زنان قهرمان در جهاد و مبارزه

زنان قهرمان در تاریخ اسلام (بخش پنجم)

ابوشاکر مسلم

شهید اسلام سميّه

ایشان سمیة بنت خباط می‌باشد.1 زمانی که او اسلام آورد، مسلمانان به شمول پیامبر (ص)، بیشتر از هشت نفر نبودند (محمّد(ص)، علی بن ابی طالب، بلال، خباب، صهیب، یاسر، همسر سمیه و عمّار بن یاسر). او در زمان جاهلیت، آزادشدة ابوحذیفة بن مغیره (برادر ابوجهل) بود. هنگامی‌که اسلام آمد، اینها لبّیک‌گویان تسلیم آن شدند. سمیّه زنی کهنسال بود و اسلامش را در اوایل پنهان می‌ساخت؛ ولیکن به تشویق پسرش (عمّار)2 اسلام خود را علنی ساخت؛ ولیکن چون غریب بودند، هیچ کسی آنها را حمایت نکرد و روزهای گرم «مکّه» را در عذاب مشرکان سپری می‌کردند؛ حتّی مشرکان زره آهنی به تن آنان می‌نمودند و ایشان را در آفتاب سوزان آن زمان ایستاده نگاه می‌داشتند تا از ایمان خویش برگردند؛ امّا برعکس ایمانشان زیاد می‌شد. در آخرین روز زندگی‌اش، ابوجهل آمد و همرای نیزه و سلاح خود، او را به شهادت رسانید و لقب اوّلین شهید اسلام را از آن خود کرد.3

کافران زمانی که دیدند که دعوت اسلام در میان مردمان مظلوم همه روزه رو به قوّت بوده و هر روز تعداد مسلمانان زیاد می‌شود، بسیاری از مردان و زنان و به ویژه کسانی که از ظلم و استبداد مردمان بی‌دین و بت‌پرست خسته شده بودند، همه به صف ایمان پیوسته و تعدادشان روزانه زیاد می‌شود، خواستند تا با استعمال زور و خشونت، مانع نشر اسلام گردند و از این که دلایلی برای مخالفت با اسلام نداشتند و نمی‌توانستند مسلمانان را به عقیدة باطل خویش قناعت دهند، خواستند مؤمنان جدید را شکنجه نمایند و با زور، آنان را از عقیده‌شان خارج نموده، دوباره به کفر، شرک و بی‌دینی بکشانند. بنابراین یک کمیتة ٢٥ نفری را به ریاست ابولهب تشکیل دادند و این کمیته قرار گذاشت که از هیچ نوع سعی و تلاش برای مقابله با ارشادات الهی و نابودی رسول‌الله(ص) و اصحابشان دریغ نکنند و به هر وسیلة ممکن، مسلمانان را شکنجه و تعذیب نمودند. در جملة سایر مظلومان، خانوادة یاسر نیز به غرض انکار از دین اسلام و تسلیم دوباره به خدایان باطل و بت‌های خودساخته‌شان، مورد شکنجه قرار گرفتند.

مشرکان به ریاست ابوجهل، آل یاسر را زیر حرارت آفتاب بیرون برده و آنان را تعذیب می‌نمودند و پیامبر(ص) بر آنان مرور نموده، می‌فرمودند:

«صبر کنید ای آل یاسر! چون وعدة ما در بهشت است.»

ابوجهل با تمام ظلم خود نتوانست یک مادر قهرمان را که راه حق را درک نموده، دوباره

به صف کفر و الحاد بکشاند و هرگاه او را شکنجه می‌نمود، بر زبان سمیّه نام «الله الله»، «الله اکبر» و «لا إله إلا الله» جریان داشت. هر قدر او را شکنجه نمود، به هدفش کامیاب نشد و بالأخره ابوجهل ظالم، غضبناک شده و با نهایت ظلم، نیزه را در بدن آن زن مؤمن فرو برده، او را به بزرگترین مقام ایمانی (شهادت) رساند و بدین‌سان، تاریخ دین مقدّس اسلام، حق‌طلبی و قهرمانی بی‌بی سمیّه را با رنگ خون این مادر مؤمن و معتقد، به گونه‌ای درخشان برای ابد نوشته و نام این مادر در تاریخ قهرمانان دین مقدّس اسلام، جاودانه و به عنوان نخستین شهید اسلام در تاریخ اسلام ثبت شده است.

امّ سلمه

ایشان هند بنت سهیل مشهور به ابی امیّة بن مغیرة قریشی مخزومی، أمّ سلمة می‌باشند.4

او یکی از امّهات المؤمنین بوده که در سال چهارم هجری قمری با رسول الله(ص) ازدواج نمود.

از زنانی قدیم در اسلام و زن عاقل و با اخلاق که همراه همسر اوّلش (ابوسلمة بن عبد الاسد) به سوی «مدینه» هجرت نمود. شوهرش در مدینه بر اثر زخمی که داشت، وفات یافت. ابوبکر از او خواست که با وی ازدواج نماید؛ امّا امّ سلمه ابا ورزید. وی در مدینة طیبه وفات نمود. از او در کتب حدیثی، ۳۷۸ حدیث روایت نقل شده است.

شیخ محمود صواف در مورد او و زشادت‌هایش می‌گوید:

پیامبر(ص) با امّ سلمه ازدواج کرد. نامش هند دختر ابی امیّه بود. تاریخ اسلام برای این زن خاطر بزرگی را در صفحات خود به یادگار گذاشته است؛ چرا که او از جمله زنان مشهور، با ایمان و جانبازی بود که در پشت جبهة مجاهدان در «جنگ احد» خدمت می‌کرد. او دارای عقلی درخشان و نظری درست بود. حوادث بسیار زیادی را در راه آرمان اسلامی‌اش دید؛ امّا هیچگاه این صدمات او را از پای در نیاورد؛ بلکه ایمان و استقامت و پایداری او را بیش از حد ساخت.

او به پاس حفظ دین خود، همراه همسرش ابوسلمه عبدالله بن عبدالاسد به سرزمین «حبشه» هجرت کرد. همسرش ابوسلمه پسر عمّ رسول الله(ص) و برادر رضاعی‌شان بود.

او مجاهد قهرمانی بود که سختی‌ها و رنج‌های زیاد را دید؛ امّا هرگز در مقابل این‌همه مصائب و مشکلات در راه خدا دلسرد، سست و ناتوان نگردید.

در جنگ سرنوشت‌ساز احد به خوبی از بوتة آزمایش در آمد و مانند مردان مخلص و عاشق مرگ، به جهاد پرداخت تا جایی که به شدّت مجروح گردید و زخم‌هایی خونین برداشت. هنگامی که بهبودی یافت و زخم‌هایش خوب شد، رسول الله(ص) پرچم جهاد با قوم بنی اسد را به دست او سپردند. سپس به نبرد پرداخت و مبارزه نمود تا اینکه دوباره زخم‌هایش عودت کرد و دردش شدّت یافت تا جایی که بر بستر افتاد و آنگاه که در حال احتضار بود، رسول الله(ص) او را عیادت فرمودند و در کنارش ماند تا او به جوار رحمت الهی پیوست و آنگاه رسول الله(ص) با دست مبارکشان چشمان او را بستند و برای او بهشت طلبیدند. سپس به امّ سلمه تسلیت عرض کردند و دست مهر و محبّت بر شانه‌های چهار یتیمش (بره، سلمه و عمره و دره) کشید.

از امّ سلمه روایت شده است که گفت: از رسول‌الله(ص) شنیدم که فرمودند:

«هیچ مسلمانی به مصیبتی دچار نمی‌گردد؛ مگر آنکه استرجاع را بخواند (یعنی «إِنَّا للّه و إنّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ») و بگوید: پروردگارا! مرا در مصیبتم پاداش ده و بهتر از آنچه از دست‌داده‌ام، به من عطا فرما؛ مگر اینکه الله بهتر از آنچه که از دست داده است، به او عنایت کند.»

هنگامی که شوهرش ابو سلمه در گذشت، در حالی که امّ سلمه احترام خاصّی برای ایشان قائل بود، به یاد سخن پیامبر(ص) افتاد و به خود گفت: چه کسی می‌تواند از ابوسلمه بهتر باشد؟

ابو سلمه مردی بود که به مقام صحابه رسید و در بسیاری از معارک با رسول الله(ص) همراه گشت؛ امّا با همة این خیالات او به دستور رسول الله(ص) عمل نموده و استرجاع گفت و دعا را خواند. لذا الله به او پاداشی به مراتب بالاتر و نیکوتر عنایت کرد و با وصلت رسول‌الله(ص) او را به کمال بزرگی رساند؛ چرا که پس از تمام شدن زمان عدّه، محمّد مصطفی(ص) از او خواستگاری نمودند و به او آرامش دادند و در پناه خود گرفتند؛ به سبب لطف به او و دلسوزی و رحمت بر فرزندان یتیم برادر رضاعی‌شان، به جهت گرامیداشت برادر شهیدشان تا بعد از او، زن و فرزندانش به ذلّت و خواری نیفتند.

هنگامی که رسول الله(ص) از او خواستگاری نمودند، در پاسخ معذرت خواسته و گفت: من زنی سالخورده و مادر تعدادی یتیم و به شدّت غیرتمندم.

رسول الله(ص) در پاسخ به امّ سلمه به فرستاده‌شان فرمودند که:

این سخن را به او بگوید: فرزندان یتیم تو را تحت کفالت خود درمی‌آورم و از الله طلب می‌کنم تا آن وابستگی را که به شوهر خود داری، از قلبت بزداید و به سالخوردگی هم توجّهی ننمایی.»

و لذا بعد از توافق با امّ سلمه با او ازدواج کردند و به سرپرستی و تربیت یتیم‌های او همّت گماردند و در قلب بزرگشان، آنان را به‌گونه‌ای جای دادند که آنا هرگز احساس نمی‌کردند پدرشان را از دست داده‌اند؛ چرا که رسول الله(ص) به آنان پدری مهربان‌تر از پدرشان و سروری والاتر از آقایشان که همان رسول مهربان باشد، عنایت فرموده بودند.

آری؛ آن رسول مهربانی برای هر کسی از جهت آقایی و رحم و شفقت، کافی است.

این ازدواج چه پیامی با خود دارد؟ آیا در این ازدواج لطیف‌ترین و شورانگیزترین مثال برای دستگیری، شهامت و جوانمردی نیست؟

البتّه این کمترین چیزی است که بتوان با آن، سرور عالم هستی، آن رسول و حبیب الله، یعنی محمّد مصطفی(ص) را با آن توصیف کرد.

اگر پیامبر امین(ص) کمترین رغبتی به لذایذ و شهوت می‌داشتند - حاشا از این سخن! بلکه هزاران هزار مرتبه حاشا از این سخن! - چه بسیار میادینی جلویشان باز بود و بی‌شک از چنین ازدواج‌هایی بی‌نیاز بودند؛ ازدواج با بیوه‌ای که دارای چهار فرزند یتیم است و چه بسیارند دختران زیبا و

دوشیزگان باکره؛ امّا وفاداری و بلندهمّتی رسول الله(ص) را بر آن می‌دارد که به چنین ازدواج انسانی عظیم که موجب صلة رحم و وفای به حقّ برادر رضاعی‌شان منجر می‌گردد، اقدام کنند و با این حرکتشان، عالی‌ترین اسوه برای دستگیری، جوانمردی، وفاداری و کمال انسانی شدند. پس درود و سلام خدا بر این چنین پیامبر بزرگواری که نمونة کامل رحم و شفقت در جامعة انسانیت هستند.5

امّ عماره

ایشان نسیبه بنت کعب بن عوف مازنیه انصاری از بنی نجّار می‌باشد.6

او یکی از شجاع‌ترین زنان در تاریخ یاد شده است.

در جاهلیت شوهر او، زید بن عاصم مازنی وفات نمود، سپس با غزیةبن عامر مازنی ازدواج کرد و به کاروان مسلمانان پیوست.

زرکلی می‌نویسد: او در بیعت عقبه، احد، حدیبیه، خیبر، عمرة القضاء و حنین اشتراک داشته است.

او یکی از دو زنی بود که در بیعت عقبه با هفتاد مرد، شرف ملاقات و بیعت با رسول خدا(ص) را حاصل نمود.

همچنین در غزوات زیادی شرکت کرده و با کفّار پیکار می‌نمود و مجاهدان را خدمت می‌کرد. در بدن او بسیاری از آثار زخم نیزه و شمشیر وجود داشت؛ چنان‌که پیامبر(ص) درباره‌اش می‌فرمودند:

«در غزوة احد این طرف و آن طرف را می‌دیدم. پس می‌دیدم که امّ عمّاره در دفاع از من می‌جنگد.»

در غزوة احد که مشرکان بر مسلمانان غلبه یافتند، بر نبیّ اکرم(ص) هجوم بردند. در اطراف پیامبر(ص) نُه تن از صحابه باقی بودند که معرکه‌ای بین مشرکان و این نه نفر درگفت.

آخرین کسی که در این نبرد جراحت برداشت و به زمین افتاد، عمارة بن یزید بن السکن بود. بعد از او تعدادی از مسلمانان نزد پیامبر(ص) آمده، از ایشان دفاع نموده، مشرکان را از عماره راندند. او هم در حالی که سرش بالای قدم‌های رسول الله(ص) بود، جام شهادت را نوشید.

بعد از شهادت ابن سکر، پیامبر(ص) در میان دو قریشی باقی ماندند: صلحة بن عبیدالله و سعد بن ابی وقاص. در میان قهرمانانی که از رسول خدا(ص) به دفاع مشغول بودند، ابودجانه، مصعب بن عمیر، علی بن ابیطالب(ع)، سهل بن احنف، مالک بن سنان و... حضور داشتند.8

امّ عماره در مقابل ابن قمئه ایستاده و دفاع می‌نمود. این قمئه با شمشیرش بر وی حمله نموده و شانة وی بر اثر ضربه شمشیر زخم عمیقی برداشت. او نیز بر ابن قمئه چندین حمله نموده، ولی به جهت اینکه دو لباس جنگی پوشیده بود، نجات یافت. امّ عماره مشغول جنگیدن بود تا اینکه دوازده زخم برداشت.

او در آغاز اسلام در بیعت عقبه با تعدادی از مردان مسلمان از مدینه به مکّه آمده، با پیامبر اسلام(ص) بیعت نموده، مسلمان شد. برای دفاع از دین مقدّس اسلام و قوانین عادلانه‌اش که عزّت‌بخش زنان و دختران در حیات اجتماعی بوده، در غزوه‌های احد، حدیبیه، خیبر، عمرة القضاء، حنین و یمامه شرکت داشت.

قهرمانی وی در غزوة احد زمانی آغاز شد که مشکی از آب را به دوش کشیده و به طرف کوه احد در حرکت شد. خودش می‌گوید:

وقتی متوجّه شدم که مشرکان غلبه نموده و بر پیامبر اسلام(ص) هجوم بردند و می‌خواستند رسول الله را به قتل برسانند، خود را به نزدش رساندم و هر کافری را که می‌خواست به رسول خدا(ص) نزدیک شود، به عقب می‌راندم و هر سپری که به دستم می‌رسید، سرسختانه دفاع می‌نمودم و هرگاه کسی زخمی می‌شد، فوراً پارچه را دود نموده، با خاکستر آن مکان زخم را پر می‌نمودم تا خون زخم آن صحابی توقّف کند.

امّ عماره در این جنگ به شدّت زخمی شد و در دفاع از مقدّسات اسلامی و به ویژه شخص پیامبر(ص) سیزده زخم برداشت.

امّ سعید می‌گوید:

من در شانة وی یک زخم بسیار عمیق دیدم. از او پرسیدم که این زخم چگونه بر تو وارد شده؟ گفت: در جنگ احد زمانی که مردم، پریشان به هر طرف می‌رفتند، یک تن از دشمنان اسلام به نام ابن قمیه به طرف پیامبر(ص) آمده و می‌گفت: محمّد کجاست؟ اگر امروز او زنده بماند، برای من نجاتی نخواهد بود. من مصعب بن عمیر و چند نفر دیگر جلوی او را گرفتیم. چندین بار بر این دشمن خدا و پیامبر(ص) حمله کردم؛ ولی زره دو لایه پوشیده بود و حملة مرا دفاع می‌کرد. سرانجام این دشمن انسانیت، شمشیری بر من زد که به شانه‌ام اصابت کرد و این زخم چنان شدید بود که یک سال آن را معالجه کردم؛ امّا خوب نشد.

بعد از آن در غزوة «حمراء الاسد» خواست شرکت نماید؛ ولی به سبب این زخم سخت نتوانست و زمانی که پیامبر(ص) بازگشتند، قبل از همه در مورد وی پرسیدند که وضعیت سلامتش چطور است. وقتی خبردار شدند که بهتر شده، از سلامت زن قهرمانی که خود را در مقابل دشمنان اسلام قرار داده و در راه دفاع از شخصیت رسول خدا(ص) زخم شدیدی برداشته، بسیار خوشحال شدند.

علاوه بر این زخم، چند زخم دیگر نیزه هم در بدن این زن قهرمان دیده می‌شد. او می‌گفت:

علّت همة این زخم‌ها این بود که ما مسلمانان پیاده و دشمنان اسلام سوار بر اسب بودند. هرگاه ما نیز سوار می‌بودیم، آنگاه قوّت ایمان پیروان پیامبر(ص) را درک می‌کردند.

یک بار اسب‌سواری بر من حمله کرد و من با سپر خود، او را دفع کردم. وقتی می‌خواست به کس دیگری حمله کند، من از عقب حمله‌ور شدم و ساق اسب او را با شمشیر زخم نمودم. اسب و اسب‌سوار بر زمین افتادند. در این هنگام رسول الله پسرم را صدا زدند. او به کمکم آمد. من و پسرم با هم این دشمن اسلام را به سزایش رساندیم.

پسرش عبدالله می‌گوید:

دست چپم شدیداً زخمی شد. مادرم پارچه را کشید، دستم را بست و به من امر نمود که: برو با دشمنان حق مقابله کن. وقتی رسول الله(ص) این صحنه را دیدند، فرمودند: «ای امّ عماره! غیرتی که شما داری، هیچ‌کسی ندارد.»

رسول الله چندین مرتبه در حقّ وی و خانواده‌اش دعا وایشان را توصیف نمودند:

در همین هنگام مشرکی به طرف ما آمد. رسول‌الله(ص) فرمودند:

«این همان مشرکی است که پسرت را زخم نمود.»

من فوراً به وی حمله نموده، پایش را زخمی کردم. رسول الله(ص) تبسّمی نموده، فرمودند: «انتقام پسرت را گرفتی.»

امّ عماره می‌گوید:

وقتی پیامبر(ص) برای من دعا می‌کردند، به ایشان گفتم: ای پیامبر(ص)! بر من دعا کن که همراه شما در جنّت الهی یک جا باشم.

رسول خدا(ص) این دعا را در حقّ وی نمودند.

او می‌گفت: بعد از این دعا من هیچ پروایی ندارم که در دنیا چه مصیبت‌هایی بر من گذشته است.

وی در «جنگ یمامه» نیز حضور داشت و مسلمانان در آنجا از دلیری‌هایش در حیرت افتادند. در همین نبرد یک دست او توسّط دشمن قطع شد. سپس در اواخر عمرش به مدینه آمد تا دستش را مداوا کند.9

پی‌نوشت‌ها: