فساد نهادینه‏شدۀ خادمان کلیسا

اسماعیل شفیعی سروستانی

با رسمیت‏یافتن مسیحیت در «امپراتوری روم»، پس از گرویدن قسطنطنین به مسیحیت، این آئین در هیئت تشکیلاتی سیاسی، قدرت را تجربه کرد و چنان به کام متولّیان کلیسا شیرین آمد که با به فراموشی سپردن مأموریت دین و متولّیان امور دینی بر عرصة زمین و در قبال گروندگان و مؤمنان، روی به شهرت‏طلبی، مال‏اندوزی و سیطره‏جویی تمام‏عیار نهاد. بدین ترتیب قیصرهای مسیحی و پاپ‏ها حدود یک هزار و پانصد سال (15 قرن) با اقتدار تمام به حکومت مشغول آمدند.

گزارش ویل دورانت، مؤلّف «تاریخ تمدّن» از اوضاع کلیسای قرون وسطا

کلیسا در دورانی که بر اثر متانت کیش و عقیده‏اش، فریبندگی و جادوی شعائر و مراسم دینی‏اش، اخلاق نجیبانه و بزرگوارانة پیروانش، دلیری و حمیّت و درستکاری اسقفانش و عدالت‏گستری محکمه‏های روحانی‏اش، جای خالی حکومت امپراتوری روم را می‏گرفت و مرجع نظم و صلح دنیای مسیحیت در قرون تیرگی (حد 524 -1079م.) می‏شد، در اوج کمال اخلاقی و ترقّی خود بود... راهبان سرزمین‏های بایر را آباد می‏ساختند، صومعه‏ها به بی‏نوایان خوراک، به کودکان تعلیم و تربیت و به مسافران و زائران جا و پناه می‏دادند. بیمارستان‏های وابسته به کلیسا تیمارگاه ناتوانان بودند. راهبه‏خانه‏ها زنان بی‏یار و همسر را به آغوش خود می‏پذیرفتند و علایق و عواطف مادرانة آنها را به سوی کارهای اجتماعی سوق می‏دادند. راهبه‏ها و زنان تارک دنیا قرن‏ها معلّم و مربّی دختران بودند...مدّت هزار سال، یعنی از زمان قدّیس آمبروسیوس تا وولزی، تمام دانشوران، آموزگاران، قضّات، دیپلومات‏ها و وزرای ممالک اروپای باختری، پروردة مکتب کلیسا بودند. در قرون تاریکی، دولت متّکی بر کلیسا بود. چون این قرون - بگوییم با تولّد آبلار - پایان پذیرفت، کلیسا به تأسیس دانشگاه‏ها و ساختن کلیساهای جامع به سبک گوتیک دست زد و به این طریق هم مردان علم و هم مردان خدا را زیر بال خود جای داد. فلاسفة مَدرسی، تحت حمایت کلیسا، کوشش و مساعی قدما را در تفسیر و تأویل حیات و مقدّرات آدمی بر شیوة عقلانی از سر گرفتند. در طیّ نُه قرن تقریباً تمام رشته‏های هنری «اروپا» از کلیسا الهام می‏گرفت و از پشتیبانی وادی آن برخوردار بود. حتّی وقتی هنر رنگ شرک‏آمیز به خود گرفت، پاپ‏های دورة رنسانس از حمایت آن دریغ نورزیدند. موسیقی در متعالی‏ترین صورتش زاده و پروردة کلیسا بود.

علاوه بر همة اینها کلیسا در اوج اقتدار، به کشورهای اروپایی یک قانون اخلاقی و یک حکومت بین‏المللی اعطا کرد...در سال 1198م. پاپ اینوکنتیوس سوم اقتدار و اعتبار دستگاه حکومت پاپ‏ها را بدانجا رساند که تا مدّتی چنان به نظر می‏رسید که آرزوی گرگوریوس جامة عمل پوشیده و دولتی اخلاقی که فوق همة دولت‏هاست، به

وجود آمده است؛ امّا این خواب پر شکوه را طبیعت پست و پلشت آدمی بر هم زد. کارگزاران دستگاه عدالت‏گستری پاپ‏ها نشان دادند که همچنان انسان مانده‏اند و چون انسان‏های دیگر، مغرض و مادّی و غاصب و مال مردم‏ستانند. شاهان و مردمان نیز که خود را اشرف مخلوقات می‏دانستند، از هر نیروی فوق طبیعی نفرت داشتند. ثروت و دارایی روزافزون «فرانسه» غرور ملّی‏اش را برانگیخت؛ فیلیپ چهارم علیه سلطه و اختیار پاپ بونیفاکیوس هشتم بر املاک و دارایی کلیسای فرانسه به مبارزه برخاست و پیروز شد. مأموران مخفی امپراتور، پاپ سالخورده را سه روز در «آنانیی» به زندان افکندند و بونیفاکیوس اندکی پس از آن درگذشت (1303م.). یکی از جنبه‏های اساسی جنبش اصلاح دینی که قیام فرمانروایان غیر روحانی علیه پاپ‏ها بود، از آنجا و از آن زمان آغاز شد.

انحطاط کلیسا (1307-1417م.)

کلیسا در سراسر قرن چهاردهم میلادی گرفتار شکست و انحطاط سیاسی و فساد اخلاقی بود. کلیسا که کار خود را با صمیمیت و اخلاص واقعی پطرس حواری و بولس حواری آغاز کرد و به یک نظام باشکوه اخلاقی، انضباطی، خانوادگی، علمی و بین‏المللی ارتقا یافت، اینک در این وضع بود که به صورت یک دلبستگی شدید و مستمر به شهرت‏طلبی و مال‏اندوزی تنزّل می‏یافت. فیلیپ چهارم وسایلی برانگیخت تا یک نفر فرانسوی به پاپی برگزیده شد؛ آنگاه او را بر آن داشت تا مقرّ خود را به «آوینیون» در ساحل «رون» منتقل سازد. پاپ‏ها مدّت 68 سال چنان آشکارا وسیلة مطامع و زندانی شاهان فرانسه بوند که احترام و درآمدشان از ممالک دیگر به سرعت کاهش پذیرفت. پاپ‏ها وحشت‏زده از این رویداد، خزاین و گنجینه‏های خویش را با مضاعف ساختن مالیات‏هایی که برای مناصب کلیسایی، صومعه‏ها و کلیساهای محلّی وضع شده بود، پر ساختند. هر که به یک مقام کلیسایی منصوب می‏شد، لازم بود که در سال اوّل (annates)، تمام درآمد حوزة خود و در سال‏های بعد یک دهم آن را به دربار پاپ، یعنی دستگاه اداری پاپ بپردازد. هر اسقف اعظم جدیدی برای تحویل گرفتن نشان اسقفی (رشته‏ای از پشم سفید که نشانة تأیید سمت و قدرت او بود)، مبلغ هنگفتی به پاپ می‏پرداخت. وقتی کاردینال، اسقف اعظم، اسقف یا رئیس دیری می‏مرد، دارایی شخصی او تمام و کمال به پاپ می‏رسید. در فاصلة میان مرگ یک مأمور کلیسایی و انتصاب جانشینش، عواید منصب او به خزانة پاپ واصل می‏شد و پاپ‏ها متّهم بودند که برای کسب این عایدی، در انتخاب جانشین شخص متوفّا تعلّل می‏ورزند. تحصیل رأی و نظر موافق دربار پاپ مستلزم آن بود که هدیه‏ای به علامت سپاسگزاری تقدیم شود و گاهی نحوة رأی و قضاوت، بستگی کامل با کیفیت هدیه داشت.

بیشتر مالیات‏هایی که پاپ‏ها دریافت می‏داشتند، وسیلة شرعی تأمین هزینة ادارات مرکزی کلیسایی بود که با موفّقیتی رو به خسران، به عنوان حکومت اخلاقی جامعة اروپایی، انجام وظیفه می‏کرد؛ مقداری هم برای پر ساختن کیسة روحانیان و افزایش روسپیانی به مصرف می‏رسید که به آوینیون هجوم آورده بودند. گیوم دوران، اسقف «ماند» (Mende) عریضه‏ای به «شورای وین» تقدیم داشت (1311م.) که در آن، سخنانی از این قبیل مندرج بود:

اگر کلیسای «رم» افراد پست و نابکاری را که مایة ننگ آدمیان و آلودگی دیگر مردمانند از آغوش خود بیرون می‏افکند، سراسر کلیسای مسیح اصلاح و تصفیه می‏شد... زیرا کلیسای رم در همة سرزمین‏ها بدنام است و همه فریاد می‏زنند و در کشورهای خارج شایع می‏سازند که خدمة آن از بالا تا پایین به تعدّی و تطاول دل نهاده‏اند... و اینکه همة مسیحیان از روحانیان سرمشق پلشت شکمبارگی می‏گیرند، سخت واضح و آشکار است؛ زیرا سورهای آنان پر تجمّل‏تر و مسرفانه‏تر از جشن‏های شهریاران است.

آلوارو پلایو، اسقف اسپانیایی فریاد برداشت که گرگان در حمایت کلیسا به سر می‏برند و از خون رمه‏های مسیح تغذیه می‏کنند. ادوارد سوم، پادشاه «انگلستان» که خود در وضع مالیات دستی توانا داشت، به پاپ کلمنس ششم یادآور شد که: وظیفة جانشینان حواریون آن بود که رمة خداوند را به چراخوارگاه رهبری کنند؛ نه آنکه آنها را سلّاخی نمایند.در «آلمان» مالیات‏گیران پاپ را گرفتند و آنها را زندانی، مثله و خفه کردند. در سال 1372م. روحانیان «کولونی»، «بن»، «کسانتن» و «ماینتس» هم‏قسم شدند مالیاتی را که پاپ گرگوریوس یازدهم وضع کرده بود، نپردازند.

در میان تمام این طغیان‏ها و نارضایتی‏ها، پاپ‏ها همچنان مدّعی تفوّق کامل قدرت خود بر پادشاهان روی زمین بودند.1

نویسندگان کتاب «شناخت مسیحیت» در توصیف وضع اسفبار کلیسای کاتولیک و آفت‏های عارض شده بر آن می‏نویسند:

آفت‏های متعدّدی کلیسای کاتولیک را در قرون وسطا به پرتگاه نابودی کشاند. شاید یکی از زشت‏ترین و ناهنجارترین آنها سایمونی2 باشد که عبارت بود از روش منصب‏های روحانی و امتیازات کلیسایی.

به مرور زمان یکی از راه‏های پول‏اندوزی پاپ‏ها فروش مناصب وابسته به کلیسا و نصب اشخاص به مقامات کلیسایی بود. السکاندر ششم 80 ادارة جدید تأسیس کرد و از هریک از اشخاصی که بر رأس آن ادارات منصوب کرد، 760 دوکات (000/19 دلار) دریافت داشت.

ژولیوس دوم کالج یا دفترخانه‏ای که 101 دبیر داشت، ایجاد کرد و در مجموع از فروش مناصب آن 74.000 دوکات استفاده برد. لئوی دهم 60 نفر را به مقام پرده‏داری و 141 نفر را به مباشرت دربار پاپی برگزید و 202.000 دوکات از آنان دریافت کرد.3

علاوه بر این، پاپ‏ها، اسقفان و کشیشان تقریباً تمام نقش‏های مهمّ کلیسایی را در انحصار خود داشتند و نقش قابل توجّهی برای عامّة مردم قائل نمی‏شدند و آنان را در امور دین و ایمان در نادانی باقی می‏گذاشتند. اعتراف خود پاپ‏ها دربارة فضای حاکم بر کلیسا بهترین دلیل بر فساد آن دستگاه بود. پاپ پیوس دوم گروهی را تشکیل داد و آنان را مأمور بررسی معایب و ضعف‏های کلیسا کرد. وی جهت اصلاح کلیسا دست به دامن کاردینال‏ها شد و خطاب به آنان گفت:4

مردم [دربارة ما] می‏گویند که ما زندگی را به لهو و لعب می‏گذرانیم، ثروت می‏اندوزیم، با تکبّر و نخوت

حرکت می‏کنیم و بر استرهای فربه و اسبان برازنده سوار می‏شویم... برای نخجیر، تازی می‏پرورانیم و مبالغ هنگفتی را صرف بازیگران و طفیلی‏ها می‏کنیم و کاری برای دین انجام نمی‏دهیم. باید گفت سخنان آنان تا حدّی حقیقت دارد؛ کاردینال‏ها و مأموران دربار ما زندگی را به این‏سان که گذشت، می‏گذرانند. نهراسیم و حقیقت را بگوییم. تجمّل و شکوه دربار ما بیش از اندازه است. به همین جهت مردم از ما بیزار و متنفّرند و حتّی وقتی سخنی به راستی می‏گوییم، به گفتة ما گوش نمی‏دهند. به نظر شما در چنین وضعی شرم‏آوری چه باید کرد؟ ... ما باید تحقیق کنیم که پیشینیان ما به چه وسایلی آن‏همه قدرت و شایستگی برای کلیسا کسب کردند...و بکوشیم تا با همان وسایل برای کلیسا کسب قدرت کنیم. میانه‏روی، سادگی، پاکی، غیرت، شور ایمان، خوار شمردن دنیا و عشق به جانبازی در این دین وسایلی هستند که سبب اعتلای کلیسای رم و سروری آن بر جهان شدند.5

سلاح برندة تکفیر و تحریم

با اوج گرفتن قدرت و اعتبار کلیسای کاتولیک، پاپ واجد عالی‏ترین مقام روحانی، کلیسا منشاء و مرجع قانون‏گذاری و سازمان کلیسایی، عهده‏دار اعمال خواست و فرمان کلیسا در همة سطوح و لایه‏های حیات سیاسی - اجتماع شد و از اینجا پادشاهان، حکم سلطنت خود و تاج‏گذاری را از دست پاپ اخذ می‏کردند و همة اعتبار خود را مرهون کلیسا بودند. کلیسا با استفاده از سلاح تکفیر و تحریم، سیطرة خود را از بالاترین مناصب سیاسی - اجتماعی تا پایین‏ترین آحاد جامعة مسیحی برقرار کرده بود.

تکفیر

ترس از در افتادن در دوزخ، محروم شدن از بهشت و گرفتار آمدن در درکارت برزخی، پشت هر مسیحی را می‏لرزاند و از این‏رو، پاپ و روحانیت کلیسای کاتولیک، به راحتی می‏توانست منویّات خود را به اجرا بگذارد. آلبر ماله و ژول ایزاک، مورّخان تاریخ قرون وسطی دربارة این اسلحة کارا می‏نویسند:

در عصری که اعتقاد مردم تا به این پایه رسیده بود و همه از افتادن به درکات دوزخ واهمه داشتند، روحانیت حاجت به زور نداشت؛ زیرا می‏توانست ارادة خود را به وسیلة حربة روحانی تحمیل کند. کاری‏ترین حربه‏ها تکفیر بود.

شخص مکفّر از حوزة مؤمنان خارج می‏شد و آئین مذهبی دربارة او به عمل نمی‏آمد. بعضی اوقات افراد امّت نصاری ممنوع بودند که با او مراوده داشته باشند و در این صورت، مکفّر حکم طاعون‏گرفته را داشت. تکفیر را تشریفاتی بود تا به خوبی در اذهان جایگیر شود. برای این کار نمازخانه را سیاه پوشانیده، ناقوس را به صدا در می‏آوردند و اهل علم، هریک مشعلی به دست گرفته، اطراف اسقف می‏ایستادند و اسقف حکم را به صورت بلند در مقابل حضّار می‏خواند و سپس صیغة لعن را جاری می‏کرد. قسمتی از صیغة لعن از این قرار است:

هر جا هستند، در تمام ساعات، چه روز و چه شب، چه در خواب و چه در بیداری، چه با زبان روزه و چه در حال خوردن و آشامیدن، از فرق سر تا قدم به لعنت خدایی گرفتار باشند. انشاءالله از چشم کور و از گوش کر و از دهان لال بشوند و زبانشان به کام بچسبد و دستشان به چیزی نرسد و پایشان از جا حرکت نکند و تمام اعضای بدنشان به لعنت گرفتار آید. چه به پا ایستاده، چه به زمین نشسته و چه دراز کشیده باشند، خدا آنها را لعنت کند. انشاءالله با سگ و خر مدفون شوند و گرگ‏های حریص آنها را بدرند!

لعنت‏نامه به این عبارت ختم می‏شد:

همچنان‏که این مشعل‏ها امروز به دست ما خاموش می‏شود؛ مادامی که توبه نکرده‏اند. خدا کند که چراغ عمرشان الی‏الابد خاموش شود. آنگاه اسقف و اهل علم مشعل‏ها را سرنگون کرده زیر پای خود خاموش می‏نمودند!

تحریم

هرگاه مقصّر پادشاه یا امیری بود و تنها تکفیر کافی نبود که او را به استغفار متقاعد سازد، روحانیت حکم تحریم را دربارة مملکت یا امارت او جاری می‏ساخت؛ به این معنی که اجرای تشریفات مذهبی، معوّق می‏ماند و اهل علم جز غسل تعمید و تدهین، به آئین دیگر نمی‏پرداختند و نماز جماعت را به ندرت و در خفا و بی‏ناقوس می‏خواندند؛ به این معنی که تحریم گذشته از شاه و امیر، رعایا را نیز فرا می‏گرفت و غالباً عدم رضایت مردم، کار را به جایی می‏کشانید که مکفّر از ترس بلوای عام تسلیم می‏شد. تکفیر و تحریم اغلب حربه‏ای بود ضدّ امرای بزرگ و پادشاهان. در فرانسه فیلیپ اوّل تکفیر شد برای اینکه زن یکی از دولتخواهان خود را به زوجیت خواست و فیلیپ اُگوست زن خود را بدون جهت طلاق گفت. در این‏گونه مواقع اهل علم در مقابل کسانی که به مناسبت اقتدار خود به مجازات نمی‏رسیدند، به جهت حمایت اخلاق و مذهب قدعلم می‏کردند؛ امّا این حربه را جا و بی‏جا خیلی به کار بردند؛ چنان‏که بعضی اساقفه تکفیر را وسیلة بریدن جیب مؤمنان قرار می‏دادند و پاپ در مبارزة خود امپراتور با این حربه به میدان می‏آمد. به این لحاظ حربة مزبور کم‏کم کند شد و از کار افتاد.6

فروش آمرزش‏نامه

آمرزش‏نامه وعدة مغفرتی بود که کلیسا در ازای عملی خاص، به یک شخص مسیحی می‏داد. البتّه در گذر زمان، کلیسا در ازای این وعده‏های مکتوب و قول بخشیده شدن گناهان فرد مسیحی، از آنان وجهی را دریافت می‏کرد تا از این مسیر هزینه‏های بازسازی کلیسا و سایر مایحتاج آن را تأمین کرده باشد. اینکه چگونه با انجام اعمالی خاص یا پرداخت مبلغی پول نقد، می‏توان آمرزش کسب کرد و از عقوبت‏های آخرتی خلاصی یافت، باید دارای پشتوانه‏های الهیاتی ویژه‏ای بود:

شاید نخستین آنها استناد به قدرت و اختیارات ویژه‏ای بود که عیسی به پطرس، پطرس به اسقف‏ها و اسقف‏ها به کشیش‏ها اعطا کرده بودند. بر اساس این اختیارات، کلیسا

و پاپ می‏توانند گناهان مسیحیان را در ازای آنچه صلاح می‏دانند، ببخشند.

دومین پشتوانة الهیاتی برای فروش آمرزش‏نامه، اتّکا به نظریّة «خزانة شایستگی‏های قدّیسان» بود. بر اساس این نظریّه خدا شدن عیسی بر صلیب و حجم انبوه عبادت‏ها و توبه‏های مریم مقدّس و قدّیسان و کشیشان، خزانه‏ای سرشار از شایستگی برای کلیسا فراهم آورده است. این خزانه مانند یک حساب بانکی در دسترس کلیساست تا بتواند با پرداخت بخشی از این شایستگی‏ها در ازای اعمال خاص، گناهان دیگر مسیحیان را نیز ببخشند؛7 زیرا جمع همة مسیحیان، پیکر واحدی را تشکیل می‏دهد که مسیح سر آن است. در این پیکر، اعمال نیک قدّیسان برای دیگران نیز سودمند است. بدون اینکه اعمال بد گناهکاران، زیانی به دیگران برساند...8

آموزة برزخ نیز یکی دیگر از پشتوانه‏های الهیاتی برای فروش آمرزش‏نامه بود. بر اساس این آموزه روح انسان‏ها پیش از ورود به بهشت مدّتی را باید در عذاب برزخ سپری کند تا پاک شود و باز بتواند رابطة خویش را با خدا که بر اثر گناهان تیره شده بود، بهبود بخشد؛ زیرا عدالت خداوند مقتضی آن است که انسان گناهکار برای جرم خود تاوانی بپردازد، حال یا در این دنیا یا در بزرخ.9

پاپ لئوی دهم برای تأمین هزینة بازسازی کلیسای پطرس مقدّس در رم، فروش بخشش‏نامه‏ها را در آلمان، «لهستان» و «اسکاندویناوی» سازمان داد. یکی از اعضای هیئت آلمان، راهب فرقة دومینیکن،10 فروشندة با تجربة کارآمد بخشش‏نامه‏ها، جان تِتسل بود. تتسل برای کشیشان آموزش‏هایی را دربارة فروش بخشش‏نامه‏ها نوشت و نمونه‏ای از موعظه‏ها را برای استفاده آنان به آن افزود و به هر بخش در منطقة خود فرستاد. این قطعة کوتاه از دومین این موعظه‏ها، قدرت تصحیح‏کننده‏ای را نشان می‏دهد که مبلّغان برای فروش بخشش‏نامه‏ها به کار می‏بردند.

آیا شما صدای والدین خویش و دیگر افراد محبوب متوفّای خود را نمی‏شنوید که با صدای بلند می‏گریند و می‏گویند: رحم کنید! دست کم شما دوستان به من رحم کنید! زیرا دست خداوند بر من فرود آمده است؛ امّا هنوز نمی‏خواهید چنین کاری را بکنید!

گوش‏هایتان را بگشایید؛ همچنان که پدر به پسرش و مادر به دخترش می‏گوید: چرا شما مرا کیفر می‏دهید و از گوشت من سیر نمی‏شوید؟ گویا آنان می‏گویند: ما شما را پدید آوردیم، ما به شما غذا دادیم، ما شما را بزرگ کردیم، ما اموال دنیوی خود را برای شما باقی گذاشتیم و شما هنوز با ما بی‏رحم و سنگدل هستید. شما اکنون به آسانی می‏توانید (با خرید بخشش‏نامه‏ها) ما را آزاد کنید؛ امّا شما ما را رها می‏کنید تا در آتش بمانیم و شکوهی را که به ما وعده داده شده است، به تأخیر می‏اندازید.11

بخش مهمّی از اعتراضات مارتین لوتر در قرن شانزدهم میلادی که زمینه‏های اعتراض عمومی و رویگردانی ساکنان آلمان و اروپا از کلیسای کاتولیک فراهم آورد، فروش آمرزش‏نامه‏ها بود. این نظریّات اساس دیدگاه اخیر لوتر از مسیحیت را در برمی‏گیرد: غفران، از فیض رایگان خدا می‏آید که بر پایة مرگ عیسی است. نجات با ایمان و نه با اعمال دینی حاصل می‏شود و انجیل باید بر کلیسا حکومت کند.12

شکستن عهد و میثاق تجرّد

پولس رسول در رسالة اوّل به قرنتیان، روحانیت کلیسا را توصیه به رهبانیت و ترک ازدواج می‏کند و تجرّد را بر آنان جایز می‏شناسد:

امّا می‏خواهم که همة مردم مثل خودم باشند؛ لکن هر کس نعمتی خاص از خدا دارد، یکی چنین و دیگری چنان؛ لکن به مجردّان و بیوه‏زنان می‏گویم که ایشان را نیکو است که مثل من بمانند؛ لکن اگر پرهیز ندارند، نکاح بکنند؛ زیرا که نکاح از آتش هوس بهتر است؛ امّا منکوحان را حکم می‏کنم و نه من، بلکه خداوند که زن از شوهر خود جدا نشود و اگر جدا شود، مجرّد بماند یا با شوهر خود صلح کند و مرد نیز زن خود را جدا نسازد...13

رهبانیت در فرهنگ مسیحی، نوعی اعتراض به دنیاگرایی بود. از دیگر سو، گسترش فرهنگ گنوسی که تقابلی میان روح و مادّه برقرار می‏کرد، گروهی را به مبارزه با خواهش‏های جسمانی سوق داد. در این فرهنگ حتّی ازدواج هم نوعی رویکرد منفی به زندگی پست جسمانی بود که تنها برای فرار از زنا به رسمیت شناخته می‏شد. امروزه پیروان کلیسای کاتولیک هم تجرّد را بهتر از ازدواج می‏دانند. دوم آنکه رهبانیت امکان نگرش خردگرایانه به خدا و نجات را فراهم می‏ساخت؛ چیزی که در عبادت‏های رسمی و دسته جمعی آن زمان مقدور نبود.14

کلیسای کاتولیک غربی، با تأسّی به آموزه‏های پولس، رهبانیت و مجرّد زیستن آبای کلیسا را ترویج می‏داد. در گذر زمان و با اوج گرفتن قدرت کلیسای کاتولیک و بروز شکوه و تجمّلات دنیایی روحانیون مسیحی، راهبان نیز جلب و جذب قدرت حاکمه شده و رهبانیت، روی به سستی نهاد.

جمع کثیری از چهار فرقة رهبانی حاضر در قرن سیزدهم میلادی (فرانسیسکن‏ها، دومنیکن‏ها، کرملی‏ها و آگوستینی‏ها)، دست از تقوا و پرهیزگاری کشیده، به ولگردی مشغول شدند و در میخانه‏ها به باده‏نوشی نشستند و به دنبال عشق‏ورزی رفتند و بدین ترتیب، عهد تجرّد شکسته و فساد اخلاقی روحانیان کلیسا مورد اعتراض جدّی اصلاح‏طلبان واقع شد. راهبی از فرقة دومینکیان موسوم به جان برومیار دربارة یارهای هم‏مسلکش چنین می‏گوید:

آنان که باید بینوایان و فقرا را پدر باشند... بر غذاهای لذیذ حریص شده‏اند و از خواب نوشین تلذّذ می‏جویند... عدّة بسیار معدودی، با منّت فراوان، در سر نماز صبحگاهی یا مراسم قداس حاضر می‏شوند... همه‏شان در شکمبارگی و باده‏خواری - اگر بگوییم در ناپاکی - غرق شده‏اند. از این‏روی، اکنون مجامع راهبان را فاحشه‏خانة مردمان هرزه و محلّ بازیگران می‏نامند.

یک قرن بعد از او اراسموس این اتّهام را تکرار کرد:

بسیاری از صومعه‏های مردانه و زنانه تفاوت چندانی با فاحشه‏خانه‏های عمومی ندارند.

پتر ارک از نظام انضباطی، خداترسی و تقوای راهبان صومعة کارتوزی که برادرش در آنجا زیسته است، تصویر منصفانه و شایسته‏ای به ما ارائه می‏دهد. چند تا از صومعه‏های «هلند» و بخش خاوری آلمان، هنوز آن روح تقوا و دانش‏پژوهی را که موجد فرقة «برادران همزیست» و سبب تألیف کتاب

«تقلید مسیح» شد، حفظ کرده بودند. با وجود این، یوهانس تریتمیوس، رئیس دیر «شپونهایم» (حد 1490م.)، راهبان این قسمت از آلمان را با شدّتی مبالغه‏آمیز، چنین مورد اتّهام قرار داد:

اینان به میثاق‏های سه‏گانة مذهبی... چندان بی‏اعتنایی می‏کنند که گویی هرگز برای حفظ آنها سوگند نخورده‏اند... تمام روز را به زشت‏گویی و یاوه‏سرایی می‏گذرانند و همة وقتشان را وقف بازی و شکمبارگی کرده‏اند... با تصرّف علنی املاک خصوصی مردم... هریک در خانة خصوصی خود به سر می‏برند... از خداوند ابداً نمی‏ترسند و به او محبّتی ندارند. به زندگی پس از مرگ معتقد نیستند و شهوات جسمانی را بر نیازهای روحانی ترجیح می‏دهند... میثاق فقر را خوار می‏دارند، از عفّت و پاکدامنی به دورند و اطاعت و فرمانبرداری را مسخره می‏کنند... دود گناهان و هرزگی‏های آنان همه‏جا را فرا گرفته است.

گی‏ژونو، مشاور پاپ که برای اصلاح صومعه‏های «بندیکتیان» به فرانسه رفته بود، با گزارش تأسّف‏باری بازگشت (1503م.):

بسیاری از راهبان قمار می‏بازند، لب به لعن و نفرین می‏آلایند، در قهوه‏خانه‏ها می‏لولند. قدّاره می‏بندند، مال می‏اندوزند، زنا می‏کنند، چون باده‏خواران عیّاش زندگی می‏گذارند و آن‏قدر در فکر دنیا فرو رفته‏اند که کلمة دنیاپرست، دنیا دوستی‏شان را نمی‏رساند... اگر من بخواهم همة آنچه را که با چشم دیده‏ام بیان کنم، سخن سخت به درازا خواهد کشید.

بر اثر افزایش بی‏نظمی و بی‏انضباطی در دیرها و صومعه‏ها، عدّة زیادی از راهبان نسبت به کارهای نیکی که آنها را مورد اعتماد مردم قرار داده بود و دستگیری از مستمندان، تیمارداری بیماران و مسافران و تعلیم و تربیت راه، بی‏اعتنایی در پیش گرفتند. پاپ لئوی دهم می‏گفت (1516م.):

فقدان انضباط در دیرهای فرانسه و زندگی نامتعادل و بیرون از رویّة راهبان چنان بالا گرفته است که هیچ‏کس، نه پادشاه، نه حاکم و نه مردم، برایشان ارزش و احترامی قائل نیست.15

به گزارش ویل دورانت، این وضعیت، منحصر به وضع روحانیان ساکن رم نبود؛ بلکه کشیشان سایر شهرهای «شبه جزیرة ایتالیا» نیز مبتلای چنین وضعی بودند:

اگر کسی تصوّر کند که فساد و انحطاط روحانیت در رم بیش از جاهای دیگر بود، به خطا رفته است؛ زیرا مدارک و شواهد مستند نشان می‏دهند که در تمام شهرهای شبه جزیرة ایتالیا، فساد و هرزگی گریبان‏گیر کشیشان بوده است... از این‏رو تعجّب‏آور نیست که نویسندگان معاصر با تحسّر و تأسّف از انحطاط روحانیت یاد می‏کنند و می‏گویند که روحانیت در همه‏جا نفوذ و اعتبار خود را از دست داده است و در بسیاری از نقاط کسی برای کشیشان کمترین ارزشی قائل نیست. فساد اخلاقی آنان به حدّی زیاد بود که زمزمة تحصیل اجازة ازدواج برای کشیشان به گوش می‏رسید.16