سرمایه از دست دادن یعنی چه؟

اسماعیل شفیعی سروستانی

الف. این روزها از سرمایه‏های اجتماعی و از دست رفتن آنها زیاد صحبت به میان آمده است؛ آنهایی که اهل مطالعات اجتماعی هستند هم تعاریف مختلفی از سرمایه‏های اجتماعی ارائه داده‏اند. از منظرهای مختلفی هم می‏توان بدان نگاه کرد. از عبارت برمی‏آید که وجه اجتماعی بر وجه فردی در مناسبات و معاملات غالب است. سرمایه هم، همان دارایی و ثروت و همة آنچه که مادّی یا فرهنگی است و می‏تواند موجب دوام، بقا و انسجام پیوندها و پیوستگی‏های مردم باشد، برای تداوم حرکت اجتماعی، تنظیم و ترتیب مناسبات و معاملات فرهنگی و تمدّنی، برقراری نظم سیاسی اجتماعی و بالأخره مقابله با تهدیدهای داخلی و خارجی که می‏تواند به تعادل و تناسب مناسبات لطمه وارد کند یا موجب فروپاشی شود.

عموم نظام‏ها و سازمان‏های سیاسی صاحب قدرت، آن زمان که بر تخت تکیه زده‏اند، با تکیه بر ارادة معطوف به قدرت، زور و داغ و درفش را با چاشنی وعده و وعید، حیات سیاسی - اجتماعی خود را تداوم می‏بخشند و با معطوف ساختن دلیل جمیع شکست‏ها و ناتوانی‏ها به خصم تهدیدکننده، از پاسخگویی به مردم طفره می‏روند و این راه را تا آخرین روز که ستارة بختشان رو به غروب می‏گذارد، ادامه می‏دهند و البتّه همگی، بی آنکه از تاریخ عبرت بگیرند، موجب عبرت می‏شوند برای کسانی که مثل خود اینها اهل عبرت گرفتن نیستند.

پاره‏ای از نظام‏های سیاسی - اجتماعی و صاحبان امر و نهی، تکیه بر ایدئولوژی و پای فشردن بر مرام خاصّی از رویکرد به حیات اجتماعی را لازم و بلکه کافی برای انسجام اجتماعی، گسیل داشتن تمام دارایی‏های انسانی و مادّی به سوی مقصدی که ایدئولوگ بدان اشاره می‏کند، می‏شناسند و به عبارتی، همة داشته‏های سابق و لاحق قومی خود را در خدمت مرامی خاص، تقدیس‏شده برای ایدئولوگ وارد می‏کنند.

برخی همچون نومحافظه‏کاران آمریکایی، وجود دشمنی خارجی را باعث و بانی برقراری و پایداری وحدت ملّی، پوشیده داشتن خواسته‏ها و تمایلات عمومی مردم و تثبیت پایه‏های نظام سیاسی و اجتماعی می‏شناسند و هماره برای دوام و بقای دشمنی و حتّی تراشیدن و عَلَم کردن دشمنی مفروض پای می‏فشارند و جملة بلندگوها بر این تهدید مفروض می‏دمند و فریاد واخصما! سرمی‏دهند.

هر فرض دیگر را به میان آوریم، تجربه شده یا تجربه نشده، باید پذیرفت که عمر جملة دولت‏ها محدود و سرانجام پا گرفتن هر دولتی، اضمحلال است. به عبارت طیّبة «لِكُلِّ أُنَاسٍ دَوْلَةٌ» و به قول شاعر که فرموده است: اگر مقام ماندنی بود، به تو نمی‏رسید.

اگر قرار بر ماندگاری دولت در دست مردانی برای مدّتی دراز باشد، کم نبودند شایسته‏هایی از میان مردان عالم که بایستگی لازم را برای بیشتر بر سر قدرت ماندن

داشتند.

نکتة دوم آنکه هر دولتی، در هر سطحی و برای هر شخصی و قومی، ابتلا است و خداوند دیّار البشری را معاف از ابتلا و امتحان نساخته است. این ابتلا، دوسویه است: ابتلای مردم به دولتی که برپا شده و ابتلای صاحبان دولت به ملّت و قوم خود در گسترة فراز و فرودها؛ خواه روی به صلاح و سعادت داشته باشند و طالب کمال یا روی به فساد و شقاوت.

سوم آنکه حاصل جمع عهد و خواست جمعی یک قوم و اقتضای آنان است که در هیئت دولتی و حاکمیتی، ظهور عینی می‏یابد؛ به عبارتی مردم به سان پدری و مادری هستند که فرزندی را به دنیا می‏آورند. دولت‏ها فرزندان بلافصل پدران و مادران خود هستند. این، عموم مردم هستند که بر مداری از جمیع مدارات تعبیه شده در عالم، حسب قوانین و سنن ثابت، مستقر شده و اقتضای حکمی و حاکمیتی می‏کنند و ضرورتاً حسب مطالعة جمعی، در هیئت حاکمی و خلیفه‏ای و پادشاهی، آن را به تجربه می‏نشینند؛ البتّه منظور حقیر، شرکت در انتخابات و امثال اینها، همچون نظام‏های دموکراتیک نیست. این ظاهر امر است. وجه باطنی را لحاظ دارم. تمنّای نفسانی مردم، آنگاه که متجمّع شود، وقتی در پیمانی نانوشته، در اکثریت، مطالبة وضعی کنند، آن مطالبه به منصة ظهور رسیده و در پیدایی، در صورت حاکمیتی نمودار می‏شود. از آن هم گریزی نیست. خداوند ظلم را بر هیچ دیّار البشری روا نمی‏دارد؛ چنان‏که مطالبة عمومی خلق مسلمان در صدر اسلام و پس از رحلت، خلافت و امامت مولا علی(ع) بود و در این خواسته هم‏عهد بودند، بدان می‏رسیدند؛ جان آنان و طلب جملگی آنان و عهد جمعی آنان، معطوف به خلافت خلفای اوّل و ثانی و ثالث بود، پس بدان رسیدند. در زمان کوتاهی مطالبة مولا کردند، بدان رسیدند. آنگاه که عهد خود را گسستند نیز دیگر بار مبتلای بنی‏امیّه و بنی‏عبّاس شدند. از این‏روست که عرض می‏کنم: تا عهد و طلب جمعی مردم، قلباً معطوف به امام عدل، مهدی منتظر(عج) نشود، مجال و توفیق دیدار ایشان و تأسیس دولت کریمه‏اش را حاصل نخواهند کرد.

اجازه می‏خواهم عرض کنم در عالم باطن، شباهت شگفتی میان حاکمان هر عصر (در خصال و صفات) با عهد و مطالبة جمعی مردم می‏توان ملاحظه کرد.

نکتة چهارم آنکه ماندگاری و دوام هر عمل و جغرافیای تأثیرگذاری‏اش، بستگی به میزان نسبت هر عمل با عالم باقی یا فانی دارد. هرچه نسبت عمل فردی یا جمعی با عالم باقی، اسم حیّ لایزال بیشتر باشد، ماندگاری و دوام هم بیشتر و در مقابل، هرچه نسبت عمل فردی یا جمعی با عالم فانی و اسم موت بیشتر باشد، دوام و ماندگاری نیز کاهش می‏یابد. فرموده است: «كُلُّ شَیْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ»1 بی هیچ استثنا، هرچه در عالم فانی، ناسوت و عالم امکان است، هلاک‏شونده است، در ذاتش عنصر ماندگاری نیست، مبتلای فقر ذاتی است و ضرورتاً از بین می‏رود؛ مگر آنکه وجه و صورتش به سوی الله باشد.

وجه‏الله هر چیزی است که منسوب به خداوند باشد، از اسماء و صفات حضرت حق آمده باشد. هر موجودی که تصوّر شود، فی نفسه هالک و باطل است؛ از جمله جملة دولت‏ها و حاکمیت‏ها، در همة قرون و اعصار و جملة اعمال و اقوال؛ مگر آنکه آن شیء، آن عمل، آن قول روی به وجه‏الله و منسوب به حضرت حق و صفات و اسماء کمالی ایشان باشد.

کدامین دولت است که جرئت آن را داشته باشد گمان آورد ماندگار است یا استحقاق و استعداد ماندگاری بیش از سایر دولت‏های تجربه‏شده را داراست؟

وجه را صورت نیز معنی می‏کنند؛ وجه‏الله صورت خداوند، محلّ ظهور و انعکاس اسما و صفات حضرت حق، انسان کامل، آئینة تمام‏نمای صفات جمال و جلال حضرت حق است. وجه‏الله الاعظم، مولا امیرالمؤمنین(ع) است. از این‏رو است که اجازه می‏خواهم عرض کنم «كُلُّ شَیْءٍ هَالِكٌ»؛ الّا آنکه روی او در صفات جمالی و جلالی، متوجّه وجه‏الله الاعظم باشد.

به هر میزان که عمل فردی و جمعی اعمال دولتی در نسبت با صفات جمالی و کمالی حضرت وجه‏الله الاکبر باشد، ماندگاری می‏یابد. در عبارتی بسیار ساده، هریک از ما در هر کجا و هر منصب، در حین انجام هر عمل از خود بپرسیم:

اگر اینک مولا علی(ع) یا حضرت خاتم الاوصیاء، مهدی فاطمه(عج) به جای ما بود، همین عمل را انجام می‏داد که ما انجام می‏دهیم؟ یعنی عمل امروز ما محلّ انعکاس عمل مولا بود؟

این معنا پرده از مهم‏ترین و بزرگترین سرمایة یک قوم، یک دولت و یک فرد برای تجربة مرگ یا ماندگاری برمی‏دارد.

«لَقَدْ كَانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبَابِ»2

سردبیر

پی‏نوشت‏ها