فاطمه(س) امّت واحده

مرتضی مهدوی یگانه

از جمله شئون و ویژگی‌های مهمّ انسان‌های کامل و اولیای بزرگ الهی، نگاه انسانی یا ملّی یا امّتی آنان است. آنان همواره به هدایت و سعادت همة انسان‌ها یا لااقل تمام امّت و ملّت اسلام می‌اندیشیده و برای نجات همة آنها اقدام می‌کرده‌اند. نکتة شگفت نیز نوعاً این بوده که این اولیاء در این راه همیشه به فداکاری برخاسته و حتّی جان خود را هزینه می‌کردند؛ امّا مردم و امّت‌ها با آنان به مخالفت پرداخته و مقابله می‌نموده‌اند.

از زمرة این اولیای بزرگ، دخت گران‌قدر پیامبر اسلام(ص)، حضرت صدّیقة کبری، فاطمة زهرا(س) هستند که در واقع طلایه‌دار تمامی اولیای اسلام در مبارزه با مخالفان و ستمگران به شمار می‌آیند.

آنچه این نوشتار بدان عنایت دارد، برخی از ویژگی‌های قیام آن بانوی اسوة اسلام است. با توجّه به این ویژگی‌ها آشکار می‌شود که آن الگوی بزرگ جهاد و مقاومت چه حماسه‌ای آفریدند و چه کار سترگی در آغاز دوران بعد از رحلت نبوی انجام دادند.

1. کار یک امّت

حضرت فاطمة زهرا(س) اگرچه یک بانوی جوان بودند و باید از یک بعد در خانة خود به وظایف مربوط به یک زن خانه‌دار می‌پرداختند، امّا ایشان هیچگاه از مسئولیت‌های سیاسی و اجتماعی خود غافل نبودند. آن حضرت می‌دیدند که بزرگترین حادثة دوران حیات پیامبر(ص)، یعنی واقعة غدیر که ضامن هدایت و سعادت امّت اسلام بود، توسّط عدّه‌ای منافق و ماجراجو به طور عمدی مورد بی‌توجّهی قرار گرفته، بلکه آگاهانه دارد حذف می‌شود. بنابراین فریاد زدند و قیام کردند.

حادثة بزرگ دیگر این بود که آن حضرت مشاهده کردند امّت اسلام متأسّفانه به جای قیام و فریاد، سکوت کرده و برای یاری ولیّ خدا و جانشین بر حقّ پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع) هیچ عکس‌العمل و

حرکتی از خود نشان نمی‌دهد. البتّه مسئله، صرفاً یک حقّ شخصی مربوط به امیرالمؤمنین علی(ع) نبود؛ بلکه با امّت اسلام و سعادت و شقاوت آنها ارتباط پیدا می‌کرد و از این‌رو آنان باید همگی برای استیفای حقّ خود، قیام می‌کردند. آری؛ فاطمه(س) به جای یک امّت قیام کرد؛ زیرا او خود یک امّت بود: «کانت أمّة واحدة.»

2. قیام فعّال

دومین ویژگی حماسی فاطمی، بُعد فعّالانة این حماسه بود. بدین معنا که قیام آن حضرت، یک حرکت منفعلانه و از سر استیصال و اجبار نبود؛ بلکه کاری ابتدایی و از روی اختیار و در واقع یک قیام بود که در پشتیبانی از رهبر حقیقی اسلام و در حمایت از اسلام و «قرآن» و امّت صورت گرفت.

به دیگر سخن، اگر حرکت خائنانه، زشت و نامردمی عدّه‌ای اراذل و اوباش پشت باب خانة فاطمة زهرا(س) نیز نبود، باز آن حضرت برای حمایت از مولا امیرالمؤمنین، علی(ع) قیام می‌کردند. دلیل ما بر این سخن این است که آن حضرت می‌توانستند بعد از مجروح شدن در خانة خود که حقیقتاً بسیار سخت و عذری کاملاً موجّه بود، به حرکت خویش ادامه ندهند؛ خصوصاً که ایشان یک بانو بودند و اگر تکلیفی هم داشتند، تا همان‌جا انجام داده بودند؛ امّا به این مقدار بسنده نکردند و با همان حال مجروحیت، به حمایت و دفاع از امام زمان خود ادامه دادند. این امر نشان می‌دهد که حرکت آن حضرت، صرفاً یک عکس‌العمل منفعلانه نبود؛ بلکه قیامی ابتدایی و فعّالانه بود و به همین جهت نیز به شهادت ایشان منجر گردید.

3. قیام برای نجات امّت

در جای‌جای سخنان حضرت فاطمه(س) این حقیقت آشکار است که سوز دل، فریاد و قیام ایشان برای نجات امّت اسلام و سعادت آنان بوده است و ما در اینجا یک نمونة آن را نقل می‌کنیم:

«به خدا سوگند! اگر مردم پای در میان می‌نهادند و علی را بر کاری که پیامبر به عهدة او نهاد، می‌گذاردند، ایشان را بسیار آسان به راه راست می‌برد و حقّ هریک را به او می‌سپرد؛ آن‌چنان که کسی زیانی نبیند و هرکس میوة آنچه کِشته، بچیند.

این شتر (خلافت) را سالم به مقصد می‌رساند و حرکتش برای کسی رنج‌آور نبود. تشنگان عدالت را از چشمة سرشار و زلال حقیقت سیراب می‌کرد؛ چشمه‌ای که آب زلال آن، فوّاره‌زنان از هر طرفی جاری است که هرگز رنگ کدورت نپذیرد و همواره سیراب بوده و رنج تشنگی نبینند...»1

چنان‌که می‌نگریم، حضرت زهرا(س) در این کلام، دل برای رفاه و آسایش امّت و هدایت و سعادت آن می‌سوزاند و نگرانی‌اش فقط برای سعادت و خوشبختی آنان است.

4. ایجاد وحدت

دغدغة بزرگ فاطمه(س) ترس از اختلاف امّت و مجاهدت برای ایجاد وحدت و یکپارچگی میان آنان بود. این جمله از خطبة «فدکیه» معروف است که فرمودند:

«خداوند اطاعت ما اهل بیت را سبب نظم و یکپارچگی ملّت اسلام و امامتمان را مایة دوری و امان از اختلاف قرار داده است.»2

و در مورد تضمین وحدت در صورت اطاعت از اهل‌بیت(ع) فرمودند:

«به خدا سوگند! اگر مردم حق را به اهلش واگذار می‌کردند و از عترت رسول خدا(ص) اطاعت می‌نمودند، حتّی دو نفر نیز در امّت به اختلاف نمی‌افتادند.»3

در حقیقت اوّلین کسی که از امّت برای اتّحاد و یکپارچگی آنان فریاد زد و جهاد کرد، فاطمه(س) بود. او برای مردم می‌سوخت و همچون شمع آب می‌شد؛ ولی کسی نه متوجّه می‌شد و نه به فریاد او گوش می‌سپرد. تأسّف اینجاست که عدّه‌ای نادان، وقتی سخن از فاطمه(س) و حماسة او به میان می‌آید، می‌گویند این سخنان موجب اختلاف می‌شود.

5. جریان‌شناسی و بصیرت ژرف فاطمه(س)

در واقع مشکل منافقان «مدینه»، بصیرت عمیق و ژرف‌نگری فاطمه(س) بود. مرحوم محمّد دشتی می‌نویسد: در همان لحظات آغازین اعلام ولایت امیرالمؤمنین(ع) در غدیر خم و تحقّق بیعت عمومی برای ولایت، حضرت زهرا(س) از پیمان‌شکنی و دو رویی مخالفان غدیر آگاهی داشت.

آنگاه که حارث بن نعمان مخالفت کرد و گفت: خدایا! اگر ولایت علی به حق از طرف تو اعلام شد، سنگی بر من فرود آید و به زندگی من خاتمه دهد. و فوراً عذاب الهی فرارسید و سنگی از آسمان فرود آمد و او را کشت، حضرت زهرا(س) نگاهی معنادار به امام علی(ع) نمودند و فرمودند:

«ای ابالحسن! آیا گمان می‌کنی در مخالفت با غدیر، این مرد تنهاست؟ نه به خدا سوگند! او پیشگام قومی است که هنوز نقاب چهره‌شان فرو نیفتاده است و آنگاه که فرصت به دست آوردند، مخالفت خود را آشکار خواهند ساخت.»4

6. امام‌شناسی و ولایت‌محور فاطمه

از بزرگترین خصوصیات قیام فاطمی، معرفت آن حضرت به امام زمان خود ایرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع) بود و این عنصری است که برای توحید، ایمان، انسانیت، اسلام و سعادت دنیا و آخرت و فرد و جامعة ما از همه چیز ضروری‌تر به شمار می‌رود. در واقع همة عناصر قبلی، از ثمرات شجرة شناخت نشئت می‌گیرد.

کسی که از این عنصر گران‌قدر بهره داشته باشد، توفیق وفا به عهد و پیمان ولایت و انجام حقوق امام عصر و مسئولیت‌های مکتب انتظار را نیز پیدا خواهد کرد. البتّه شکّی نیست که این مسئولیت‌ها، انسان را به مسیر ظلم‌ستیزی و مبارزه با مستکبران

و طواغیت زمان می‌کشاند و چه بسا شهادت در راه خدا را برای او به ارمغان خواهد آورد؛ چنان‌که حضرت زهرا(س) پیشگام این راه در دفاع از امام زمان خود شدند؛ زیرا بیش و پیش از دیگران ایشان را می‌شناختند.

بدون تردید گام نهادن در مسیر ولایت نایب امام زمان، اطاعت از او و سرعت گرفتن برای انجام منویّات او، از بزرگترین نشانه‌های تحقّق معرفت امام معصوم و ولایت و اطاعت آن حضرت است. این از اصول مهم و سنّت‌های الهی و از سیره‌های اساسی مکتب ائمّه(ع) است که مردمان را پیش از ولایت و اطاعت امام معصوم، با ولایت و اطاعت او و نایب او می‌آزمایند ؛ بلکه به نظر دقیق‌تر باید گفت همان نیز، از ساحت ولایت و اطاعت امام معصوم و عین آن است؛ زیرا به دستور امام معصوم بوده است.

پی‌نوشت‌ها: