاریخی نمی‏تواند فرزند میخائیل بن تئوفیل باشد.

و اینک نگاهی گذار به تاریخ زندگانی میخائیل بن تئوفیل مشهور به میخائیل سوم. وی سی و ششمین امپراطور روم است که از سال 842 تا 867م. برابر 227 تا 253ه‍ .ق. بر سرزمین پهناور روم حکومت می‏کرد. قلمروی بیزانس در زمان میخائیل سوم، «شبه جزیرة بالکان»، «ایتالیا»، «آسیای صغیر» و قسمت‏هایی از «سوریه»، «مصر» و «لیبی» بود. بعدها که با عرب‏ها درگیر شدند، سوریه و مصر و لیبی را از دست دادند و آسیای صغیر و شبه جزیرة بالکان برای آنها باقی ماند.17

میخائل سوم 25 سال بر سرزمین روم و جهان پهناور بیزانس سلطنت کرد و در دوران امپراطوری 25 ساله‏اش، با شماری از خلفای عبّاسی، چون واثق، متوکّل، منتصر، مستعین، معتزّ و مهتدی معاصر بود.

میخائیل به ادارة کشور تمایل نداشت. او همواره سعی می‏کرد که ادارة مملکت را به دیگری واگذار کند و فقط خود سلطنت نماید. از این‏رو نخست ادارة کشور را به مادرش تئودوره سپرد هنگامی که مادرش در سال 856م. از دنیا رفت، حکومت را به دایی‏اش، بارداس واگذار نمود.

در عهد بارداس بزرگ‏زاده‏ای از اهل «مقدونیه» به نام باسیلیوس مهتریِ اسب میخائیل را به عهده داشت. او اگرچه بی‏سواد محض بود، ولی به سبب کاردانی، از مهتری به ریاست تشریفات دربار ارتقا یافت. کم‏کم در صدد اشغال امپراطوری برآمد. او نخست میخائیل را متقاعد نمود که بارداس برای خلع کردن میخائیل توطئه می‏کند. سپس او را در سال 866م. خفه کرد. میخائیل که سالیان درازی عادت کرده بود «سلطنت؛ نه حکومت»، اینک باسیلیوس را در امپراطوری خود شریک نمود و تمامی امور مملکت را به دست او سپرد.

باسیل کم‏کم نقشة قتل میخائیل را نیز طرح کرد و با کشتن میخائیل وارث تاج و تخت وی شد.18

مورّخان اسلامی اتّفاق نظر دارند که میخائیل در سال 257ه‍ .ق. در عهد امام حسن عسکری(ع) به دست باسیلیوس به قتل رسید.19

5. مبادلة اُسرا

در عهد امپراطوری میخائیل در میان سپاهیان اسلام و روم جنگ‏های شدیدی روی داد و اسیران بی‏شماری از طرفین به دست یکدیگر افتاد.

در عاشورای 231ه‍ .ق. (برابر با سپتامبر 845م.) اسیران جنگی میان مسلمانان و رومیان مبادله شدند. تعداد اسیران مسلمان را که در آن روز بازخرید کردند، 4460 نفر نوشته‏اند.20 در این زمان بود که نواحی «آدانا» به دست مسسلمانان فتح شد.21 مسعودی به هنگام بررسی مبادله و بازخرید اسرای جنگی در میان مسلمانان و رومیان می‏نویسد:

سومین بازخرید اسیران در خلافت الواثق بالله در محرّم 231ه‍ .ق. بود که امپراطور در آن زمان میخائیل بن تئوفیل بود و سرپرست این بازخرید از طرف خلیفه، خاقان غلام ترک خلیفه بود. در این تاریخ 4362 نفر اسیر مسلمان در ظرف ده روز بازخرید شدند.22

سپس می‏نویسد:

چهارمین بازخرید اسیران در زمان متوکّل، در شوّال 241ه‍ .ق. بود، و امپراطور روم میخائیل‏بن تئوفیل بود. سرپرست این بازخرید از طرف خلیفه شُنَیف بود. در این تاریخ 2200 نفر اسیر بازخرید شدند.23

یعقوبی مقدّمِ مورّخان اسلامی نیز گزارش کوتاهی از مبادله و بازخرید اسیران در عهد متوکّل در تاریخ ارزشمند خود آورده است.24

طبری در حوادث 241ه‍ .ق. می‏نویسد:

تئودوره مادر میخائیل و امپراطور روم، شخصی را با نام جرجیس بن فرنافس برای بازخرید اسیران رومی به نزد متوکّل فرستاد. تعداد اسیران رومی در دست مسلمانان، در حدود 20000 نفر بودند.

پس از شرح مبسوطی ادامه می‏دهد:

این مبادله و بازخرید اسیران در روز 12 شوال 241ه‍ .ق. انجام پذیرفت و تعداد اسیران مسلمان 758 نفر بود، که 125 نفر آنان را زنان تشکیل می‏دادند.25

به هنگام فتح «عموریه» رومیان 30000 نفر کشته دادند و 30000 نفرشان به اسارت رفت.26

یاقوت می‏نویسد:

در واقعة «یرموک» قیصر روم تا «انطاکیه» آمده بود که جنگ را از نزدیک رهبری کند. هنگامی که مطّلع شد رومیان شکست خورده‏اند، انطاکیه را به قصد «قسطنطنیه» ترک کرد.

قیصر به هنگام ترک انطاکیه خطاب به تپه‏های سوریه

گفت: ای سوریه! خداحافظ. دیگر امید ندارم که به سوی تو بازگردم.27

شکیب ارسلان در گزارش ارزشمند خود می‏نویسد:

به سال 244ه‍ .ق. سپاه اسلام به فرماندهی عبّاس بن فضل از راه دریا با رومیان جنگیدند، چهل کشتی جنگی رومیان برای مقابله با سپاه اسلام وارد معرکه شد. پیکار سختی درگرفت. رومیان شکست خوردند و مسلمانان ده کشتی را با سرنشینان آنها از آنان به غنیمت بردند.

سپس عبّاس به جنگ «قصریانه» رفت. در آنجا مردی را اسیر کرد. او نقطه‏ای از حصار شهر را به عبّاس نشان داد. عبّاس از همان نقطه به شهر رخنه کرد و وارد نبرد شد. مردم شهر درهای شهر را گشودند و تسلیم سپاه اسلامی شدند و غنایم فراوانی نصیب مسلمانان گردید. متعاقب آن، پادشاه قسطنطنیه سیصد کشتی جنگی پر از سرباز به جنگ مسلمانان فرستاد. همین که به «سرقسوسه» رسیدند، عبّاس با سپاهیانش به جنگ آنها رفت و رومیان را شکست داد و یکصد کشتی را از آنها به غنیمت گرفت.28

هنگامی که هرقل پیشرفت سریع مسلمانان را مشاهده کرد، خطاب به رومیان گفت: ای سپاه روم! مطمئن باشید که مسلمانان به شهرهایی که فتح کرده‏اند، بسندده نمی‏کنند تا آخرین شهر شما را فتح کنند، زنان و کودکان شما را اسیر بگیرند و شاهزادگان شما را بردة خود سازند. بیایید از حریم خود و امپراطور خویش دفاع کنید.29

6. آزادی زندنیان

مسعودی در ضمن شرح حال میخائیل بن تئوفیل می‏نویسد:

شخصی به نام ابن بقراط، از شاهزادگان پیشین از اهل «عموریه» در امپراطوری میخائیل با وی به منازعه پرداخت. میخائیل در برابر او صف‏آرایی کرد و همة زندانی‏های مسلمان را برای نبرد با او از زندان آزاد کرد با ساز و برگ نظامی، آنها را مجهّز کرده به نبرد ابن بقراط فرستاد. بدین وسیله بر او پیروز شد.30

در اینجا اگرچه موضوع آزادی زندانیان به عنوان نبرد با دشمن امپراطوری مطرح شده، ولی جملة: «قد أخرج من فی سجونه من المسلمین» حائز اهمّیت است؛ زیرا در متن گزارش آمده بود که قیصر همة زندانیان مسلمان را به خواهش نرجس خاتون(س) آزاد کرد و با آنها خوش‏رفتاری نمود.

7. تردید چرا؟

مرجع فقید شیعه مرحوم آیت‏الله میلانی (متوفّای 1395ه‍ .ق.) پس از نقل گزارش نرجس خاتون(س) به نکات ارزشمندی از متن گزارش اشاره نموده، می‏فرماید: برخی از دشمنان اهل بیت(ع) در این مسائل ابراز تردید می‏کنند و می‏گویند: در ایّام ولادت حضرت بقیة الله، ارواحنا فداه در میان مسلمانان و مشرکان جنگی روی نداده است. سپس سبب تشکیک و تردید آنان را دو چیز بیان می‏فرماید:

1. بی‏خبری آنان از تاریخ؛

2. دشمنی آنان با حق و حقیقت.31

آنگاه فرازی از «تاریخ کامل ابن اثیر» را یادآور می‏شود که براساس آن در سال 251ه‍ .ق. جنگ سختی بین سپاه اسلام و ارودی شرک در بلاد بیزانس درگرفته و مشرکان کشته‏های فراوانی بر جای گذاشته و تعداد زیادی از آنها به اسارت رفته‏اند. سپس نتیجه می‏گیرد که: بر طبق گزارش بشر بن سلیمان حضرت نرجس خاتون(س) دختر یشوعا در عهد امام هادی(ع) اسیر شده و می‏دانیم که حضرت هادی(ع) به سال 254ه‍ .ق. به شهادت رسیده‏اند.

پس میان گزارش بشر بن سلیمان و حادثه‏ای که از ابن اثیر نقل شد، دقیقاً هماهنگی زمانی موجود است. ابن‏اثیر این گزارش را در ضمن حوادث 251ه‍ .ق. آورده است.32

8. دربارة رؤیا

برخی از خوانندگان گرامی ممکن است به مسئلة خواب حسّاسیت داشته باشند و از جهت شامل بودن این گزارش به چند رؤیا، سؤالاتی برایشان مطرح باشد که در اینجا نمی‏توانیم وارد این بحث بشویم. علاقه‏مندان را به مطالعة کتاب ارزشمند «دارالسّلام» توصیه می‏کنیم که مرحوم محدّث نوری آن را در این رابطه تألیف کرده و در ضمن چهار مجلّد، تمام ابعاد مسئله را بررسی نموده است.

در اینجا فقط یادآور می‏شویم که رؤیاهای نرجس خاتون(س) یقیناً رؤیای صادقه، بلکه در حدّ مکاشفه بود و در «قرآن کریم» رؤیای حضرت ابراهیم خلیل الرّحمان(ع)،33 رؤیای حضرت یوسف(ع)، رؤیای عزیز مصر و رؤیای دو زندانی دیگر که با حضرت یوسف(ع) در زندان بودند، آمده است.34

9. شمعون، جدّ اعلای نرجس خاتون

جدّ مادری نرجس خاتون(س) جناب شمعون، وصیّ حضرت عیسی(ع) است؛ چنان‏که در احادیث فراوانی آمده است. هنگامی که خداوند متعال خواست حضرت عیسی(ع) را به آسمان‏ها ببرد، به او فرمان داد که نور و حکمت و علمِ کتاب را به شمعون بن حمّون صفا تعلیم کند و او را جانشین خود در میان اهل ایمان قرار دهد.35

شمعون صفا سومین سفیر حضرت عیسی(ع) در انطاکیه است که در «سورة یس»، آیة 14 بیان شده.36 وی در میان مسیحیان به پطرس معروف است؛ چنان‏که در متن انجیل آمده است: و نام‏های دوازده رسول این است: اوّل شمعون معروف به پطرس... این دوازده را عیسی فرستاده، به ایشان وصیّت کرده گفت: ... بیماران را شفا دهید، ابرصان را طاهر سازید، مردگان را زنده کنید.37

مفسّران انجیل نیز اتّفاق نظر دارند که اسم پطرس، شمعون می‏باشد.38 شمعون در زبان عبری به معنای شنونده است و در انجیل ده نفر با این عنوان آمده است که یکی از آنها پطرس، وصیّ حضرت عیسی(ع) می‏باشد.39 طبق روایات، شمعون پسر عمّة حضرت مریم(س) می‏باشد.40

10. نتایج به دست آمده

از نکات یاد شده به این نتیجه رسیدیم که:

1. حضرت نرجس خاتون(س) اهل قسطنطنیه، پایتخت بیزانس، «استانبول» کنونی است؛

2. نام شریفش ملیکه است و به هنگام اسارت، خود را نرجس معرّفی کرده و به نام‏های مختلف در خانة امام حسن عسکری(ع) خوانده شده است؛

3. پدرش یشوعا، پسر قیصر روم است؛

4. قیصری که در آن روزگار بر اریکة امپراطوری تکیه کرده بود، میخائیل سوم بود؛

5. میخائیل سوم از سال 277 تا 253ه‍ .ق. در این مسند بود؛

6. به ظنِّ قوی یشوعا پسر تئوفیل بن میخائیل است و احتمال اینکه وی پسر میخائیل باشد، از نظر تاریخی سازگار نمی‏باشد؛

7. در عهد میخائیل برخوردهای نظامی بین قوای مسلمانان و رومی‏ها مکرّر به وقوع پیوسته و در این درگیری‏ها هزاران نفر از طرفین به اسارت رفته‏اند؛

8. میخائیل همة زندانیان مسلمان را آزاد کرده؛

9. روایت بشر بن سلیمان مورد استناد بزرگان علما در طول یازده قرن؛

10. علاوه بر روایت بشر، به طریق صحیح از امام حسن عسکری(ع) روایت شده که مادرِ حضرت بقیة الله، ارواحنا فداه دختر پسر قیصر روم می‏باشد.

در نتیجه از پذیرش گزارش بشر بن سلیمان هیچ مانعی وجود ندارد.

پی‏نوشت‏ها: