شش ماه پایانی جریانات و اتّفاقات ماه رجب

اشاره‏ای اجمالی و کلّی به حوادث پیش از ظهور

مجتبی السّاده - مترجم: محمود مطهری‏نیا

1. پایان باران شدید و فراوان

در سالی که بناست حضرت مهدی(عج) ظهور کنند، قحطی به طور جدّی شیوع یافته و در بیستم ماه جمادی الاوّل چنان بارانی می‌بارد که از زمان منزل گرفتن حضرت آدم(ع) در زمین بی‌سابقه است که این باران تا دهم ماه رجب ادامه می‌یابد. از امام صادق(ع) نقل شده که فرمودند:

«وقتی قیام قائم(ع) نزدیک شود، در ماه جمادی الثّانی و ده روز از رجب، بر مردم بارانی می‌بارد که خلایق همانند آن را ندیده باشند.»1

و شیخ مفید در «الارشاد» چنین آورده است که:

«سپس به بیست و چهار باران ختم می‌شود که زمین را پس از مرگش زنده می‌کند و برکاتش نمایان می‌شود.»2

همان‌گونه که از این روایات برمی‌آید، از علایم قریب‌الوقوع ظهور حضرت مهدی(عج) نزول باران‌های شدید و آب‌های فراوان آسمانی است که به نوعی برای [عصر] ظهور زمینه‌چینی شود تا زمین‌ها برای زراعت و کشاورزی پربار و بابرکت و آن هم پس از این حالت فقر و خشکسالی که داشته‌اند، آماده شوند.

بارش باران در حالت عادّی چیز عجیب و خارق العادّه‌ای نیست؛ جز اینکه مدّت یا میزان آن بارش غریب باشد که بنا بر روایات موجود، تأکید بر این باران‌ها به جهت بیان و ابراز اعجازگونة آنهاست. با توجّه به آنچه گفته شد، حقیقت صحبت امیرالمؤمنین(ع) را می‌فهمیم که فرمودند:

«شدیداً از آنچه میان ماه جمادی و رجب واقع می‌شود، در عجبم.»3

نظریات مختلفی دربارة مدّت این باران‌ها بیان شده است. حجّت الاسلام علی کورانی در کتاب خود می‌نویسد: بعید نیست این بارانی که از جمادی تا رجب ادامه دارد، پس از ظهور حضرت نازل شود؛ چرا که تعدادی از علایم ظهور از باب گستردگی محدوده [عصر ظهور] به این عنوان نام‌گذاری شده است.4

لکن نظر شهید آیت الله سیّد محمّدصادق صدر که آن را از نشانه‌های ظهور برمی‌شمرند، قابل قبول‌تر به نظر می‌رسد. ایشان چنین می‌گوید: با توجّه به فراوانی آب و باران نازل شده بهتر است آن را پیش از ظهور بدانیم؛ چرا که اگر پس از ظهور واقع شود، مانع برخی از فعّالیت‌ها و وعده‌هایی می‌گردد که بناست حضرت آنها را محقّق کنند. پس مقدّم دانستن آن بر ظهور، هم فایده‌های متعارف باران را در بر خواهد داشت و هم با دیگر فواید، اثری دو چندان می‌توان برای آن تصور کرد.5

البتّه این نکته را هم متذکّر شویم که احادیث و روایات، به مکان و کیفیت بارش این باران‌ها اشاره‌ای نکرده‌اند؛ امّا مهم این است که این باران را به عنوان نشانه و علامتی برای نزدیک شدن زمان ظهور در نظر بگیریم؛ حال چه نحوة باریدن آن با بقیّة باران‌ها متفاوت باشد، چه مقدار یا مکان آن.

2. شورش سفیانی (از علایم حتمی ظهور)

مردی شورش می‌کند که به او سفیانی گفته می‌شود. (عثمان بن عنبسه از تبار ابوسفیان و از نسل زید بن معاویه) در «وادی یابس»6 واقع در محدودة «شامات (درّة دمشق)»

نمایان می‌گردد. او سمبل و نمونة آن دسته از حکّام و فرمان‌روایان کشورهای اسلامی است که در عین انحرافاتشان، با حق سرِ ستیز دارند که بعد از وی چنین کسانی دیده نخواهند شد و پس از او نسل چنین سردمدارانی منقرض خواهد گشت. زمان خروج و شورش اوطبق روایات معتبر،7 در ماه رجب است و احتمالاً در دهة آخر و روز جمعه باشد که میان ظهور حضرت در «مکّة مکرّمه» و شورش سفیانی تنها شش ماه فاصله است. امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«سفیانی از نشانه‌های حتمی است و [آغاز] شورش او در ماه رجب خواهد بود. بر نواحی و شهرهای پنجگانه، نُه ماه حکومت می‌کند و [حکومتش] حتّی یک روز هم بیش از نُه ماه طول نخواهد کشید.»9

امام باقر(ع) می‌فرمایند:

«سفیانی و قائم(عج) هر دو در یک سال هستند [نمایان می‌شوند].»10

در حدیث دیگری فرمودند:

«خارج شدن سفیانی و یمانی و سیّد خراسانی در یک سال و یک ماه و یک روز است. به همان ترتیب که دانه‌های تسبیح به دنبال هم می‌آیند، آنها هم پشت سر هم و بلافاصله نمایان می‌شوند.»11

در این حدیث هم چنین بیان شده است:

علی بن ابیطالب(ع) به من فرمودند: «درگیری دو سپاه در شام، یکی از آیات الهی است.» از ایشان پرسیدم: چه آیه‌ای یا امیرالمؤمنین؟ فرمودند:

«لرزشی شدید در شام به وجود می آید12 و بیش از صد هزار نفر کشته می‌شوند که این جریان را خداوند مایة رحمت و آرامش مؤمنان و عذاب کافران قرار می‌دهد. وقتی چنین شد، به سوارانی بنگرید که مرکب‌های (یابو) سیاه و سفیدگوش و دم‌بریده و پرچم‌های زرد دارند. هر که را از مغرب تا شام که در مسیرشان باشد، می‌کشند. این جریان در زمان بی‌تابی و اندوه شدید و مرگ سرخ رخ می‌دهد. پس از آن منتظر فرو رفتن قریه و روستایی در «دمشق» باشید که به آن «مرمرسا»13 گفته می‌شود و سپس پسر هند جگرخوار از وادی یابس (درّة بی‌آب و علف) شورش می‌کند تا اینکه بر منبر دمشق قرار بگیرد. وقتی چنین شد، منتظر خروج و قیام مهدی(عج) باشید.»14

این حدیث آغاز حرکت سفیانی را به خوبی ترسیم می‌کند.

شاید بهترین تحلیل را از فعّالیت‌های سفیانی و مصیبت‌ها و سختی‌هایی که جامعة اسلامی بدان مبتلا می‌شود، علّامة شهید سیّد محمّدصادق صدر ارائه کرده باشد که متن سخنان ایشان را با اندکی دخل و تصّرف در اینجا می‌آوریم:

دمشق (شام) در آن زمان میدان جنگ‌های داخلی و تنازعات مسلّحانه میان گروه‌های سه گانه (تحت فرمان ابقع،15 اصهب16 و سفیانی که مانند مرکز ثقل نیروهای سیاسی و نظامی می‌شود،) خواهد شد. هر سه از صراط مستقیم حق منحرف گشته‌اند و هر کدام تاج و تخت و حکومت را برای خود می‌طلبند (روایات تفکّرات و عقاید آنها را برای ما به روشنی بیان کرده‌اند). ابقع و سپاهیانش با سفیانی می‌جنگند که منجر به پیروزی سفیانی و کشته شدن ابقع و یارانش می‌شود. در جنگ سفیانی با اصهب هم، چنین اتّفاقی تکرار می‌شود و فاتح نهایی جنگ‌ها سفیانی است. این اتّفاقات مصداق بارز این آیه است که:

«احزاب با هم بر سر آنچه در میانشان بود اختلاف کردند. پس وای بر آنها [از آنچه] در قیامت [بر سر آنها خواهد آمد].»17

مقرّ فرماندهی سفیانی در زمان حکومتش شام خواهد بود و اهالی آنجا از او پیروی خواهند کرد (به جز تعداد کمی). سفیانی در این زمان بر مناطق پنج‌گانة دمشق، «حمص»، «فلسطین»، «اردن» و «قنسرین» حکومت می‌کند.

وقتی که تا این حد مسیر را برای خود هموار می‌بیند، به «عراق» هم طمع می‌کند و به این فکر می‌افتد که سپاهی را به آنجا گسیل دارد. لذا با سپاهی که حدّاقل هشتاد هزار نفر نیرو دارد و خود فرماندهی آن را بر عهده گرفته، به آنجا می‌رود. در میان راه با سپاهی که فرمانروای عراق برای دفع و مقابله با آنها گسیل داشته، مواجه می‌شود. این دو سپاه با هم در منطقة «قرقیسیا» (واقع در «سوریه»

و در نزدیکی عراق) مشغول پیکار می‌شوند. ترک‌ها [روس‌ها] و رومیان [اروپاییان و آمریکایی‌ها] هم به آتش جنگ دامن زده و خود هم در آن شرکت می‌کنند. جنگ طولانی و شدیدی درمی‌گیرد و حدود صدهزار نفر از ستمکاران و جبّاران در آن کشته می‌شوند. (مقصود از ستمکاران آن دسته از گنه‌پیشگان منحرفی است که در آن زمان هلاک می‌گردند.) به این جهت منطقه از شرّ عمدة این سپاهیان که ممکن بود پس از ظهور حضرت مهدی(عج) در مقابل او جبهه بگیرند، خلاص می‌شود.

در پی این کشت و کشتار بزرگ، سفیانی پیروز و وارد عراق می‌گردد. در آنجا در «ارض الجزیره» («بین النّهرین» عراق) به ناچار با یمانی روبه‌رو می‌شود که بر او هم فایق آمده و آنچه را که سپاهیان یمانی طیّ جنگ‌های خود در منطقه به دست آورده بودند، تصاحب می‌کند. سپس راهی «کوفه» شده و در آنجا دست به کشتار و اعدام و اسیر کردن مردم می‌زند.

یاوران و یاری‌گران خاندان حضرت محمّد(ص) را هم به همراه یکی از منسوبان به اهل‌بیت(ع)، شهید می‌کند. سپس جارچی او در کوفه ندا می‌دهد که هر کس سر یکی از شیعیان علی(ع)را بیاورد، هزار درهم (مژدگانی) می‌گیرد. لذا همسایه به همسایه‌اش به این بهانه که در اسلام هم‌مذهب نیستند، حمله کرده و می‌گوید: این هم از آنهاست. گردنش را می‌زند و سر او را به حکومت سفیانی تحویل داده و از آنها هزار درهم می‌گیرد.

جنبش‌های ضعیف و سرپیچی‌های کوچکی که در کوفه توسّط اهالی آن رخ می‌دهد، نمی‌توانند این شهر را از سیطرة سپاه سفیانی خلاص کنند؛ بلکه سفیانی رهبر این جنبش را مابین «حیره» و کوفه به شهادت می‌رساند و پس از آن هم خون‌های زیادی بر زمین ریخته می‌شود.

با هموار گشتن جریان حکومت وی در عراق، به لشکرکشی به «ایران» هم طمع کرده و راهی آنجا می‌شود. حوالی «شیراز»18 در جنگی با سیّد خراسانی روبه‌رو می‌شود.

سفیانی در عین حال به دیار «حجاز» هم طمع کرده و سپاهی را به فرماندهی خُزَیمه که از بنی‌امیّه است، بدان‌جا اعزام می‌کند (اکثر روایات بر اینکه خود سفیانی در این سپاه نیست، تأکید می‌کنند). سپاه با تمام نیروها و امکاناتش به سمت «مدینه» حرکت می‌کند و این در حالی است که در این ایّام، حضرت مهدی(عج) در آغازین روزهای ظهور خویش در مکّه به سر می‌برند و پیگیر اخبار سفیانی هستند. سفیانی سپاهی مجهّز را به سمت مکّه گسیل می‌دارد تا به قتل و کشتار بی‌رحمانة آن حضرت و سپاهیانش اقدام کنند. آن‌گونه که از سیاق روایات برمی‌آید، این سپاه همان سپاهی است که سه روز به غارت و کشتار مردم مدینه و تخریب «مسجد النّبی(ص)»، مشغول بوده است.

از آنجا که مکّه حرم امن الهی است و کسی که در آنجا ساکن شده، نباید بر جان خویش خوفناک باشد و با توجّه به اینکه حضرت مهدی(عج) رهبری است که برای روز موعود و هدایت بشریت و جهانیان ذخیره شده، ضرورت و مصلحت هر دو اقتضا می‌کند که این سپاه از بین رفته و قضای الهی بر آنها جاری گردد. با معجزه‌ای الهی، بیابان این سپاه را می‌بلعد و جز دو نفر، اثری از بقیّه نمی‌ماند (این دو نفر که به بشیر و نذیر ملقّب می‌شوند، از قبیلة جُهَینه‌اند و به همین جهت است که می‌گویند: «خبر یقینی را از جُهَینه بشنوید.»19) این دو نفر مردم را از آنچه بر سر رفقا و همراهانشان آمده، خبر می‌کنند.

به رغم اینکه بنابر تقدیر الهی، بخشی از سپاه سفیانی به زمین فرو می‌روند، از آنجا که سوریه، عراق، اردن، فلسطین و منطقة وسیعی از «شبه جزیرة عربستان» تحت سیطرة سفیانی است، حکومتش در منطقه پابرجا می‌ماند.

مدّتی کوتاه پس از بلعیده شدن سپاه سفیانی در بیابان، حضرت مهدی(عج) حرکت می‌کند و او را با سپاهش به عراق باز می‌گرداند. پس از آن با هم درگیر می‌شوند و حضرت بر او فایق می‌آید و او را به هلاکت می‌رساند؛ این جریان در منطقة «رمله» اتّفاق می‌افتد. حضرت بر تمام منطقه‌ای که سفیانی بر آن حکومت می‌کرد، تسلّط می‌یابند و از این به بعد، فرصت مناسبی برای پیروزی جهانی حضرت مهدی(عج) فراهم‌می‌شود.20

در ادامه بعضی از احادیثی را که بر حرکت سفیانی تأکید دارند، به قدری که با توجّه به منابع حدیثی برای ما مقدور است، بیان می‌کنیم.

امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند:

«فرزند هند جگرخوار، از وادی یابس (درّة خشک وبی‌آب و علف) شورش می‌کند. مردی با قامت متوسّط، چهرة زشت و کریه‌منظر، چهارشانه و درشت هیکل است و در صورتش آثار آبله دیده می‌شود. ظاهرش یک چشم به نظر می‌رسد. نامش عثمان و فرزند عنبسه است و از فرزندان ابی‌سفیان، وارد شام شده و منبر آن را تصاحب می‌کند.»21

امام باقر(ع) در حدیثی طولانی فرمودند:

«... ناچار بنی‌فلان حکومت را به دست خواهند گرفت و پس از آن دچار اختلافات شده و حکومتشان از هم می‌پاشد و پراکنده می‌شوند تا اینکه سیّد خراسانی از مشرق و سفیانی از مغرب خروج می‌کنند و هر کدام از منطقة خود به سمت کوفه، مانند اسبان مسابقه می‌شتابند تا اینکه بنی‌فلان به دست آنها هلاک می‌شوند و از آنها حتّی یک نفر باقی نخواهد ماند.»22

جابر جُعفی از آن حضرت طیّ حدیث طولانی دیگری، نقل می‌کند که فرمودند:

«... و منادی که از آسمان ندا می‌دهد23 و صدایی از ناحیة دمشق حکایت از پیروزی می‌کند،24 قریه‌ای در شام و به نام جابیه محو و ناپدید می‌شود،25 بخشی از سمت راست مسجد دمشق فرو می‌ریزد (مسجد اموی) و شورشیان مرتد از منطقه ترک‌ها خروج می‌کنند و فتنة شام هم به دنبال آن می‌آید. سر و کلّة برادران ترک‌ها هم پیدا شده و در جزیره فرود می‌آیند و شورشیان و از دین برگشتگان رومی می‌آیند تا اینکه در رمله مستقر می‌شوند. جابر! در آن سال درگیری‌های زیادی در مغرب زمین رخ خواهد داد. ابتدای مغرب زمین که شام است به فرمان سه پرچم (سپاه) اصهب و ابقع و سفیانی با هم درگیر می‌شوند که سفیانی با ابقع روبه‌رو شده و با هم می‌جنگند و نهایتاً سفیانی او و لشکریانش را می‌کشد. سپس اصهب را هم به هلاکت می‌رساند. در این زمان همّ تمام سفیانی، لشکرکشی به عراق است. سپاهیانش در قرقیسیا درگیر شده و [در این جنگ] صدهزار نفر از جبّاران و ستمکاران هلاک می‌شوند. سفیانی لشکری هفتادهزار نفری را به سمت کوفه گسیل می‌دارد و آنها هم به قتل و کشتار و اسیر کردن مردم کوفه می‌پردازند در این زمان که اینها به چنین اعمالی مشغولند، پرچم‌هایی از سوی «خراسان» نمایان می‌شود که منازل را به سرعت پشت سر می‌گذارند و در میان آنها از یاوران حضرت مهدی(عج) دیده می‌شوند. یکی از اهالی کوفه به همراه جمعیتی ضعیف، قیام می‌کند که فرماندة لشکر سفیانی، او را در بین «حیره» و کوفه شهید می‌کند. سفیانی سپاهی را به سوی «مدینه» اعزام می‌کند و حضرت مهدی(عج) [به جهت خلاصی از شرّ آنها] به سمت مکّه هجرت می‌کند. خبر خروج ایشان به فرماندة سپاه سفیانی می‌رسد او هم عدّه‌ای را به دنبال ایشان می‌فرستد که نمی‌توانند به آنها دست یابند تا اینکه حضرت صاحب(عج)، همانند موسی بن عمران بیمناک و امیدوار وارد مکّه می‌شوند.».26 و 27

حضرت در ادامه فرمودند:

«پس از استقرار فرماندة سپاه سفیانی در «بیداء» (صحرا) ندایی از آسمان می‌آید که: ای صحرا! این قوم را در کام خود فرو بر! دشت هم آنها را می‌بلعد؛ به جز سه نفر که چهرة ایشان به پشتشان برگشته، نجات پیدا نمی‌کنند. آنها از قبیلة کَلَب هستند و در مورد آنها این آیه نازل شده که: «ای کسانی که به شما کتاب داده شده! در عین حال که آنچه را در میان شماست تصدیق می‌کند، به چیزی که آن را نازل کردیم، ایمان بیاورید؛ قبل از آنکه چهره‌هایی را محو کرده و آنها را به پشت برگردانیم.»28 و 29

امام صادق(ع) فرمودند:

«وقتی سفیانی بر مناطق پنج‌گانه مسلّط شد، نُه ماه بشمرید (که به زعم هشام آن مناطق پنج‌گانه دمشق، فلسطین، اردن، حمص و حلب هستند.)»30

امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«... سفیانی خروج می‌کند و حکومت او به اندازة مدّت حمل یک زن، یعنی نه ماه طول می‌کشد. از شام قیام می‌کند و اهل شام به جز عدّة کمی از ساکنان آنجا که اهل حقّند، بقیّه مطیع او می‌شوند. با سپاهی درّنده و خون‌آشام به مدینه می‌آید تا اینکه به صحرای مدینه می‌رسد و خداوند آنها را در آن فرو می‌برد و این است معنای این آیه که: «در هنگام بیچارگی، اگر آنها را ببینی، بدون هیچ وقفه‌ای از مکان نزدیکی دچار (عذاب) می‌شوند.»31 و 32

و امام صادق(ع) فرمودند:

«گویی سفیانی یا رفیق او را می‌بینم که بساطش

را در محلّه‌های شما در کوفه پهن کرده و منادی او ندا می‌دهد که هر کس سر شیعة علی(ع) را بیاورد، هزار درهم می‌گیرد. [به دنبال این حرف] همسایه به همسایه‌اش حمله می‌کند و می‌گوید: این از آنهاست و گردنش را می‌زند و هزار درهم می‌گیرد. فرمانروایی بر شما در آن روز، تنها از آنِ زنازادگان است. گویی من به صاحب بُرقَع (شخص نقابدار) می‌نگرم.»

راوی پرسید: صاحب برقع کیست؟ فرمودند:

«مردی که خودتان خواهید گفت او نقاب زده است،33 به سمت شما می‌آید، شما را می‌شناسد و شما او را نخواهید شناخت. از تک‌تک شما عیب‌جویی خواهد کرد؛ چرا که او زنازاده‌ای بیش نیست.»34

پس از تبیین جنبش سفیانی با کمک روایات شریفه و با توجّه به کثرت اشاره و مطالب راجع به آن و اینکه بعضی از آیات «قرآن کریم» در مورد این جریان است، تأکید می‌شود که: سفیانی، واضح‌ترین، محکم‌ترین و قابل اعتمادترین نشانه در روایات است که نیرویش تا پیش از شنیده شدن ندای آسمانی و فرو رفتن در بیابان کم نمی‌شود و همان‌طور که در آیندة نزدیک خواهیم دید، برخی دیگر از نشانه‌ها مختصّ به اوست؛ خصوصاً فرو رفتن در زمین که مخصوص سپاهیان اوست.35

قول به حتمی بودن سفیانی در میان نشانه‌ها مستدل و مورد قبول همه است. شکّی نیست که نمایان شدن سفیانی به بروز خسف (فرو رفتن در زمین) می‌انجامد که روایات صحیح را اگر به روایات خسف و سفیانی ضمیمه کنیم، تواتر36 مطلب را می‌رساند؛37 به علاوه که بروز سفیانی، نمایان شدن اصهب و ابقع و جریان قرقیسیا را به دنبال خواهد داشت و همین‌طور فتنة شام و فتنه‌های دیار عراق و حتّی بخشی از حوادث مربوط به یمانی و سیّد خراسانی و دیگر نشانه‌هایی که با سفیانی در ارتباط است؛ از این‌رو تأکید می‌کنیم سفیانی از علایم حتمی است؛ البتّه با در نظر گرفتن اینکه خداوند، عالِم واقعی به اشیا و حوادث است.

در پایان می‌توان حدیثی را که شیخ طوسی در «امالی» و شیخ صدوق در «معانی الاخبار» آورده‌اند، ذکر کرد که از امام صادق(ع) نقل شده که فرمودند:

«ما و خاندان ابوسفیان دو خانواده‌ایم که همواره به خاطر خدا در جنگ بوده‌ایم. ما می‌گوییم خدا راست است و راست گفته و آنها می‌گویند دروغ است و دروغ گفته. ابوسفیان با رسول‌الله(ص)، جنگید، معاویه هم با علی بن ابیطالب(ع) و یزید بن معاویه با حسین بن علی(ع) جنگیدند و [در نهایت هم] سفیانی با قائم آل محمّد(ص) پیکار خواهد کرد.»38

پی‌نوشت‌ها: