عذاب استیصال در قرآن

نگاهی مبنایی بر مقوله عذاب در تفسیر المیزان | قسمت دوم

بی بی سادات رضی بهابادی

مهری فرشباف فاخر

فرشته معتمد لنگرودی

اشاره

خداوند در نظام تکوین قوانین ثابت و سنّت‌های متعدّدی دارد. یکی از سنّت‌های الهی در جهان هستی نسبت به بشر، سنّت عذاب است. عذاب الهی انواع و اقسام گوناگون دارد که برخی از اقسام آن عبارت است از: عذاب استیصال، عذاب غیر استیصال، عذاب‌های معنوی، عذاب‌های جسمی، عذاب‌های اخروی. از میان این عذاب‌ها، عذاب استیصال مربوط به کفّار است و تحقّق آن منوط به شرایطی می‌باشد و زمانی که آن شرایط پدید آید، این عذاب نیز محقّق خواهد شد.

در قسمت قبل به اقوامی اشاره کردیم که این عذاب بر آنها نازل شده بود. در این قسمت به عوامل زمینه‌ساز عذاب استیصال می‌پردازیم.

عوامل زمینه‌ساز عذاب استیصال

در آیات قرآنی مربوط به عذاب استیصال در اقوام مختلف، عوامل صریحی ارائه شده که در تحقّق عذاب استیصال مؤثّر است. البتّه در برخی از اقوام نیز عوامل متعدّدی در نزول عذاب دخالت داشته است؛ از جمله مهم‌ترین این عوامل عبارت است از:

1. تکذیب حق

تکذیب آیات و پیامبران، از مهم‌ترین عواملی هستند که «قرآن کریم» در نزول عذاب استیصال مؤثّر می‌داند. در حقیقت، قرآن بارها ضمن بیان داستان اقوام گذشته، این عامل را موجب هلاک آنان دانسته است. خداوند در بیان داستان قوم هود می‌فرماید:

«وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِینَ كَذَّبُوا بِآیَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِینَ»1

نتیجة این کذب آیات و بی‌ایمانی، عذابی شد که بر این قوم نازل گشت؛ به گونه‌ای که نسل آنان هلاک و قطع شد.2 همچنین قوم ثمود به سبب تکذیب پیامبرانشان، دچار طغیان شدند و همین موجب عذاب استیصال آنان گردید.3 در داستان قوم نوح، نوح(ع) ضمن درخواست نجات از خداوند، به تکذیب مطلق قوم خود اشاره می‌نماید: «قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی كَذَّبُونِ».4 همچنین قرآن علّت غرق شدن قوم فرعون را تکذیب آنان نسبت به دلایل روشن معرفی می‌کند:

2. استکبار

خداوند ضمن بیان داستان قوم عاد می‌فرماید: «و امّا عادیان به ناحق در زمین سر برافراشتند.»7

از این آیه استفاده می‌شود که استکبار، یکی از عوامل زمینه‌ساز در نزول عذاب استیصال است. علّامه دربارة قید «بِغَيْرِ الْحَقِّ» معتقد است که این قید، توضیحی برای استکبار در زمین است که دائم به ناحق بوده است.8

3. عصیان و انکار آیات الهی

قوم عاد آیات پروردگارشان را که همه حکمت و موعظه بود و نیز معجزه‌ای که راه رشد را برایشان روشن می‌ساخت و حق را از باطل برایشان تمیز می‌داد، انکار نمودند؛ با اینکه علم به حقّانیت آن پیدا کردند. خداوند در این باب می‌فرماید:

«وَ تِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ»9

بر اساس این آیه، قوم هود گرفتار سه خصلت نکوهیده بودند: انکار آیات الهی، نافرمانی انبیاء و اطاعت کردن از جبّاران. خداوند متعال نیز نتیجة این اعمال آنان را لعنت در این دنیا و در قیامت دانسته است10 که از رحمت خدا دور شدند. مصداق این لعن همان عذابی بود که آن‌قدر آنان را تعقیب کرد تا به آنها رسید و نابودشان ساخت یا مصداقش آن گناهان و سیّئاتی است که تا روز قیامت علیه آنان در نامة اعمال ایشان نوشته می‌شود و تا قیامت، هر مشرکی پیدا شود و هر شرکی بورزد، گناهش به حساب آنان نیز نوشته می‌شود؛ چون سنّت‌گذار کفر بودند.11

علّامه ذیل این آیات توضیح می‌دهد که عصیان از یک پیغمبر، عصیان از همة پیغمبران است؛چون دعوت همة انبیاء به یک دین است. پس قوم هود، اگر شخص هود(ع) را عصیان کردند، با عصیان کردن او سایر انبیاء را نیز عصیان کرده‌اند.12

4. نداشتن بصیرت و غفلت

خداوند در آیة ٦٤ سورة «اعراف»، در بیان غرق شدن قوم نوح می‌فرماید: «.. وَأَغْرَقْنَا الَّذِینَ كَذَّبُوا بِآیَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِینَ». «عمین» به کسانی اطلاق می‌شود که چشم بصیرت و باطن ندارند. این کوردلی و نداشتن بصیرت برخلاف «أعمی: کوری چشم»، کاملاً اختیاری و خود انسان مسبّب آن است.13

همچنین در آیة ١٧ سورة «فصّلت»، خداوند دربارة قوم ثمود می‌فرماید:

«ما آنان را بر طریق حق دلالت کردیم و هدایت را با جدا کردنش از ضلالت به ایشان شناساندیم. پس ایشان ضلالت را که در حقیقت، کوری است، بر هدایت که خود بینایی برای انسان‌هاست، ترجیح دادند. لذا صیحة عذاب با مذلّت ایشان را گرفت یا عذاب ایشان را فراگرفت.»14

5. سکوت در برابر ظلم و رضایت به آن

نمونة این مورد، در قوم ثمود و پی نمودن ناقة الهی است. ناقة الهی را یک نفر پی کرد؛ امّا قرآن این عمل را به صورت جمع ذکر می‌فرماید:

«و[لی] دروغ‌زنش خواندند و آن [مادّه شتر] را پی کردند و پروردگارشان به [سزای] گناهشان، بر سرشان عذاب آورد و آنان را با خاک یکسان کرد.»15 و 16

این سیاق ناظر بدین مسئله است که توطئة کشتن ناقه، جنبة فردی نداشت و متّکی به حمایت و پشتیبانی گروهی بوده است. لذا رضایتمندان به این امر، شریک در جرم هستند که عذاب، همگی را فرا گرفت و نسل آنان را قطع و آثارشان را محو ساخت.17 امام علی(ع) در خطبة ٢٠١ از «نهج‌البلاغه» می‌فرمایند:

«ناقة ثمود را یک نفر از پای درآورد؛ امّا خداوند همة آن قوم سرکش را مجازات کرد؛ زیرا همه به آن راضی بودند.»18

بنابراین هر کس قلباً با عمل خلاف موافق باشد و واکنش نشان ندهد، در هنگام نزول بلا، راه نجات و خلاصی ندارد و در جرگة مهلکان قرار می‌گیرد.

6. کفر

خداوند دربارة عاقبت قوم سبأ می‌فرماید:

«ذلِكَ جَزَیْناهُمْ بِما كَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِی إِلَّا الْكَفُورَ»19

«المیزان» معنای آیه را چنین می‌داند: ما به مردم سبأ، چون کافر شدند و از شکر ما اعراض کردند، در مقابل کفرشان این‌چنین جزا دادیم و ما جزای بد نمی‌دهیم؛ مگر کسی را که بسیار کفران نعمت‌های ما کند.20

7. ظلم

قرآن بعد از بیان عذاب قوم ثمود اشاره می‌کند آنچه این اقوام را گرفتار به این بلا کرد، تنها ظلم خود آنها بود؛ نه ظلم خدا و می‌فرماید:

«وَ مَا كَانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَلَٰكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»21

یعنی خدا آن بلاها را به عنوان مجازات بر آنان نازل کرد؛ چون دنیا دار فتنه و امتحان است و این سنّتی است الهی که به هیچ وجه از آن چشم‌پوشی نمی‌شود. پس هر کس هدایت یابد، برای خود یافته است و هر کس گمراه شود، آن نیز علیه خود اوست.22

علّامه ذیل آیة ٧٨ «سورة اعراف» که دربارة قوم صالح(ع) است، معتقد است عذاب استیصال و انقراض آن قوم، اثر کفر و ظلمی بوده که نسبت به آیات خدا روا می‌داشتند.23

8. فسق و فجور

قرآن کریم یکی از موجبات عذاب استیصال و هلاکت را فجور و انحراف مترفان برمی‌شمارد:

«و چون بخواهیم شهری را هلاک کنیم، خوش‌گذرانان آن را وامی‌داریم تا در آن

به انحراف [و فساد] بپردازند و در نتیجه، عذاب بر آن [شهر] لازم گردد. پس آن را [یک‌سره ] زیر و زبر کنیم.»24

مقصود از مترف، کسی است که نعمت او از حد گذشته است.25 علّامه معتقد است که کفران مترفان به نعمت و طغیان به معصیت، سبب عذاب استیصال در این آیه است.26

همچنین ایشان معتقدند که متعلّق امر در آیة فوق، فسق و معصیت است. مقصود از امر این است که ما نعمت را بر ایشان افاضه نمودیم و بر سبیل املاء و استدراج، فراوانش کردیم تا بدین وسیله دسترسی ایشان به فسق بیشتر گردد و فسق را از حد بگذرانند و قول بر آنان محقّق گردد تا عذاب نازل شود.27 استاد جوادی آملی در تکملة (توضیح ) تفسیر علّامه طباطبایی می‌نویسد:

مقصود خداوند از آیه این است که اگر بخواهیم منطقه‌ای را ویران کنیم، متمکنّان و مترفان آنان را به احکام الهی امر می‌کنیم. پس آنان برابر دستورهای الهی به مخالفت می‌ایستند و از راه حق منحرف می‌شوند. آنگاه عذاب الهی دامن‌گیرشان می‌گردد و همه را نابود می‌کنیم. سران تبهکار فسق می‌ورزند و مردم عادّی هم به جای نهی از منکر، یا از آنها پیروی می‌کنند یا به تماشای معاصی آنها می‌نشینند و چون همة آنان بر خود ستم می‌کنند، محکوم قهر الهی می‌شوند.28

قرآن علّت نزول عذاب بر قوم لوط را فسق می‌داند:

«إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى‌ أَهْلِ هذِهِ الْقَرْیَة رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا یَفْسُقُونَ»29

فسق، خروج از راه حق است؛ زیرا قوم لوط(ع) با عمل شنیع زنا از حق تجاوز کردند.30

خداوند دربارة داستان نوح می‌فرماید:

«إِنَّكَ إِن تَذَرهُم یُضِلُّواْ عِبَادَكَ وَلَا یَلِدُواْ إِلَّا فَاجِرا كَفَّارا»31

بنابراین فجور و کفر قوم نوح(ع) موجب عذاب استیصال ایشان گردید. یادآوری می‌شود که علّامه فجور را فسق شنیع دانسته است.32

9. طغیان و فساد

خداوند در آیات ١١ و ١٢ سورة «فجر»، دربارة علّت عذاب قوم عاد، ثمود و فرعون می فرماید:

«الَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلادِ ٭ فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسَادَ»

یعنی اینها اقوام و اشخاصی بودند که در بلاد طغیان نموده، فساد را در آنها گسترده کردند و پروردگار به دلیل طغیان و گسترش دادن فساد، عذاب شدیدی بر این طاغیان نازل کرد؛ عذابی پشت سر هم و غیر قابل وصف.33

10. اغوای الهی

قرآن کریم عذاب استیصال قوم نوح(ع) را مسبوق به اغوای خداوند معرّفی کرده است؛34 یعنی قبل از آنکه عذاب غرق شدن بر آنان نازل شود، ابتدا خداوند آنان را اغوا کرد؛ همچنان که آیات ١٦ «سورة اسراء» و ٢٥ «سورة فصّلت» بدین مطلب اشاره دارد.

اغواء عبارت است از اینکه شخص را به طوری از راه به در ببری که در اثر جهل، به چیز دیگری مشغول شود و هدف اصلی را فراموش کند.35

علّامه معتقد است هرچند اغوا را نیز همچون اضلال نمی‌توان به خداوند نسبت داد، ولیکن این اغوا و اضلال، ابتلایی است که جایز نیست به خداوند نسبت داده شود، امّا اغواء و اضلال به عنوان مجازات، جایز است؛ همچون کسی آن‌قدر گناه کند که مستوجب اغوا و اضلال گردد و خداوند اسباب توفیق را از او منع کرده، او را به حال خودش واگذار می‌نماید تا دچار اغوا و از راه خدا گمراه شود؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید:

«یُضِلُّ بِهِ كَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ كَثِیراً وَ ما یُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِینَ»36 و 37

دیدگاه علّامه طباطبایی دربارة عذاب امّت اسلام

قرآن کریم در آیات ٣٢ تا ٣٤ «سورة انفال» به عذاب نشدن امّت اسلام اشاره می‌نماید:

«وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَٰذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنَا حِجَارَة مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِیمٍ ٭ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِیهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ ٭ وَمَا لَهُمْ أَلَّا یُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ یَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِیَاءَهُ إِنْ أَوْلِیَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا یَعْلَمُونَ»

مطابق آیة ٣٣ با وجود پیامبر(ص) و استغفار، امّت اسلام عذاب نمی‌شوند؛ لیکن مطابق آیة ٣٤، آنان مستحقّ عذاب هستند. لذا ظاهر این دو آیه متنافی به نظر می‌رسد؛ همچنان که طبرسی معتقد است میان این دو آیه تنافی وجود دارد و سه توجیه برای آن ذکر می‌کند:

اوّل اینکه منظور از عذاب در آیة اوّل، عذاب استیصال و از سنخ آن، عذاب‌هایی است که امم گذشته به وسیلة آن منقرض شده‌اند و منظور از آن در آیة دومی، عذاب کشته شدن به شمشیر و اسارت و غیر آن است که مشرکان بعد از مهاجرت و بیرون شدن مؤمنان از میان آنان، بدان گرفتار می‌شوند.

دوم اینکه مقصود خداوند متعال این است که عذاب آخرت را برای آنان اثبات نماید و می‌فرماید: چرا خداوند در آخرت عذابشان نکند؟ و مقصودش در آیة اوّل، عذاب دنیاست.

سوم اینکه آیة اوّل اثر و اقتضای استغفار را بیان نموده است و مقصود از آن این است که خداوند ایشان را به عذاب آخرت معذّب نمی‌کند تا زمانی که استغفار کنند و وقتی استغفار در میان ایشان متروک شد، معذّب می‌شوند. آنگاه بیان می‌کند که استحقاق ایشان برای عذاب، به دلیل جلوگیری آنان از زیارت «مسجدالحرام» است.38

لیکن علّامه نظری متفاوت دارد. ایشان جداگانه بحث نزول آیات ٣٢ و ٣٣ را مطرح می‌کند و نقدی اجمالی و تفصیلی

بر دیدگاه طبرسی دارد:

نقد اجمالی: خاستگاه همة این توجیهات، متّصل دانستن این آیات است؛ در حالی که گفته شد آیات ٣٢ و ٣٣ از سیاق آیات جدا و دربارة رخداد غدیر هستند. پس تنافی وجود ندارد و نیازی به توجیه‌های سه‌گانه نیست.39

شایان ذکر است علّامه ذیل این آیات مطرح نمی‌کند که آیه چه زمانی نازل شده، بلکه ایشان ذیل آیة ٦٧ «سورة مائده» و در بخش روایات معتقد است که آیه در رخداد غدیر نازل شده است و نظر صاحب «المنار» را که قائل به موضوعه بودن این روایت است، نقد می‌نماید.40

نقد تفصیل: اشکال وجه اوّل این است که سیاق آیه، سیاق تشدّد و ترقّی دادن مطلب است و این با نفی عذاب در آیة قبلی نمی‌سازد؛ هرچند عذاب نفی شده در آن، غیر از عذابی باشد که در دومی اثبات کرده است. اشکال وجه دوم اینکه اخروی بودن عذاب در آیة مورد بحث41 با تعبیر «فذوقوا العذاب» در آیة بعد42 هماهنگ نیست و تعبیر «عذاب را بچشید»، نشان می‌دهد عذاب، دنیایی است و همان قتل و اسارتی مراد است که در «جنگ بدر» رخ داد. اشکال وجه سوم این است که بی‌شک مخالف با ظاهر آیه است؛ چون ظاهر آیه این است که می‌خواهد استغفار را به نحو حالت استمراری برای ایشان اثبات کند؛ نه اصل اقتضای آن را.43

علّامه مقصود از عذاب در آیة ٣٤ را عذاب به کشته شدن یا اعمّ از آن دانسته و آیة ٣٤ را به ماقبل خود متّصل ندانسته است.44 این آیه اشاره به زمانی است که مسلمانان در «مکّه» بودند و حق نداشتند آزادانه در کنار خانة خدا اقامة نماز جماعت کنند و با انواع مزاحمت‌ها و شکنجه‌ها روبه‌رو می‌شدند یا اشاره به ممانعت‌هایی است که بعد از انجام مراسم حج و عمره نسبت به مؤمنان به عمل می‌آوردند.45

صاحب «المیزان» عبارت «إِنْ أَوْلِیَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ» را جمله‌ای خبری دانسته که مفادّ فقرة «وَ مَا كانُوا أَوْلِیَاءَهُ» را تعلیل می‌کند؛ یعنی مشرکان صاحب اختیار خانة خدا نیستند که به دلخواه خود، برخی را اجازة ورود بدهند و بعضی را از ورود به آن بازدارند؛ زیرا این خانه بر اساس تقوا بنا شده است و ولایت آن در اختیار مردان باتقواست و مشرکان طاغی متّقی نیستند. پس جملة «إِنْ أَوْلِیَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ» خبری است و مطلب را به امر روشنی تعلیل می‌کند که هر صاحب خردی آن را ادراک می‌کند.46

علّامه طباطبایی به دو دلیل آیات ٣٢ و ٣٣ را از آیات پیشین و پسین جدا می‌داند و آنها را دربارة مسلمانان مرتد و منکران امامت حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) دانسته است؛47 نه مشرکان و منکران اصل وحی و نبوّت. آن دو دلیل عبارتند از:

الف. معرفه بودن کلمة «الحق» و آمدن ضمیر فصل در تعبیر «إن کان هذا هو الحق» نشانه‌های حصرند؛ یعنی آنان چنین گفتند: خدایا! اگر این کتاب همان حق از جانب توست، ما را سنگباران کن. بر این اساس، حق مصادیق مختلف دارد و قسمی از آن را خدا به دست پیامبرش نازل می‌کند. اگر این همان است، ما آن را نمی‌پذیریم.48

گویندة عبارت «إن کان هذا هو الحق من عندک» باید کسی باشد که اصل وحی و نبوّت را می‌پذیرد و تنها شک دارد که آیا این همان حقّ الهی است یا نه. مشرک چنین مطلبی را باور ندارد ؛ زیرا هرچند آنها اصل مبدأ آفرینش را قبول داشتند، لیکن اربابان جزئی را شریک خداوند قرار می‌دادند. همچنین مشرکان، معاد، وحی و نبوّت را انکار می‌کردند.49 بنابراین، منکر اصل وحی و نبوّت نمی‌تواند جملة «اللّهم إن کان هذا هو الحق من عندک» را گفته باشد و چنین فردی باید بگوید: «اللّهم إن کان هذا هو حق من عندک». پس باید سخن کسی از اهل کتاب یا مرتدّی از مسلمانان باشد که اصل وحی را قبول دارند؛50

ب. هر دو امان موجود در آیة ٣٣ را تنها برای مسلمانان می‌توان ثابت دانست، نه مشرکان؛ چون ممانعت پیامبر(ص) برای تعذیب مشرکان، هم اشکال نقضی و هم اشکال حلّی دارد؛ زیرا:

اوّلاً اگر از جملة «ما کان الله لیعذّبهم...» عذاب دنیایی مراد باشد، نظیر قتل و کشته شدن در میدان جنگ، دربارة مشرکان رخ داده که قرآن کریم کشته شدن آنها به دست مسلمانان را تعذیب الهی نامیده است.51 در نبرد بدر نیز شکست مشرکان عذاب الهی بوده است52 و اگر عذاب استیصال مراد باشد، نظیر عذاب نازل بر امّت‌های انبیای گذشته، خدای سبحان آنها را صریحاً تهدید کرده که اگر از کفر و عنادشان دست برندارند، مثل عذاب کافران گذشته گرفتار خواهند شد.53 پس نمی‌توان گفت همان عذاب در آیات سورة انفال نفی شده است؛54

ثانیاً در ظرف شرک، استغفار معنا ندارد تا به دلیل آیة ٣٣ سورة انفال، استغفار مشرکان مایة رفع هرگونه عذاب از آنها باشد.55

آیت‌الله جوادی آملی دربارة دلیل اخیر علّامه معتقد است که استغفار، ویژة مؤمن تبهکار نیست؛ زیرا هر توبه‌ای طلب بخشایش را در بر دارد؛ هرچند توبة ملحد از الحاد و توبة مشرک از شرک باشد. آنچه حضرت نوح(ع) به قوم مشرک خود دستور می‌دارد56 و نیز آنچه حضرت هود(ع) به قومش عاد سفارش می‌کرد،57 گواه صادق توسعة استغفار و شاهد اختصاص نداشتن آن به مسلمان و مؤمن است.

بر پایة برخی روایات، مشرکان بعد از گفتن حرفی که در آیة ٣٢ انفال زدند، پشیمان شدند و با گفتن «غفرانک اللّهم» استغفار کردند.58 پس استغفار در ظرف شرک معنا دارد.

مطابق نظر استاد علّامه و جوادی آملی، این گفته با عقل و نقل معتبر، سازگار نیست و استغفار مشرک به سبب بی‌اعتقادی به معاد، لغو است؛ هرچند به تصریح قرآن کریم در سفر و به هنگام پیشامد بد، خدا را مخلصانه می‌خوانند؛59 چون در آن حالت، فطرت آنان شکوفا می‌شود و بت‌ها را فراموش می‌کنند؛ ولی این ایمان و استغفار ایشان مقطعی است و با رسیدن به ساحل، به تصریح همان آیه دوباره مشرکانه زندگی می‌کنند.60

بر این اساس، امان‌های یادشده برای مرتدّان و واقفان ولایت هستند؛ چون عذاب قتل و کشته شدن در زمان حیات پیامبر(ص) برای آنها رخ نداد و به عذاب استیصال نیز تهدید نشدند و استغفار مردان الهی نیز پیوسته مایة رفع عذاب از امّت و از جمله این گروه بوده است؛ هرچند شاید هر دو امان روزی برداشته شوند. پیامبر اکرم(ص) از دنیا رفت و استغفار هم روزی از امّت گرفته می‌شود و عذاب الهی این امّت را تهدید

می‌کند.61 اگر رسولی آمد و سخنش را نپذیرفتند، میان آنان به قسط و عدل داوری می‌شود؛ یعنی عذاب الهی نازل می‌گردد. همچنین در آیة پیش از آیة ٤٧ خبر می‌دهد که بعضی از تهدیدها را در زمان تو اعمال می‌کنیم و برخی را پس از تو. پس این خطر هست که اگر امّت بیراهه رفتند، عذاب شوند.62

در جمع‌بندی نظر علّامه، می‌توان گفت ایشان با بهره‌مندی از تفسیر قرآن به قرآن، آیات ٣٢ و ٣٣ را از سیاق آیات جدا و دربارة ولایت حضرت ایمرالمؤمنین علی(ع) و روز غدیر می‌داند که در زمان دیگری نازل شده است و طبق دستور پیامبر(ص) در اینجا قرار داده شده‌اند؛ نظیر آیة ٣ سورة مائده.63

صاحب «تفسیر تسنیم» بر گفتة فوق استادش نقدی می‌نویسد:

انسجام ناگسستنی آیات ٣٠-٤٠ سورة انفال، مانع از تفکیک و تعضیة بعضی از بعضی دیگر است، برخلاف آیة ٣ سورة مائده که بین آغاز و انجام آن و میان صدر و ساقه‌اش تناسبی نیست و همین ناهماهنگی نشان استقلال جملة «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ... لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينا» نسبت به سابق و لاحق است. همچنین تطبیق آیة مورد بحث بر رخداد انکار مستکبرانة واقعة آسمانی غدیر محذوری ندارد و منافی نزول منسجم آیة مورد نظر با قبل و بعد خود در این سوره نیست.64

بنابراین علّامه با جدا دانستن نزول آیات ٣٢ و ٣٣ سورة انفال و نیز با جدا دانستن مقصود عذاب در دو آیة ٣٣ و ٣٤ با این توضیح که مقصود از عذاب در آیة ٣٣، عذاب استیصال و در آیة ٣٤، عذاب کشته شدن است، تنافی و تعارض ظاهری آیات ٣٢ و ٣٣ را رفع نموده است.

پی‌نوشت‌ها: