عبدالرزّاق بن همام صنعانی

واحد پژوهش مؤسّسة موعود عصر(عج)

عبدالرزّاق بن همام صنعانی متولّد حدود 126 و متوفّای 211ه‍ .ق.، عالم، مفسّر، محدّث و از بزرگان و عالمان قرن دوم هجری قمری و مورد مراجعة ائمّة اهل سنّت در «یمن» بوده است. کنیة ایشان را ابوبکر گفته‌اند.

شرح حال

نام کاملش عبدالرزّاق بن همام بن نافع ابوبکر حمیری صنعانی است. عبدالرزّاق صنعانی حدود 126ه‍ .ق. در یمن به دنیا آمد.1 او را به نام‌های ابی‌بکر عبدالرزّاق بن همام بن نافع صنعانی حمیری، حمیری، عبدالرزّاق صنعانی و ابوبکر عبدالرزّاق نیز نامیده‌اند.

عبدالرزّاق صنعانی در طلب علم به «حجاز»، «شام» و «عراق» سفر کرد.علمای بزرگ دوران خودش را دید و از آنها علم آموخت. سپس ملتزم بزرگانی از اهل علم به شکل شاگرد خصوصی شد. او مدّت هفت سال پیش معمّر زانوی شاگردی زد تا جایی که اغلب احادیث وی را حفظ کرد.2

این فقیه ارجمند که در اواخر عمر، بینایی‌اش را از دست داد، از حافظان برجستة «قرآن کریم» بود. عبدالرزّاق از حافظان حدیث و راویان مورد اعتماد بوده و هفده هزار حدیث را از حفظ داشت.

برخی دربارة وی احتمال تشیّع داده‌اند. مسلّم است که امیرالمؤمنین علی(ع) را بر سایر خلفای سه‌گانه ترجیح می‌داد. او دراین‌باره می‌نویسد: وقتی شرح صدر یافتم که علی را بر ابوبکر و عمر راجح دانستم.

تشیّع عبدالرزّاق

سلمة بن شبیب می‌گوید:

شنیدم که عبدالرزّاق می‌گفت:

واللّه ما إنشرح صَدری قطّ أن أفضل عََلیّا علی ابی‌بکر و عمر، رحم الله أبا بکر وعمر وعثمان، من لم یحبّهم فما هو مؤمن و أوثق اعمالی حُبّی ایّاهم؛

به خدا قسم! که شرح صدر نیافتم؛ مگر زمانی که علی را بر ابوبکر و عمر برتری دادم و از آنها برتر دانستم. البتّه خدا ابوبکر و عمر و عثمان را بیامرزد و هرکه آنان را دوست ندارد، مؤمن نیست و بهترین اعمال من محبّتم نسبت به آنان است.3

همچنین عبدالرزّاق از کسانی است که بر سکوتش در تفضیل بعد از ابوبکر و عمر مورد عتاب قرار گرفت... .4 به

هرحال این معنی از تفضیل امیرالمؤمنین علی(ع) بر دیگر خلفا و محبّت به آن حضرت، با معنی شیعة اصطلاحی که جانشینی پس از پیامبر(ص) را به انتساب و منحصر در امیرالمؤمنین علی(ع) و پس از ایشان در فرزندان آن حضرت؟ ی‌دانند، متفاوت است.5 البتّه ممکن است کسی احتمال تقیّه را هم در این مورد برای عبدالرزّاق بدهد؛ ولی در کل آنچه مسلّم است، ارادت او به امیرالمؤمنین علی(ع) و تفضیل ایشان بر خلفای سه‌گانه است. والله اعلم.

ابن اثیر وفات او را در آخر حوادث سال 211ه‍ .ق. در «تاریخ الکامل» آورده6 و گفته است:

در این سال، عبدالرزّاق بن همام صنعانی محدّث وفات یافت.

سپس افزوده است:

او از مشایخ و اساتید احمد بود و به مذهب شیعه اعتقاد داشت.

متّقی هندی ضمن بحث از حدیث 5994 کتاب «کنز العمّال» دربارة او سخن گفته و به شیعه بودن وی تصریح نموده است.

عبدالرزّاق بن همام بن نافع حمیری صنعانی، از اعیان و بزرگان شیعه و فرد نیکی از گذشتگان صالح این جمعیت بوده است.7

ابن قتیبه در کتاب «معارف»، او را از رجال شیعه خوانده است.

طیالسی نقل نموده است:

از ابن معین شنیدم که می‌گفت: روزی از عبدالرزّاق سخنی شنیدم که آن را دلیل تشیّع او گرفتم و به او گفتم: اساتید تو همان‌ها که دانش از آنها فرا گرفتی، یعنی معمّر، مالک، ابن جریح، ابوسفیان و اوزاعی، همه از اهل تسنّن هستند. تو این مذهب (مذهب تشیّع) را از که آموختی؟

گفت:

جعفر بن سلیمان ضبعی پیش ما آمد، من او را مردی فاضل و در طریق هدایت نیک یافتم. من این مذهب را از او گرفتم.

عبدالرزّاق در این سخن، به تشیّع اعتراف می‌کند و می‌رساند که آن را از جعفر ضبعی گرفته است؛ امّا محمّد بن ابوبکر مقدّمی، نظرش این بود که جعفر ضبعی به وسیلة عبدالرزّاق شیعه شده و همواره عبدالرزّاق را به دلیل این عملش نفرین می‌کرد - چنان‌که در شرح حال جعفر ضبعی در «میزان الاعتدال» آمده - و می‌گفت: نابود باد عبدالرزّاق که غیر از او کسی جعفر را فاسد نکرد؛ یعنی مذهب تشیّع را به او نیاموخت.

اساتید و مشایخ

وی از اساتید زیادی نقل حدیث کرده که نشان از همّتش در طلب علم دارد. برخی از افرادی که وی از آنها نقل حدیث کرده عبارتند از:

عبیدالله بن عمر (به مقدار کم)، ابن جریح، معمّر (فراوان از وی حدیث کرده است)، حجّاج بن أرطاة، عبدالملک بن ابوسلیمان، مثنّی بن صباح، عمر بن ذرّ، محمّد بن راشد، زکریّا بن اسحاق، عکرمة بن عمّار، عبدالله بن سعید بن ابوهند، ثور بن یزید، اَیمن بن نابل، أوزاعی، سعید بن عبدالعزیز، سفیان ثوری، اسرائیل بن یونس، مالک بن انس، همام و... .8

جایگاه و مقام علمی

وی دانشمندی آگاه و پرهیزکار بود و بسیاری از علمای آن روزگار از دانش او بهره برده‌‏اند.

دربارة نقل حدیث از وی اقوال متفاوتی نقل شده است. عقیلی می‌گوید:

از احمد بن محمّد شنیدم که می‌گفت: از ابوصالح محمّد بن اسماعیل ضراری شنیده که می‌گفت:

ما در «صنعا» نزد عبدالرزّاق بودیم که کسی به ما گفت: یحیی بن معین و احمد بن حنبل و دیگران از حدیث عبدالرزّاق کراهت دارند و آن را متروک می‌دارند.

ما از شنیدن این مسئله بسیار متأثّر شدیم. من سختی راه و هزینه‌ها و سایر مشکلات را به جان خریدم و در موسم حج به «مکّه» رفتم و در آنجا یحیی بن معین را ملاقات کردم و به او گفتم: ای ابو زکریّا! چیزهایی دربارة عبدالرزّاق از شما شنیده‌ام. آیا این شنیده‌ها صحّت دارد؟ گفت: چه شنیده‌ای؟ گفتم: به ما گفته‌اند که شما حدیث وی را ترک کرده و از آن روی‌گردانیدید. گفت: ای ابوصالح! اگر عبدالرزّاق از اسلام هم برگردد، ما حدیث وی را ترک نمی‌کنیم.9

احمد بن صالح دربارة وی گفته است: به احمد بن حنبل گفتم: آیا نیکوتر از حیث حدیث (احسن حدیثا) از عبدالرزّاق دیده‌ای؟ گفت: نه.

هشام بن یوسف می‌گوید:

کان عبدالرزّاق اعلمنا و احفظنا؛

عبدالرزّاق عالم‌ترین ما و امانت‌دارترینمان بود.

ذهبی دربارة وی می‌نویسد:

الحافظ الکبیر، عالم الیمن، الثقة؛

شیخ الإسلام و محدّث الوقت صاحب التّصانیف.

احمد عجلی عبدالرزّاق را به ثقه توصیف می‌کند.

ابن حجر عسقلانی می‌نویسد:

ثقة، حافظ، مصنّف، شهیر، عمی فی آخر عمره فتغیر و حدیثه فی الکتب السّتة.

و ابن عمّاد حنبلی می‌گوید:

عبدالرزّاق بن همام، علّامة حافظ و صاحب مصنّفات است که ائمّة اهل سنّت در یمن به وی مراجعه می‌کردند؛ علمش بسیار وسعت داشت و ثقة غیر واحد بود.10

ذهبی در کتاب «میزان الاعتدال»11 می‌گوید:

عبدالرزّاق بن همّام بن نافع، امام ابوبکر حمیری صنعانی، یکی از اعلام و بزرگان و موثّقان است.

آنگاه به شرح حالش پرداخته تا به اینجا که می‌گوید:

او چیزهای فراوانی نوشت و کتاب الجامع الکبیر که گنجینه‌ای از دانش است، تصنیف نمود. مردم برای فراگیری دانش، از دور و نزدیک به سوی او رخت سفر

می‌بستند و از جملة آنها احمد، اسحاق، یحیی، ذهلی، رمادی و عبد را باید نام برد.

همة دانشمندان اهل سنّت از او علم و حدیث اخذ نموده‌اند و تمام آنها بدون استثنا به احادیث او استدلال کرده اند تا آنجا که - چنان‌که در شرح حالش در «وفیات الاعیان» ابن‌خلّکان آمده - گفته شده است:

پس از رسول خدا(ص) مردم برای فراگرفتن دانش و حدیث، به اندازه‌ای که به سوی عبدالرزّاق کوچ کردند و رخت سفر بستند، به سوی هیچ کس نرفتند.

آثار

عبدالرزّاق بن همام مؤلّفاتی دارد که از این میان برخی به دست ما نرسیده است. از مؤلّفات وی می‌توان موارد زیر را نام برد: «الجامع الکبیر» (در حدیث) و «المصنّف» (در علم حدیث که چاپ شده و برخی معتقدند همان «الجامع الکبیر» است).

هرچند بخش اعظمی از کتاب المصنّف به روایات فقهی اختصاص داده شده، امّا صنعانی در جلدهای پایانی این کتاب، به موضوعاتی، همچون معاد، اخلاق و مهدویت پرداخته است. با مطالعه و بررسی جلد یازدهم این کتاب می‌بینیم که صنعانی باب‌هایی با عناوین الفتن، المهدی(عج)، ظهور عیسی بن مریم(ع) و اشراط السّاعة را در کتاب خویش گنجانده است. از حدیث شمارة 20726 تا 20846، یعنی در حدود 100 حدیث از رسول اکرم(ص) در موضوعات مختلف مهدویت در المصنّف آمده است.12

«تفسیر القرآن» (نسخة خطّی)، «الأمالی فی آثار الصّحابة»، «المغازی»، «تزکیة الأرواح عن مواقع الأفلاح و السنن فی الفقه»، از دیگر آثار اویند.13

وفات

او پس از عمری تلاش در حفظ سنّت رسول خدا(ص) و آموزش آن به مردم، در سال 211ه‍ .ق. از دنیا رفت.14

پی‌نوشت‌ها: