ابراهیم بن محمّد بن فارس نیشابوری

واحد پژوهش مؤسّسة موعود عصر(عج)

ابراهیم بن محمّد بن فارس نیشابوری، محدّث شیعی، کنیه‌اش در منابع ذکر نشده است. وی از اصحاب امام هادی و امام حسن عسکری(ع) بود. دربارة تاریخ ولادت و وفات او گزارش دقیقی دیده نشده است.

شرح حال

ابراهیم بن محمّد بن فارس نیشابوری،1و2و3و4و5 محدّث شیعی، کنیه‌اش در منابع ذکر نشده است. وی از اصحاب امام هادی و امام حسن عسکری(ع) بود. دربارة تاریخ ولادت و وفات او گزارش دقیقی دیده نشده است.

در برخی از منابع آمده است که وی امام عصر(عج) را در زمان کودکی آن حضرت دیده است. بنابراین او تا چند سال پس از ولادت امام عصر(عج) حیات داشته است؛ امّا ظاهراً سال‌های زیادی از زندگی او در عصر غیبت صغرا سپری شده است و با توجّه به هم‌عصران، شاگردان و استادانش، می‌بایست وفات او در اواخر نیمة دوم سدة سوم (حدود 280ه‍ .ق.) اتّفاق افتاده باشد؛ زیرا بعضی از شاگردان بی واسطة او تا سال 328ه‍ .ق. زنده بوده‌اند؛ چنان که ابن‌داوود حلّی نیز در «رجال» خود، وی را از شخصیت‌های پس از عصر ائمّة اطهار(ع) به شمار آورده است.

چنان که از نسبت نیشابوری برمی‌آید، اهل «نیشابور» بوده و ظاهراً در همان‌جا چشم به جهان گشوده است. پس از دوران کودکی و نوجوانی، به «عراق» آمد و در «کوفه» با عالمان و دانشمندان زمان خود آشنا گشت. قراین نشان می‌دهند که وی تحصیلات دوران جوانی را در زادگاهش سپری کرد و مسافرتش به عراق مربوط به زمان میانسالی او می‌شود؛ زیرا اوّلاً وی از اصحاب امام جواد(ع) (شهادت: 220ه‍ .ق.) به شمار نیامده است و ثانیاً هنگامی که وی به کوفه آمد، استادان متقدّم را درک نکرد. از همین‌رو احادیث او با یک واسطه از محمّد بن ابی عمیر (متوفّای 217ه‍ .ق.) نقل می‌شوند. وی مدّت زیادی در عراق اقامت داشت و حتّی احتمال اینکه پس از کوفه و «بغداد»، در «سامرّاء» اقامت دائم گزیده باشد، بعید به نظر نمی‌رسد.

پسرش ابوعبدالله محمّد بن ابراهیم، از عالمان حدیث بود که در بغداد به کار ورّاقی و صحّافی کتاب اشتغال داشت و به «دمشق» و «مصر» نیز مسافرت نمود. از جمله معاصران او ایّوب بن نوح بن درّاج (متوفّای حدود 255ه‍ .ق.) است که یک بار در راه «مکّه» با او هم‌سفر شد و دربارة جانشین امام هادی(ع) با او به گفت‌وگو پرداخت.

وی از دوستداران اهل بیت(ع) بود و بارها در سامرّاء خدمت امام حسن عسکری(ع) رسید و در نهایت، به همین دلیل، مورد خشم فرماندار وقت، محمّد بن عوف (از دشمنان سرسخت شیعه) قرار گرفت و او دستور قتلش را صادر کرد؛ ولی او پس از وداع با خانواده‌اش، به خانة امام حسن عسکری(ع) در سامرّاء پناه برد و در همان‌جا به زیارت امام عصر(عج) نایل گردید و با دعای آن امام(ع) نجات پیدا کرد.

جایگاه و مقام علمی

دربارة درستی احادیث او گفته می‌شود که وی، خود فرد راستگویی بود؛ امّا اهمّیت نمی‌داد که از چه کسی نقل حدیث می‌کند.

اساتید و مشایخ

وی در عراق علاوه بر معارفی که در محضر امام هادی و عسکری(ع) کسب نمود، نزد استادانی، همچون احمد بن حسن، حسین بن ابی خطّاب و یعقوب بن یزید حدیث شنید و به حدّ کمال رسید.

شاگردان و راویان

او آموخته‌هایش را به شاگردانش، همچون محمّد بن عبدالله بن ابی غانم قزوینی، محمّد بن مسعود عیّاشی (متوفّای 328ه‍ .ق.) و محمّد بن حسن براثی انتقال داد.

بررسی روایات مهدوی نقل شده از ابن فارس نیشابوری

از وی گزارش‌های مهدوی اندکی نقل شده است؛ امّا آن مقدار منقول از وی، مانند مشاهدة امام زمان(عج) بسیار با اهمّیت است:

نقل گزارش رؤیت و مشاهدة امام زمان(عج) در خانة امام عسکری(ع).6

«چون امام شما از میان شما برداشته شد، از زیر پاهای خود منتظر فرج باشید.»7

پی‌نوشت‌ها: