اسماء لفظی و اسماء عینی

مرتضی مهدوی یگانه

امام زمان خود را بهتر بشناسیم

در جلسة هفتگی استاد حسینی به موقع حاضر شدم. ایشان بحثی در مورد شناخت امام عصر(عج) داشت. در جلسة این هفته، آیة 180 »سورة اعراف» را مطرح کرد که می‌فرماید:

«برای خدا نام‌هایی نیکو (حسنا) است. پس خدا را با این اسماء بخوانید.»1

استاد در توضیحات خود می‌گفت:

این آیه در ظاهر می‌فرماید: بهترین نام‌ها از آن خداوند است؛ زیرا بهترین کمالات مخصوص او است. اگر بخواهیم از آن کمالات، مثل علم، قدرت، رحمت و امثال اینها تعبیر بیاوریم، می‌شود نام و اسم. پس بهترین نام‌ها مخصوص خداوند خواهد بود.

سپس توضیح داد:

معنای بهترین هم این نیست که مثلاً خدا قدرتی دارد و مخلوق او هم قدرتی دارد؛ منتها قدرت خداوند بیشتر است یا علم او بالاتر است و همچنین... بلکه معنایش این است که همة علوم، همة قدرت، همة رحمت و همة کمالات، مخصوص اوست و اگر در مخلوق نیز از این کمالات چیزی دیده می‌شود، ظهور آن کمالات الهی در مخلوق است. پس همة کمالات (تمام علوم، تمام قدرت و...) همه‌اش مال خداست و هیچ‌کس در هیچ کمال و صفتی از صفات با خدا شریک نیست. علم من و شما نیز از علم خدا سرچشمه گرفته؛ قدرتمان نیز همین‌طور و... .

ما هیچ چیز از خودمان نداریم؛ چرا که اصلاً اصل وجودمان از او است؛ چه برسد به توابع و فروعات وجودمان.

ایشان ادامه داد:

به هر حال تمام کمالات مال خداست و کسی در آنها با او شریک نیست. پس تعابیر برخاسته از این کمالات، یعنی اسماء حسنا یا بهترین نام‌ها نیز مخصوص خداست و کسی در آنها با او شرکت ندارد. از این‌رو می‌فرماید:

«وَ لِلّهِ الْأَسْماءُ الحُسْنی»؛ یعنی تمام نام‌های نیکو یا بهترین نام‌ها مخصوص او است (لله جار و مجرور است و مقدّم شده، انحصار را می‌رساند؛ یعنی فقط و فقط کامل خداوند است).

نام‌های لفظی و نام‌های عینی

در اینجا من از استاد پرسیدم: ببخشید، منظور از نام‌ها همین نام‌های لفظی است که در «قرآن» آمده است؟ استاد حسینی گفت:

این نام‌های لفظی حقیقت و ملکوتی دارد که مسمّا نامیده می‌شود؛ یعنی حقیقتی که این الفاظ بر آن اطلاق گردد و آن خدای متعال است. مسمّا یکی است؛ ولی اسماء متعدّد است منتها حقایق این اسماء در این عالم ظهورراتی در پدیده‌های این عالم دارد که آن پدیده‌ها را مظهر این اسماء قرار می‌دهد؛ یعنی فرضاً پدر و مادر محلّ ظهور و مظهر رحمت پروردگار قرار می‌گیرد یا ما انسان‌ها محلّ ظهور مرتبه‌ای نازل از قدرت خدا قرار می‌گیریم و به همین جهت کارهایی را می‌توانیم انجام دهیم؛ ولی به ما تذکّر داده‌اند که خدا و منشأ اصلی این قدرت را که او است، فراموش نکنیم و بگوییم «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ» و بالأخره همواره باید مرحلة توحید و یاد خدا و صفات او را در خود متحقّق و زنده نگاه داریم.

امام زمان(عج) و صفات الهی

در اینجا یکی از افراد کلاس سؤال کرد: ببخشید استاد! نقش امام زمان(عج) در میان این موجودات و ارتباط ایشان با این بحث چیست؟ استاد گفت:

بله؛ این مطالب گرچه فی نفسه معارف مهمّی بود، امّا در بحث ما به عنوان مقدّمه‌ای مطرح شد که ما

به همین سؤال شما برسیم. اهل معرفت می‌گویند در مرتبه‌ای بالاتر از اسماء لفظی، اسمائی عینی و خارجی داریم که همان مظاهر اسماء و صفات الهی در عالم است و اینها غیر از الفاظ و کلمات است؛ یعنی ما یک بار می‌گوییم عالم و با زبان آن را تلفّظ می‌کنیم؛ امّا یک بار یک انسان دانشمند و عالم را می‌نگریم. آن اسم لفظی است و این اسم عینی.2

امّا نکته‌ای که هست، این است که فرضاً اگر کسی علمش بیشتر از دیگری باشد، جنبة اسمیت او برای صفت علم بیشتر است. لذا این می‌شود اسم بزرگتر از آن یکی. حالا کم کم می‌رسیم به سؤال شما.

موقعیت امام زمان(عج) در عالم این است که استعداد و ظرفیت او برای ظهور صفت علم الهی در او از تمامی موجودات دیگر بیشتر است؛ از این‌رو او می‌شود بزرگترین اسم خدا یا اسم اعظم خدا. در مورد قدرت خدا نیز او می‌شود کسی که تمام قدرت خدا در او متجلّی می‌شود. رحمت و دیگر صفات خدا هم همین‌طور در آن حضرت ظاهر و آشکار می‌گردد. لذا ایشان را می‌توان اسماء الله حسنا دانست؛ یعنی محلّ ظهور و تجلّی تمام اسماء الهی؛ اسمائی که لفظی نیستند؛ بلکه عینی هستند و تعیّن این صفات و کمالات الهی در آن امام جمع گردیده است.

سپس استاد حسینی ادامه داد:

حال که به اینجا رسیدیم می‌توان حدیث امام صادق(ع) در ذیل این آیه را مطرح کرد که فرمودند:

«به خدا سوگند! ما اهل بیت هستیم اسماء حسنای خداوند.»3

روشن است که منظور از آن، اسماء عینی و خارجی است؛ یعنی موجودات و انسان‌های معصوم و کاملی که آئینة وجودشان بیش از همگان می‌تواند نور خدا و تجلّیات و کمالات الهی را منعکس و در عالم منتشر نماید.

سپس ایشان گفت:

در واقع آیة مذکور، ظاهری دارد و باطنی. ظاهر آن همان توضیحاتی بود که ابتدا عرض کردیم و باطنش همین حدیث امام صادق(ع) است و ما در فهم آیات قرآن نباید این مراتب را با هم خلط کنیم. کسی نگوید چطور امام می‌شود اسم الله؟ طبق احادیث فراوان، آیات قرآن ظاهری دارد و باطنی؛ به تعبیر حدیث:

«وَ لَهَا ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ.»4

فرمایش امام صادق(ع) اشاره به باطن آیه دارد و آنچه ابتدا گفتیم، اشاره به ظاهر آن. البتّه ظاهر و باطن باید با هم هماهنگ باشند (نه متضاد) و اینجا با هم کمال هماهنگی را دارند؛ زیرا اسماء لفظی خدا از کلمات او حکایت دارد؛ مثل علم، قدرت،‌صدق، رحمت، کرم و... .

وجود امام(عج) نیز همین صفات و کمالات الهی را حکایت می‌کند؛ یعنی امام در نهایت کرم و رحمت و مهربانی است.

و اگر در جایی لازم شد، قدرت خدا را به نمایش می‌گذارد؛ مثل امام رضا(ع) که به دو شیر نقّاشی شده در روی پرده امر فرمود و شیر واقعی شدند.

یا مثل امام جواد(ع) که در مجلس علمای آن زمان، پاسخ مسائل سخت علمی آنان را دادند؛ ولی آنها نتوانستند پاسخ مسائل امام را بدهند و امام در واقع مرتبه‌ای از مراتب علم الهی را نمایش دادند و البتّه آنها درک نمی‌کردند که در مقابل اسماء عینی خدا قرار گرفته‌اند.

استاد حسینی در اینجا نفسی تازه کرد و گفت:

این حدیث و آن آیه بقیّه‌ای دارند که انشاءالله در جلسة آینده مطرح خواهیم کرد.

پی‌نوشت‌ها: