چیستی نسل و مسئلة نسلی
جامعة جدید همواره در حال تغییر است و تغییرات پر شتاب، از ویژگی‌های جامعة کنونی است. این تغییرات لزوم دگرگونی در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و به هنگام‌سازی آنها را خاطرنشان می‌کند. تغییرات در زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی، خود را در تفاوت‌های میان نسل‌ها بازنمون می‌کنند. نسل‌های مختلف، موقعیت‌ها، رویدادها وضعیت‌های مختلفی را تجربه می‌کند و از این نظر است که سوژه‌های نسلی خویش را نیز دارند. از این نظر مطالعات نسل‌شناختی، دارای اهمّیت ویژه‌ای است.
در تعریف نسل آمده است:
فاصلة میان والدین با فرزندانشان.
بدین ترتیب ما شاهد حضور سه نسل در هر دوره هستیم؛ پدربزرگان و مادربزرگان، پدران و مادران و فرزندان.
در تعریف دیگری از نسل آمده است:
گروهی از افراد که در فاصلة زمانی معیّنی به دنیا آمده‌اند و موقعیت‌های تاریخی خاص و علایقی خاص در سطح فردی و سیستمی، آنها را از هم تفکیک می‌کند.
امّا ازآنجا که همواره و به طور پیوسته فرزندانی در هر جامعه متولّد می‌شوند، نقطة مشخّصی وجود ندارد که یک نسل را از نسل دیگر جدا کند. بنابراین تمایز قایل شدن بین معاصران (کسانی که در یک زمان به سر می‌برند) و هم‌سالان (کسانی که در یک سن قرار دارند)، دارای اهمّیت است.
طبقه‌بندی «نسل زد» در حوزة مطالعات جوانان «ایران»، افراد بین 20 تا 25ساله را شامل می‌شود؛ نسل سوم انقلاب که به متولّدان 1374-1389 اختصاص دارد و درصد زیادی از جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند. البتّه در برخی از طبقه‌بندی‌های دیگر، با «نسل پنجم»، «نسل نت» یا «نسل پسا انقلاب» معرّفی می‌شود.
این نسل با فناوری‌های مدرن ارتباطی رشد کرده‌ا‌ند. گونه‌ای از فرزندسالاری در این نسل مشاهده می‌شود. غیر ایدئولوژیک بودن، علاقه و اشتیاق به جهان بیرون از ایران، تمایل به زندگی غیر سیاسی، وابسته به منابع درآمدی خود، علاقه به کار جمعی و توانمندی در آن، علاقه و توجّه به مؤلّفه‌های زیبایی‌شناختی زندگی و آمادگی برای یادگیری از دیگر ملّت‌ها، از جمله ویژگی‌های این نسل است.
با توصیفاتی که از نسل زد بیان شد، ضرورت مصاحبه با افرادی که از نزدیک تجربة کار با این بازة سنّی را داشتتند، گروه تحریریة موعود را بر آن داشت تا با فعّالان این حوزه وارد گفت‌وگو شود. در این بین محمّد لسانی، کارشناس و فعّال رسانه‌ای است که طیّ دو دهة گذشته با تمرکز بر موضوع سواد رسانه‌ای، خود را «مروّج سواد رسانه» در کشور، از راه‌اندازی فرهنگسرای رسانه تا رویدادهای آموزشی و فرهنگی می‌داند.
نظریه مبنایی برای تعریف نسل زد در نظر دارید؟
«نظریة نسلی» به عنوان نظریه‌ای تأثیرگذار در برنامه‌ریزی فرهنگی برای نسل‌های مختلف، هر نسل را دارای ویژگی خاصّ خود بازشناسی می‌کند. با نگاهی به نظریه ویلیام اشتراوس (William Strauss) و نیل هاو (Neil Howe) که عوامل مؤثّر بر شکل‌گیری نسل را ذکر می‌کنند، باید گفت:
نسل‌ها بر اساس شرایط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی که در آن رشد می‌کنند، شکل می‌گیرند.
اشتراوس و هاو استدلال می‌کنند که نسل زد یک «نسل قهرمان» است که برای حلّ مشکلاتی که توسّط نسل‌های قبلی ایجاد شده است، فراخوانده می‌شود.
این نظریه بیان می‌کند افرادی که با اینترنت و فناوری دیجیتال بزرگ شده‌اند، توانایی‌های شناختی و سبک‌های یادگیری متفاوتی نسبت به افرادی که دسترسی به این ابزار فناورانه نداشتند، دارند.
از سوی دیگر پرنسکی (Marc Prensky) استدلال می‌کند که:
بومیان دیجیتال یعنی افرادی که در دورة اینترنت متولّد شده‌اند، در انجام چند وظیفه به صورت هم‌زمان، پردازش موازی و تفکّر انتقادی بهتر از نسل‌های قبلی هستند.
شکل‌گیری سوژه‌های نسلی بر اساس موضوعاتی است که یک نسل با آن مواجه است. مهارت‌های شناختی نیز بر همین اساس توسعه می‌یابد. آیا نسل بومیان اینترنت که فرصت شناخت گسترده‌تری را دارند، باهوش‌ترند؟
نظریة iGen Twenge (هوش اینترنتی یا iGen) و متولّد شدن نسل‌های دهة نود هجری شمسی به بعد با این توانمندی فناورانه نظریه‌ای قوی است و در تعریف آن باید افزود:
این نظریه بیان می‌کند که نسل زد از نظر استفاده از فناوری، سلامت روانی و ارزش‌های اجتماعی آن، از نسل‌های قبلی متمایز است. تونگ استدلال می‌کند نسل زد که از رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌نماید، احتمالاً اضطراب و افسردگی را تجربه می‌کند و تنوّع محیطی و سبک‌های زندگی را بیشتر تحمل می‌نماید.
برخی حتّی پا را فراتر گذاشته و معتقدند نسل زد از بدو تولّد دارای ژن D، یعنی ژن فناوری هستند. iGen یا همان ژن اینترنت در نسل جدید کودکان، امکان همزیستی با محیط جدید و فناورانه را برای آنها با پذیرش بالاتر همراه می‌کند.
در سراسر جهان کمپ‌های ترک اعتیاد اینترنتی تأسیس شده است؛ به عنوان نمونه در «کرة جنوبی» برای نوجوانان و جوانان، محیط مبتنی بر ارتباطات انسانی و اجتماعی فراهم شده است تا بتوانند بهتر و بیشتر بر فواید و لذایذ ارتباط چهره به چهره تمرکز کنند.
نیاز به سواد رسانه، فاصله گرفتن از فضای مجازی نیست؛ بلکه آموختن استفادة صحیح از آن است.
در حالی که در تمام جهان برنامه‌های مشخّصی برای کنترل و برنامه‌ریزی برای نسل زد در برابر فناوری دارند، در ایران هیچ‌گونه راه حلّی برای رفع یا تعدیل «بیش‌مصرفی و غرقگی فناورانه» در این نسل نسبت به اینترنت وجود ندارد.
در صورت امکان ویژگی‌های نسل زد را بازخوانی کنید؟
برخی از ویژگی‌های نسل زد در نسخة آمریکایی که سایه‌ای در کشورمان را نیز دارد، به قرار زیر است:
- باهوش‌ترین نسل تا به امروز در زمینة فناوری؛
- هم متصّل به نت و هم جهان اطراف از طریق رسانة
اینترنتی، به نحوی که در اقصا نقاط جهان دوستانی می‌یابند و از وقایع جهان مطلّع هستند؛
- نسل زد تحصیل‌کرده‌ترین نسل تاریخ است. آنها همچنین بیشتر از نسل‌های قبلی به دنبال تحصیلات عالی هستند. این امر منجر به تعدادی نظریه و رویکرد جدید در آموزش، مانند یادگیری شخصی و آموزش مبتنی بر شایستگی شده است؛
- نسل زد تغییر و دگرگونگی در به‌کارگیری نیروی کار در محیط‌های فناورانه را تجربه می‌کند. آنها متنوّع‌ترین نسل تاریخ هستند و افرادی هستند که وارد عرصة اقتصاد گیگ (gig economy) می‌شوند؛ یعنی کارهای مقطعی و از راه دور؛
- این نسل، «هوشیاری اجتماعی» بسیاری دارند و عمیقاً نگران مسائل اجتماعی و زیست‌محیطی هستند. این امر منجر به ایجاد تعدادی نظریه و رویکردهای جدید برای سلامت روان، مانند ذهن‌آگاهی و روانشناسی مثبت در این نسل شده است؛
- بصری‌گرایی، ویژگی بعدی آنان است. انتخاب آنها عموماً فیلم و سریال و از میان کتاب‌ها، کمیک و مانگا را بیشتر می‌پسندند.
همان‌طور که مطّلع هستید، بنا بر اعلام بنیاد ملّی بازی‌های رایانه‌ای و انجمن ورزش‌های الکترونیک، نزدیک به 32 میلیون نفر در ایران به بازی‌های ویدئویی مشغولند. نسبت این نسل با بازی‌های ویدئویی و ورزش‌های الکترونیک چگونه است؟
بازی‌مداری نسل زد یک فرصت در خلّاقیت و بهره‌وری بالا است. بازی‌ها می‌توانند سرعت پردازش و حلّ مسئله را افزایش دهند. از سوی دیگر امکان اعتیاد و بیش‌مصرفی دارند؛ مثلاً در کتاب «راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی» (DSM) بازی‌های ویدئویی یا Game را یکی از اعتیادها در جهان معرّفی کرده است. در این کتاب آمده است که اعتیاد به بازی بین پسران 12 تا 20 سال، بیش از دختران و در کشورهای آسیایی، بیشتر از آفریقا و اروپا است.
از سوی دیگر متوسّط سنّ بازی در ایران حدود 23 سال و در «آمریکا» میانگین سنّ بازی در بین زنان، 44 و بین مردان 35 سال است؛ یعنی حتّی سنین بالا با بازی، مأنوس هستند.
بازی در سنین بالا آدرنالین خون را ترشّح می‌کند و برای ذهن سالمندان خوب است؛ امّا اعتیاد به بازی در هیچ سنّی مورد تأیید نیست.
استریمر (Streamer) بودن یکی دیگر از ویژگی‌های نسل زد است؛ به این معنی که در این نسل همه چیز به صورت زنده (Live) و آنلاین مورد توجّه است.
«آواگرایی» یکی دیگر از ویژگی‌های نسل زد است و این افراد علاقه‌مند به آوا، صدا و موسیقی هستند و به همین دلیل در میان این نسل، مطالعه کتاب‌های صوتی رایج است.
بر اساس مطالعات دانشگاه‌های داخل کشور، چه تصویر ذهنی‌ای از نسل زد در مطالعات دانشگاهی کشور وجود دارد؟
در داخل نیز مطالعات قابل ملاحظه‌ای صورت گرفته است. در یکی از مقالات این حوزه با موضوع «نگرش نسل‌ها به تمایزات بین نسلی در ایران بر مبنای جامعه‌پذیری رسانه‌ای» که توسّط دکتر محمّدحسن یادگاری، دکتر مهدی منتظرقائم و همکاران ایشان تهیّه شده، آمده است:
دهة پنجاهی‌ها به «سازش‌پذیر» شناخته می‌شوند و رسانة غالب آنها مجلّات و روزنامه‌ها بوده است.
دهة شصتی‌ها «خطرپذیر» بودند و رسانة غالب آنها سینما و تلویزیون و ویژگی‌های غالب آنها چارچوب‌پذیری، متحیّر در برابر فناوری، تجربه‌کنندگان سانسور، علاقه‌مندان به اسطوره‌های واقعی و فرصت‌های کم برای بروز خود بود.
دهة هفتادی‌ها را باید «تحوّل‌پذیر» دانست. رسانة غالب آنها اینترنت و ویژگی
نسلی آنها عبارتند از: شهروندان اوّلیة نسل سایبری، انعطاف‌پذیرتر در برابر تغییر، ثروت‌طلب، نوآور و خلّاق.
دهة هشتادی‌ها «محدودیت‌ناپذیر» هستند. رسانه غالب آنها شبکه‌های اجتماعی و ویژگی‌های نسل آنها شهروندان دیجیتال، نسل تجربه‌های زودهنگام، کمال‌طلب، شکاف‌شناختی با والدین، مصرف‌گرایی، تزلزل هویتی، برنامه‌ریزان شگفت‌انگیز و تقلیدکنندگان ایده‌ها است.
ورای ویژگی‌های منصوب به این نسل، دیدگاه متولّدان نسل زد چیست؟
برای هر نسل می‌بایست بر اساس ویژگی‌های خودشان برنامه‌ریزی کرد.
در سال 1931م. مفهومی به نام «رؤیای آمریکایی» (American Dream) در آمریکا مورد سرمایه‌گذاری قرار گرفت و بر اساس این مفهوم، فیلم‌ها، سریال‌ها، کتاب‌ها و برنامه‌ریزی‌های دیگری برای تغییر فکر آمریکایی‌ها صورت پذیرفت. در نتیجة رواج این مفهوم، آمریکا سرزمین فرصت‌ها، رفاه و آینده معرّفی شد. گذشته از اینکه چقدر این رؤیای آمریکایی محقّق شده یا خیر، این مفهوم‌پردازی سبب شده که نسل زد در آمریکا به آیندة آمریکا امیدواری بیشتری داشته باشند. باید از خود بپرسیم آیا در سینمای ایران، رؤیایی برای آیندة ایران ترسیم و تصویر شده است و نسل جدید در ایران چه تفکّری دربارة آیندة خود دارند؟
چگونه می‌توان نسبتی میان این نسل گزینش‌گر با وجوه فرهنگی، تمدّنی و ارزش‌ها و سنّت‌های جاری کشور برقرار کرد؟
قطعاً تفاوت‌هایی بین فرزندان با پدر و مادر آنها وجود دارد. والدین و مربّیان می‌باید به دنبال پیدا کردن مشابهت‌ها و سرمایه‌گذاری بر روی ابعاد هویّتی باشند تا بدین طریق بتوانند با ارتباط با نسل جدید، بر روی آنها اثرگذار باشند.
اهمّیت خانواده در نهادینه کردن ارزش‌ها بی‌مانند است. ارزش‌ها می‌بایست در لایة درونی خانواده بازتولید شود تا در نسل بعد متبلور و جاری گردد.
اگر فقط اسامی ارزش‌ها را به زبان بیاوریم، بدون اینکه به آنها معنی و عمق ببخشیم، موجب دور شدن نسل بعدی از ارزش‌ها خواهد شد؛ چون آنها را ویترین شکننده و تصویر بدون عمق و بُعد خواهند دانست.
از راه‌های عمق‌بخشی به ارزش‌ها می‌توان به خلق و تقویت آئین‌ها اشاره کرد؛ برای مثال می‌توانیم به فرزندانمان تزئین خانه در مراسم‌های مذهبی را بسپاریم. این امر، هم ارزش‌ها را نشان آنها می‌دهد و هم به صورت درونی در خانواده تمرین و اجرا می‌شود. بدین ترتیب خانواده و قوانین با هم بزرگ می‌شوند و قد می‌کشند.
مورد دوم در عمق‌بخشی به ارزش‌ها، بازتولید و نمایان کردن قهرمان و الگو است. انتخاب درست الگوها، نسل زد را در یافتن و درونی کردن ارزش‌ها یاری می‌رساند.
اگر قهرمان‌سازی در خانواده انجام نشود، قهرمان‌های دیگر که شاید مطابق ارزش‌های ما نباشد، جایگزین می‌شوند.
سومین موضوع تأثیرگذار برای نهادینه شدن ارزش‌ها، ارج گذاشتن به سمبل‌ها و نشانه‌ها و به کار بستن آنها است. نمادها و نشانه‌ها عملاً ذهنیت‌ساز هستند. رنگ سبز در شال سادات و لباس سیاه در عزاداری‌ها به عنوان بیرونی‌ترین تجلّی ارزش‌هاست.
انس بیش از حد با فناوری را یک تهدید بدانیم یا فرصت؟ چه راهکاری برای مواجهة صحیح با این نسل پیشنهاد می‌کنید؟
بر خلاف سخنان رایج اهالی رسانه در جامعه، فناوری دوستی نسل جدید را می‌باید قدر دانست؛ چرا که اسلام شیعی، اسلامی پویاست و در گذشته مدفون نیست؛ بلکه همواره با پذیرفتن زمانه، به کار گرفتن ابزار نوین در وجه درست آن و ارتقا دادن خویش، رو به جلو رفته است.
ما می‌بایست مسیر کودکان را در استفاده از فناوری هموار کنیم، جلوی آنها را نگیریم و در عین حال فناوری را بدون قانون و حریم، در اختیار آنها قرار ندهیم.
والدین و مربّی‌ها می‌باید بدانند که در کنار قرار دادن ابزار، باید نحوة استفادة صحیح از آن را نیز به نسل پس از خود بیاموزند.
با استناد به «توافق‌نامة استفادة رسانه در خانواده» باید گفت:
این پیشنهادی است که عقل سلیم (قضاوت عقلانی یا common sense) به عنوان یاریگر والدین و خانواده‌ها ارائه داده است؛ اینکه توافق‌نامه‌ای میان فرزندان و مربّیان آنها نوشته شود و برای استفاده از ابزار فناوری، قوانینی با توافق طرفین وضع گردد؛ برای مثال مراقبت از ابزار، ساعت گذاشتن برای استفاده از ابزار و... .
همة این قوانین می‌باید ضمانت اجرایی داشته باشند؛ برای مثال در صورت اجرا نشدن این قوانین باید مجازاتی برای تخطّی از قانون وجود داشته باشد.
چهار مرحلة استفاده از فناوری برای کودکان و نوجوانان را باید این‌گونه برشمرد:
1. ممنوعیت مطلق: خطر برای جسم و روان؛
2. استفادة امانی: به صورت محدود (ابتدا در گالری از محتوای اعضای خانواده، سپس فیلم‌های کوتاه و نهایتاً بازی در سنین بالاتر)؛
3. استفادة مشترک: به صورت خانوادگی (عدم واگذاری مالکیت و استفادة اعضای خانواده از ابزار دیجیتال با عنوان تبلت خانه که پدر و مادر بر روی دستگاه، برنامة مشخّصی دارند.)؛
4. استفادة مشروط: به صورت شخصی (دانستن رمز عبور و قانون‌گذاری چهارگانه: رعایت زمان، رعایت مکان؛ مثلاً غیر از اتاق خواب، اطّلاع نصب برنامة جدید و محدودیت نصب، اتّصال مدیریت شده به نت از طریق سرویس‌هایی مثل بومینو / 456.ir)؛
5. استفادة مسئولانه: توجّه به ارزش‌های خانوادگی و درونی شدن قوانین (گفت‌وگو و کمک گرفتن والدین از فرزندان در مسائل فنّی و نقد لایه‌های محتوا و آثار رسانه).