محرومیت‌ها، فرصت‌ها و موهبت‌ها

بیانات آیت‏الله بهجت؟ره؟

شدیدترین مصیبت

فکر می‌کنم که مصیبت امام حسن عسکری(ع) از مصائب آبای مطهّرش، خیلی خیلی شدیدتر بود؛ به جهت اینکه دید و رسید به آنچه که حضرت رسول(ص) فرموده بودند که: «غیبت می‌کند و بعد که زمین از ظلم و جور پر بشود، ظهور می‌کند.» دید که وقتش شده است. چقدر این مطلب بر او سخت بود. [امام عسکری(ع) به امام عصر(عج) وصیّت نمود که:]

«یا سیّد اهل بیته! در بلاد نمان و به بیابان‌ها برو. جایی نمان که تو را ببینند و بشناسند و بکشند.»1

همین کار را هم کرد.بنابراین به حسب ظاهر، راه منحصر به ظهور حضرت، در حکومت حقّه و در حکومت عادله است و این هم وقتش با خداست.

آمادة کردن شیعه برای دوران غیبت

حضرت امام حسن عسکری(ع) خیلی سعی بر این داشت که مردم را برای غیبت آماده کند؛ حتّی گاهی [بین خود و مراجعان] پرده می‌انداخت [تا مردم به ندیدن امام(عج) عادت کنند]. خود غیبت صغرا هم همین جهت آماده‌سازی را دارد. باید شیعه برای این زمان سخت آماده شود. تعبیر ظهور اصغر هم ممکن است تعبیر از مقدّمات ظهور تا استقرار آن باشد.

در بین علمای «نجف»، بعضی‌ها که اهل علم جفر و اینها بودند، مبعِّد این قضیه (ظهور) بودند و به کسی گفته بودند: نه تو می‌بینی، نه فرزند تو و نه نوة تو و نه... ! در مقابل، بعضی‌ها مقرِّب بوده‌اند. شاهد این عدّه، در و دیوار است. هر چیزی یک زبانی دارد. ما زبان در و دیوار را بلد نیستیم!

«و لکن شما تسبیح آنها را نمی‌فهمید.»2

گدازنده‌تر از غم سیّدالشّهداء(ع)

وقتی تأمّل می‌کنیم، می‌بینیم همة قضایای امام حسین(ع) در یک روز واقع شد و وقتی مردم «کوفه» و «بصره» از قضیة شهادت آن حضرت مطّلع شدند، ناراحت شدند و خدا می‌داند که اهل ایمان از ابتلای آن حضرت و شهادت و اسارت اهل بیت(ع) چقدر ناراحت بودند؛ به حدّی که گویا باورشان نمی‌شد. در طول این مدّت، دل اهل ایمان خون بود؛ امّا ما بیش از هزار سال است که گرفتاریم و حضرت حجّت(عج) گرفتار است و دشمن‌ها نمی‌گذارند بیاید و او را حبس کرده‌اند. آیا حبسی از این بالاتر که نتواند خود را در هیچ آبادی نشان دهد و خود را معرّفی کند؟

در این مافوق هزار سال که آن حضرت در زندان است، خدا می‌داند که قلوب اهل ایمان چقدر خون است. آیا شایسته است که حضرت غایب(عج) در مصائب و گرفتاری، شبیه قضیة حسین بن علی(ع) به این مدّت طولانی گرفتار باشد و ما برقصیم و شادی کنیم؟

اندوه امام صادق(ع) از غیبت

حضرت صادق (ع) مثل اینکه ناله می‌کند، گریه می‌کند و چه‌ها می‌کند [و به این مضمون می‌فرماید]:

«غیبت تو مرا اندوگین ساخت.»3

این چه غیبتی خواهد بود؟ بعضی روایت‌ها دارد: «حَتَّی یَرجِعَ أَکثَرُ القَائِلِنَ بِإِمَامَتِهِ.»4 چه عرض کنیم که چه خواهد بود؟ باید تسلیم باشیم. اصل غیبت را اگر تسلیم هستیم، باید مقدار و آمد (سرآمد) غیبت را هم تسلیم باشیم. [مردم] کشته می‌شوند و... سفیانی می‌آید و به نام می‌کشد. هر که اسمش محمّد یا علی یا فاطمه یا... باشد، از بنی‌هاشم باشد یا از بنی‌عبّاس، از هر کدام که باشد، می‌گیرد و می‌کشد.5 بعد می‌آیند و می‌گویند بابا! پدر ما اسم ما را گذاشته، ما که گناهی نکرده‌ایم. او می‌گوید: خیلی خب. فلان اسم و فلان اسم را نکشید. بقیّه را بکشید! تمام حرف‌ها بر سر سفیانی است که وقتی بیاید، چه کارهایی را در آن مدّت کم - مدّتش خیلی هم نیست - انجام می‌دهد؛ امّا خدا می‌داند که چه می‌کند. حتّی روایت دارد که امام صادق(ع) نامة ابومسلم خراسانی را بدون اینکه بخواند، جلوی همان نامه‌آور، انداخت توی چراغ و سوزاند [و فرمود:] «کجا شده قضیة سفیانی؟ تا قضیة سفیانی نشود، این کار شدنی نیست.»

از حکمت‌های غیبت

امام عصر(عج) برای حفظ کیان اسلام غایب شده است؛ نه برای شخص خودش.

راه آنها راه نیست

کأنّ در زمان غیبت باید در صدد فهم صحیح یک معنای منفی بود و آن اینکه این راهی که اوّلی و دومی رفتند، برای دنیا و آخرت ضرر است و خلاصه راه این نیست. این جانب نفی.

و امّا جانب اثبات اینکه پس اکنون راه چیست؟ با تأمّل در آنچه گفته شد، معلوم می‌گردد.

فقدان نبی(ص)، غیبت وصی(عج)

یک زمانی بود که نبوّت آزاد بود [و ممکن بود که خداوند فردی را به پیامبری برگزیند]؛ امّا بعد، [نبوّت] ختم شد [؛ ولی همچنان دسترسی به نبیّ و وصیّ او باقی بود] و تکمیل آن [ختم نبوّت]، با مسئلة غیبت شد [که نه تنها دیگر دسترسی به شخص نبی نیست، بلکه دسترسی به وصیّ او هم نیز نیست]. باید انسان پشت پرده را نگاه کند و ببیند حرکت به کدام طرف است.6

روایات به منزلة استمرار نبوّت در عصر غیبت

کسی که تا زمان غیبت کبرا نبوّت را باقی می‌داند، به جهت اینکه بقای ائمّه(ع) کلماتش حجّت است، مثل بقای خود نبیّ (ص) است. منتها اگر نبی بود، وحی در این زمان متجدّد می‌شد؛ امّا حالا که نبی نیست، وحی‌هایی که به وصیّ خودش القا کرده بود، هر کدام سر وقتش ظاهر می‌شود و این به منزلة این است که تا زمان غیبت کبرا نبی هست.

در دوران غیبت، راه سعادت بسته نیست

گفته می‌شود که پیغمبر اکرم(ص) رحلت کرده، امام زمان(عج) هم غایب است و کسی به آن حضرت دسترسی ندارد که به فریاد او برسد. بنابراین ما مستضعف و محروم از سعادت و بیچاره‌ایم. آیا این‌گونه است؟

خیر؛ این‌گونه نیست؛ زیرا عقل و شرع برای ما ثابت می‌کند که یک فرد متدیّن و عاقل، می‌تواند شئون دینی خود را اداره کند؛ زیرا دفتر دین و دستورات شرعیه در اختیار ماست. اگر [هم] ندانست و نتوانست، باید - به حکم عقل و عقلا - از دیگران که می‌دانند، سؤال کند و از راه عقل و دیانت، صحّت و سقم جواب را تشخیص دهد؛ چون عاقل است و در هر جا که راه برای او روشن نشد، احتیاط برای او طریق نجات است. پس هیچگاه راه سعادت برای انسان بسته نیست.

کرامتی برای ثابت‌قدمان در دوران غیبت

چه نعمت بزرگی را از ما گرفتند و چه گناه عظیمی را مرتکب شدند که بین ما و وصیّ پیغمبر(ص) که از انبیای سَلَف افضل است، جدایی انداختند! اگرچه عبادت در زمان غیبت، افضل از عبادت در زمان ظهور است7 و این خود کرامتی از سوی خدا است که شامل حال افرادی که در زمان غیبت ثابت‌قدم هستند، کرده است.

امکان رسیدن به مقامات اولیاء در عصر غیبت

مگر همه سلمان یا ابوذر؟ره؟ می‌شوند که با وجود تمام بلاها، صبر کردند یا مثل عمّار که حتّی حاضر به کشته شدن گردید؟8 درب مقاماتی که آنان بدان رسیدند، بسته شده است. تمام دنیا و ما فیها ارزش یک نماز شب سلمان را ندارد! روی پوست گوسفندی می‌نشست و مصلّای عجیب و غریبی داشت. در روایتی اثاثیه و لوازم منزلش را برشمرده: یک پوست، یک کیسه آرد و... ؛ ولی باز گریه می‌کرده که فردا [ی قیامت] بارش سنگین است.9 سلمان چه مقامی داشت و ضدّ او، یعنی معاویه چه مقامی!

البتّه چه بسا بتوان از اینکه فرموده‌اند: «عبادت در غیبت، افضل از عبادت در حال حضور است.»10 استفاده کرد که مقامات بالاتری برای ما ممکن است! مقصودم این است که اگر ما در زمان حضرت رسول(ص) بودیم و می‌دیدیم که در اطراف آن حضرت، امثال سلمان هستند که دارای مقاماتی هستند، چقدر به آن مقامات عالیه تشویق می‌شدیم؛ ولی کسی که آنها را نمی‌بیند، از تحصیل آن معذور است؛ زیرا تردید برای او حاصل می‌شود که آیا این‌گونه مقامات برای او حاصل می‌شود یا خیر؟

امّا ما نیز از کرامات علما، عجایب و غرایبی دیده‌ایم که نمی‌شود بیان کرد و تعجّب می‌کردیم که چرا دیگران می‌بینند و اسمش را هم نمی‌آورند! ولی نمی‌دانم چرا باز نسبت به تحصیل آن مقامات بی‌تفاوت هستیم.

برتری عبادت در زمان غیبت از زمان حضور

وای بر ما از آن روزی که «قرآن» یا عترت را از ما بگیرند! گرفتن هر کدام، گرفتن دیگری هم هست؛ زیرا این دو از هم جدا

نمی‌شوند: «لَن یفتَرِقا»؛ نه در خارج و نه در اعتقاد: «حَتَی یرِدا عَلَیَّ الحَوضَ؛ تا اینکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.» تنها کسانی از حوض خواهند نوشید که با قرآن و عترت با هم باشند. عدّه‌ای هستند که همیشه موفّق هستند؛ ولی بعضی مانند کودک یتیم بدون سرپرست هستند و به عمد یا بدون عمد به هر جهت روی می‌آورند؛ البتّه فی الجمله معذور هستند، به دلیل عدم حضور امام زمان(عج). بنابراین ممکن است به چنین شخصی گفته شود: راست می‌گویی، معذوری؛ خیلی چیزها را ندیدی و نمی‌دانی. حق داری؛ چون در زمان غیبت به سر می‌بری و از پدر روحانی و معنوی دستت کوتاه است که نتوانستی سلمان بشوی؛ سلمانی که «به عمل اوّل و آخر آگاه بود.»11 [و از مغیّبات خبر می‌داد]

و فرمود که: «عبادت در زمان غیبت، از [عبادت در] زمان حضور افضل است.»12 و نیز به اصحاب خود می‌فرمود: «شما اصحاب من هستید و آنان برادران من هستند. چقدر به دیدار برادرانم مشتاقم! آنان به سیاهی‌ای بر روی سفیدی13 ایمان آوردند.»14 کنایه از اینکه در زمانی که مرا ندیده‌اند، به من ایمان آورده‌اند.

دوران محرومیت بشر

با اینکه به ما نه وحی می‌شود و نه الهام، امّا به آن واسطه‌ای که به او وحی و الهام می‌شود، توجّه نمی‌کنیم؛ در حالی که در تمام گرفتاری‌ها - اعمّ از معنوی و صوری، دنیوی و اخروی - می‌توان به آن واسطة فیض (امام عصر(عج)) رجوع کرد. اگر مردم سیم تلگرافشان با واسطة فیض قطع شود، مثل زمان عدم دسترسی به پیغمبر(ص)، دوران محرومیت بشر خواهد بود.

ما را از عالِم مطلق محروم کرده‌اند

پیامبر(ص) در آن روایت فرمود: «این کار را بکند.» (ان تفعل کذا، ان تفعل کذا تا چهل تا) یا سنن یا تکالیف یا مجموع سنن و تکالیف، تا چهل حدیث را جمع می‌کند در یک حدیث. در یک مجلس، چهل حدیث را این‌طور می‌فرماید. شما ببینید در یک حدیث، اربعون حدیثاً را جمع کرده است. چقدر محرومیت برای ما آورده شده است از اینکه ما باید چهل روز سر یک مسئله گیر باشیم و ول بدهیم! شنیده‌ام و یادم می‌آید که بعضی‌ها در یک ماه، تقریباً شانزده روز سر یک مسئله مباحثه کرده‌اند و آخرش هم مثل اینکه با احتیاط خارج شده‌اند.

اینها از چیست؟ از این است که [دست] عالِم مطلق - عالِم به حقایق شریعه که دیگر نگوید نمی‌دانم، دیگر نگوید آیا هست یا آیا نیست و نگوید احتیاط در مسئله - را بسته‌اند. [آن آقا] رساله نوشته است، محقّق است حسابی؛ امّا آخرش می‌گوید: مسئله از شائبة اشکال خالی نیست. بیچاره چه بکند؟ نمی‌تواند، راه ندارد.

چه می‌شد اگر ما یک کسی را داشتیم که ما را تعلیم می‌کرد و ما می‌توانستیم در زمان کمی عالم بشویم و برویم دیگران را تعلیم بکنیم و مشغول عمل به معلوماتمان بشویم و علاوه بر استفاده‌های علمی و تعلیمی، استفاده‌های عملی داشته باشیم. چه می‌شد؟ چه ضرری داشت به کاسه کوزه‌های سلاطین و رؤسا؟! از خوف اینکه مبادا روزی یک هجومی بشود و ملک از دستشان برود، [ائمّه(ع) را] آورده‌اند نزدیک خودشان، در شهر خودشان. آنها را در عسکر، به سربازخانه آورده‌اند. مع ذلک مگر از اذّیت دست می‌کشند؟ مگر از فکر کشتن آنها منصرف می‌شوند؟ «یَطعُنُ فی دَولَتِی!»15 شما او را آوردی در خانة خودت، باز هم از او دست برنمی‌داری؟ قبری جلویش کندند که بله، این جای شماست.

محرومیت از احکام شرع

زراره در یک روز در یک مجلس، هشت حکم و مسئله دربارة وضو از محضر امام [باقر(ع)] یاد گرفت؛16 امّا در زمان غیبت و حیلولت،17 میان مردم و معصوم(عج)، برخی از بزرگان که درس خارج می‌گفتند، شانزده روز از ایّام تحصیلی را که با محاسبة تعطیلی‌ها یک ماه می‌شد، برای یک مسئله طول داد و آخرش با احتیاط از مسئله خارج شد و نتوانست حکم واقعی آن را به دست آورد و فتوا بدهد؛ زیرا نمی‌شود بدون ظفر (دست یافتن) به دلیل شرعی، از مسئله خارج شد و بدون دلیل فتوا صادر نمود.

آری؛ با حیلولت و فاصله انداختن میان مردم و امام(عج)، نگذاشتند حتّی مسئلة [شرعی]

یاد بگیریم؛ تا چه رسد به عمل به مسائل. چقدر خیانت است! از مسئله‌گویی اهل بیت(ع) هم ترسیدند که مردم بفهمند مخالفان باطلند! لذا منصور ملعون گفت: به خدا سوگند! تَیم و عَدی را بر آنان - علویان و اهل بیت(ع) - مقدّم خواهم داشت.18

بی‌بهره ماندن از منبع علم و حکمت

چقدر ما را محورم کرده‌اند! اگر ما در محضر معصوم - آن کسی که واسط بین ما و خداست - بودیم، در یک مجلس می‌توانستیم چند کتاب فقهی استفاده کنیم و مجالس بعد برای چیزهای دیگر باشد؛ چه برسد به اینکه در یک فرع، این‌قدر معطّل شویم. چقدر محرومیت است برای ما که برای فهم یک مسئله چهل روز درس را طول می‌دهیم!

چه می‌شد اگر کسی19 را داشتیم که عالم به حقایق و شریعت بود و فیض حضور او نیز داشتیم تا در زمان کم، احکام را به ما تعلیم می‌کرد و نمی‌گفت: نمی‌دانم یا اینکه: آیا چنین است یا نیست و احتیاط کنید و به جای این‌همه سرگردانی و حیرت و صرف وقت در تحصیل و تعلیم، به عمل می‌پرداختیم و مشغول عمل می‌شدیم و به معرفت خدا که برای او آفریده شده‌ایم، دست می‌یافتیم. کاری کردیم که خود را از منابع فیض و رحمت و چشمه‌های نور و حکمت محروم ساختیم و از روز اوّل تا به حال، عترت را کنار گذاشتیم و نخواستیم از آنها پیروی کنیم و در راه آنها باشیم! خودمان بر سر خودمان چه آورده‌ایم؟ راه استفاده را از بین برده‌ایم.

سختی کار برای علم در دوران غیبت

ببینید با اینکه بالاترین افعال الهیه در عصر غیبت، روحانیت و مرجعیت و تدریس و قضا و افتاست، چقدر خطر در آن است؟! لذا غیر از حفظ خدا، هیچ چاره و مَناصی (پناهگاه) نیست.

هرچند در روایت آمده است: «گرفتاری‌ها و ابتلائات به صورت مساوی و یکسان میان مردم تقسیم شده است.»20 ولی با این کارها کاسة صبر در ابتلائات پُر می‌شود و شاید کار اینها (فقهای عظام در زمان غیبت) از کار انبیاء(ع) غیر از انبیای اوالوالعزم(ع) مشکل‌تر باشد؛ زیرا آنها با وحی و تأیید ملائکه پیش می‌رفتند یا توقف می‌کردند؛ امّا اینها باید به حکم واقعی، ظنّ معتبر پیدا کنند و گاهی هم از دلیل لفظی خبری نیست و با اصول عملیّه باید حکم ظاهری را پیدا و بعد پیاده و بدان عمل کنند. لذا می‌توان گفت: کار اینها بسیار مشکل و جهل در اینها زیاد است؛ بر خلافِ انبیاء(ع) که از جهل و خطیئه پاک و منزّه بودند.

دیگر اینکه شیطان طمع دارد که عالَمی را به وسیلة یکی از اینها خراب و فاسد کند؛ ولی انبیاء(ع) از هر جهت پاک و مصون و معصوم بودند؛ چنان‌که نقل شده است ابلیس نزد حضرت یحیی(ع) مجسّم شد و به ایشان گفت: به تو پنج موعظه می‌کنم. اوّل و دوم و سوم و چهارم را گفت؛ واقعاً موعظه‌های بسیار خوبی بودند. در اینجا حضرت یحیی(ع) فرمود: دیگر بس است؛ زیرا می‌دانم در پنجمین موعظه خراب می‌کنی. برو پی کارت. ابلیس راهش را گرفت و رفت؛ ولی کار علما و فقها مشکل است.

آیا اگر غیر آنچه که [علمای سابق] فهمیده‌اند، فهمیدیم، اشکالی پیدا می‌شود؟ شاید بعد از ما هم عدّه‌ای پیدا بشوند که با سابقان مخالف بشوند. معلوم نیست [دوران غیبت] چقدر طول می‌کشد. بنابراین ما نباید استنباط و استخراج متأخّران را حجّت قرار دهیم. آنها ولو فرض کنید در میانشان معصوم، از خطیئه خیلی پیدا شده است - علمای بزرگوار، ماشاء الله، حتّی متأخّرانشان - امّا معصوم از خطا بودن را در غیر همان‌هایی که صاحب منصب21 هستند، نمی‌توانیم یقین پیدا کنیم؛ چه [منصب] نبوّت و چه وصایت.

پی نوشت‌ها: