بومیان دیجیتال ایرانی

نسل نوجوان و جوانی که در دورة همه‌گیری شبکه‌های اجتماعی زاده شده‌اند، تحت تأثیر این فناوری‌ها، تفاوت‌های زیادی با نسل‌های قبلی خود پیدا کرده‌اند.1 در ادبیات مطالعات انسانی و اجتماعی فناوری، به این نسل که شامل افرادی می‌شود که بین سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۲م. (معادل ۱۳۷۴ تا ۱۳۹۱ه‍ .ش.) متولّد شده‌اند، بومیان دیجیتال2 اطلاق می‌کنند.3 اصطلاح نسل بومیان دیجیتال را نخستین‌بار، پرنسکی4 مطرح کرد. او از نسل جدیدی صحبت می‌کرد که زندگی‌شان از بدو تولّد، با ابزارها و فناوری‌های جدید احاطه شده است.5 با توجّه به اینکه این نسل از لحظة تولّد تعامل گسترده‌ای با فناوری‌های جدید ارتباطی دارد، ترجیح می‌دهد همة اطّلاعات را از طریق رسانه‌های دیجیتال دریافت کند و اهمّیت کمتری برای رسانه‌های غیر دیجیتال قائل است. طبق آمار، تنها ۱۴% از اعضای این نسل از مجلّات استفاده و ۱۱% روزنامه‌های کاغذی را دنبال می‌کنند. حتّی تعاملات چهره به چهره را نیز در قالب رسانه‌های دیجیتال مورد قبول می‌دانند6 و ارتباط ویدئویی و اسکایپی برایشان فعّالیتی رایج محسوب می‌شود. این نسل تحت تأثیر استفادة زیاد و همه روزه از انواع فناوری‌های رسانه‌ای، از سطح درک فناورانة رسانه‌ای بالاتری نسبت به والدینشان برخوردارند و انتظارات و الگوهای مصرف رسانه‌ای آنان، به ویژه در رسانه‌های اجتماعی، متفاوت است.7 همچنین از آنجا که همیشه با تلفن همراه خود بوده‌اند،8 به استفاده از شبکه‌های اجتماعی از طريق تلفن همراه تمایل دارند.

نتایج پژوهش‌های صورت گرفته در خصوص شبکه‌های اجتماعی نشان می‌دهند که این نسل خیلی زود و به سرعت با شبکه‌های آنلاین اجتماعی سازگار می‌شوند و علاوه بر آن، به طور هم‌زمان از چند شبکة اجتماعی استفاده می‌کنند.9 بر اساس گزارش مرکز آمار کشور در سال ۱۳۹۵ه‍ .ش. نسل بومیان دیجیتال شامل ۴.۵۸۹.۷۲۳ نفر در کشور بوده است.

از میان شبکه‌های اجتماعی رایج اینستاگرام که کاربرد اصلی آن، اشتراک‌گذاری تصاویر است، در کشور ما مورد استقبال زیادی قرار گرفته است. این شبکة اجتماعی در سال ۲۰۱۸م. بیش از ۸۰۰ میلیون کاربر فعّال داشته و روزانه بیش از ۹۵ میلیون عکس در آن به اشتراک گذاشته می‌شود.10 جوانان، بخش بزرگ کاربران اینستاگرام را تشکیل می‌دهند؛11 به نحوی که بیش از ۹۰% کاربران، جوان‌تر از ۳۵ سال هستند و بیشترین تعداد آنها در سنین ۱۳ تا ۲۴ سال قرار دارند.12 در «ایران» نیز این شبکة اجتماعی از محبوبیت زیادی برخوردار است؛ چنان که طبق آمار، اینستاگرام در سال ۲۰۱۸م. حدود ۲۴ میلیون کاربر فعّال ایرانی داشته.13

تعداد زیاد نوجوانان و جوانان نسل بومیان دیجیتال، آنان را به یکی از اصلی‌ترین (اگر نه اصلی‌ترین) مخاطبان شبکه‌های اجتماعی و همچنین فضای وب تبدیل کرده است. طبق آمار «مرکز ایسپا» (۱۳۹۷م.) ۵۵% نوجوانان و همچنین ۸۱% افراد بین ۱۸ تا ۱۹ سال ایرانی دست کم عضو یک شبکه اجتماعی هستند. برخی پژوهشگران بر این باورند که این نسل از نظر اجتماعی و آموزشی، توسعه‌یافته‌تر از نسل‌های پیشین است و توانایی تبدیل شدن به هوشمندترین نسل را نیز دارد.14 در سال‌های اخیر، با توجّه به افزایش استفاده از شبکه‌های اجتماعی در ایران، تغییراتی در مجموعه‌ای از رفتارها، عادات و عقاید مردم

کشور ایران، به ویژه جوانان مشاهده شده است.15

نفوذ رسانه‌های الکترونیک تا جایی است که برخی از نظریه‌پردازان ارتباطی باور دارند این گونه‌های جدید رسانه‌ای، اولویت ذهنی و حتّی رفتاری ما را تعیین می‌کنند و اگر چگونه فکر کردن را به ما یاد ندهند، این را که به چه چیزی فکر کنیم به ما می‌آموزند.16

کاربران جوان اوّلین گروه‌هایی هستند که در معرض فناوری قرار می‌گیرند و در پذیرش نوآوری نسبت به گروه‌های دیگر گشوده‌تر هستند؛ به همین دلیل نیز فناوری‌های جدید و رسانه‌های اجتماعی در بین آنان طرفداران بیشتری دارد.17 نظر به این امر، شناسایی ویژگی‌های رفتاری کاربران جوان و نیز الگوهای رفتاری آنان در شبکه‌های اجتماعی، اهمّیت بسزایی دارد؛ مضاف بر اینکه رفتار کاربران در طول زمان و با ورود فناوری‌های جدید و رقیب، همچنین تجربة کاربری تغییرات قابل توجّهی می‌کند. منظور از الگوی رفتاری در اینجا، روندهای مشابه و تکرارپذیر در رفتار است. تحلیل رفتار کاربران شبکه‌های اجتماعی، اطّلاعات ارزشمندی را ارائه می‌دهد که می‌تواند در زمینه‌هایی، مانند تبلیغات، ارتباطات، اقناعی و مسائل آموزشی و تربیتی، خطّ مشی‌گذاری رسانه‌ای، کسب و کارهای رسانه‌ای و سایر حوزه‌های مربوط به این نسل مورد استفادة دست‌اندرکاران، مدیران پژوهشگران و فعّالان قرار گیرد.

از سوی دیگر، دیجیتالی شدن ارتباطات سبب ایجاد ظرفیت‌های نوینی برای جمع‌آوری داده‌های کلان و به کارگیری روش‌های محاسباتی شده که تحوّل قابل توجّهی را در علم ارتباطات به همراه داشته و حوزه‌ای با عنوان علوم اجتماعی محاسباتی را پدید آورده است؛ حوزه‌ای که با اتّکا بر داده‌های کافی و قدرت محاسبات در پی شناسایی الگوهای رفتاری از طریق داده‌کاوی در کلان‌داده‌ها است.18 فعّالیت‌های کاربران در رسانه‌های اجتماعی، حجم عظیمی از کلان‌داده‌ها تولید می‌کند که تحلیل آنها می‌تواند دیدگاه‌های ارزشمند و دانش به روزی را در مورد نیازهای کاربران و چگونگی پاسخ بازار به آن فراهم کند.19 از طریق کلان‌داده‌ها20 می‌توان معانی را استخراج و مرتّب کرد و با بهره‌گیری از تکنیک‌های متنوّع، الگوهای مخفی و همبستگی‌های غیر منتظره‌ای را در آنها یافت.21 سازمان‌های زیادی از کلان‌داده‌ها برای بهبود کسب و کار خود استفاده می‌کنند و نظر به کارآمدی آن، این روند رو به فزونی است.22

پی‌نوشت‌ها: