محمّد بن ابی‌عُمَیر اَزْدی

واحد پژوهش موعود

مُحمّد بن ابی‌عُمَیْر زیاد بن عیسی اَزْدی مکنّی به ابواحمد بین سال‌های 125 تا 135ه‍ .ق. در «بغداد» به دنیا آمد و در سال 217ه‍ .ق. وفات یافت.

شرح حال

ابن ابی‌عمیر بین سال‌های 125 تا 135ه‍ .ق. در بغداد به دنیا آمد و در این شهر اقامت داشت و از امام کاظم(ع) حدیث می‌شنید. در برخی از این احادیث، امام او را با کنیة ابواحمد خطاب کرده است.1 شیخ مفید2 و شیخ طوسی3 گفته‌اند که ابن ابی‌عمیر، محضر امام کاظم(ع) را درک کرد؛ امّا از آن حضرت روایت نکرده است. این مطلب با گفتار نجاشی و روایات بی‌واسطة ابن ابی‌عمیر از امام کاظم(ع) در «توحید»،4 «کمال الدّین و تمام النّعمة»5 و «کامل الزّیارات»6 سازگار نیست؛ مگر آنکه مقصود، کمی روایات وی از امام کاظم(ع) باشد.7

ابن ابی‌عمیر محضر امام رضا و امام جواد(ع) را نیز درک و از امام هشتم(ع) مستقیماً روایت کرده است.8

گرچه ابن ابی‌عمیر از اصحاب امام صادق(ع) نبوده و بیشتر روایاتش را با یک یا دو واسطه از امام صادق(ع) نقل می‌کند، امّا برخی او را از اصحاب امام صادق(ع) نیز دانسته‌اند. این اشتباه از آنجا ناشی شده که ابن ابی‌عمیر، هم‌نام یکی از راویانی است که در زمان امام کاظم(ع) درگذشته است.9 بعضی از رجال‌شناسان، روایت‌های این دو را خلط کرده و برخی احادیث نقل شده از امام صادق(ع) را به وی نسبت داده‌اند و آنها را مُرْسَل (حدیثی که از سلسله راویان آن یک یا دو تن حذف شده باشند) قلمداد نموده‌اند،10 برخی این روایت‌ها را از ابن ابی‌عمیر غیر معروف و مُسْنَد دانسته‌اند.11

شکنجه و زندان

ابن ابی‌عمیر روزگاری دراز در زندان هارون‌الرّشید به سر برد. مدّت حبس وی را از چهار سال12 تا هفده سال13 نوشته‌اند و سبب آن را به صورت‌های گوناگون بیان کرده‌اند. بنا بر قولی، علّت آن امتناع از پذیرفتن منصب قضا بود که بعدها به ناچار آن را پذیرفت‌. به گفتة دیگر، بدان سبب او را به زندان انداختند که می‌خواستند از مخفیگاه‌های شیعیان و اصحاب امام کاظم(ع) آگاه گردند.14

شیخ طوسی گفته است که مخالفان ابن ابی‌عمیر نزد هارون سعایت کردند که وی اسامی تمام شیعیان عراق را می‌داند. هارون او را احضار کرد و از وی خواست تا آنان را نام برد، وی امتناع کرد. پس هارون دستور داد تا او را برهنه کردند و بین دو نخل آویختند و 100 تازیانه زدند.15

بعد از هارون در زمان خلافت مأمون تا هنگامی که امام رضا(ع) حضور داشت، او و دیگر شیعیان در امان بودند" امّا بعد از شهادت ایشان، وی دستگیر و زندانی شد و رنج بسیار برد و هر آنچه داشت، به تاراج رفت‌.

جايگاه و مقام علمی

وی در نزد خاصّه و عامّه جایگاه مهمّی داشت. بنا بر گفتة شیخ مفید16 او معتمدترین و زاهدترین مردم زمانة خود بود. جاحظ، ادیب و عالم معتزلی، ابن ابی‌عمیر را از تندروترین مشایخ شیعه می‌شمارد.17

از نام تألیفات ابن ابی‌عمیر چنین برمی‌آید که او در علم فقه، علم حدیث، علم کلام‌ و مغازی تبحّر داشته است‌. طوسی18 از علی بن حسین فضّال نقل می‌کند که ابن ابی‌عمیر از یونس بن عبدالرّحمان افقه، اصلح و افضل بود، امّا خود طوسی در آنجا که اسامی طبقة سوم از اصحاب اجماع19 را ذکر می‌کند،20 یونس بن عبدالرّحمان و صفوان بن یحیی را فقیه‌ترین آنها می‌شمارد. بیشتر رجالیان روایات مرسل او را همانند روایات مسندش می‌پذیرند.

سیّد بن طاووس21 به استناد روایتی از کتاب «من لا یحضره الفقیه»، ابن ابی‌عمیر را منّجم دانسته،22 برخی هم این روایت را از جهت سند و متن، مخدوش دانسته‌اند.23

مراسيل ابن ابی‌عمير از ديدگاه قدما

ابن ابی‌عمیر از اصحاب اجماع است که رجالیان امامیه در صحّت روایات منقول از آنها اتّفاق نظر دارند.24 نجاشی سبب اعتماد علمای امامیه به مراسیل ابن ابی‌عمیر را چنین بیان می‌کند: ابن ابی‌عمیر بعد از نابود شدن کتاب‌هایش، از حفظ حدیث می‌گفت. لذا اصحاب ما به مراسیل وی اعتماد می‌کنند.25

شیخ طوسی در باب تعادل و تراجیح‌ می‌گوید: اگر یکی از راویان، خبر خود را با اِسناد و دیگری با ارسال ذکر کرده باشد، در راوی خبر مُرسَل دقّت می‌کنیم؛ هرگاه وی از کسانی باشد که فقط از ثقه نقل می‌کنند، این دو خبر بر یکدیگر ترجیح ندارند. از این‌روست که امامیه بین روایات محمّد بن ابی‌عمیر، صفوان بن یحیی و.. با روایات مُسندی که دیگران نقل می‌کنند فرقی قائل نمی‌شوند.26 اکثر فقها و رجالیان بر این عقیده رفته‌اند و مامقانی ادّعای تواتر این اجماع منقول را کرده است‌.27

ديدگاه متاخّران

گروهی از متأخّران می‌گویند: از نقل اجماع کشّی‌ چنین فهمیده می‌شود، حدیثی را که یکی اصحاب اجماع روایت کرده باشند، اعتبار حدیث صحیح‌ را دارد، خواه مرسل‌ باشد یا مسند، ثقه باشد یا ضعیف و یا مجهول، به شرط آنکه رجال سند تا راوی صحیح باشند.28 برخی دیگر مراسیل ابن ابی‌عمیر را معتبر ندانسته، آنان بین مراسیل او و دیگر ثقات تفاوتی قائل نیستند و معتقدند در مواردی، اصحاب اجماع از جمله ابن ابی‌عمیر از ضعفا حدیث نقل کرده‌اند.29 همچنین اجماع ادّعا شده را اجماع بر حکم شرعی دانسته‌اند که اصلش به شیخ طوسی برمی‌گردد و در اصول فقه ثابت شده است که اجماع منقول به وسیلة خبر واحد حجّیت ندارد.30

اساتيد و مشايخ

برخی از مشایخ وی عبارتند از:

ابوایّوب خزّاز، ابوبصیر، ابن اُذَینه، ابن سَنان، اَبان بن تَغلِب، ابان بن عثمان، اسحاق بن عَمّار، بُکیر بن اَعْین، جمیل بن دَرّاج، حَمّاد بن عیسی، حَمَّاد بن عُثمان، حَنَان بن سَدِیر، رفاعَه، عبدالله بن بُکیر، عبدالله المغیره، کردَویه، مُرازِم بن حکیم، معاویه بن عمّار، معاویه بن وهب، وهب بن عبد ربّه و بسیاری دیگر.

شایان ذکر است که ابن ابی‌عمیر با آنکه در صحبت مشایخ اهل سنّت به سر می‌برده و از آنها احادیث می‌شنیده، امّا فقط از طرق راویان امامیه نقل حدیث کرده است.31 نام او در بیش از 645 سند روایی آمده است‌.32

شاگردان و راويان

بعضی از راویان حدیث وی عبارتند از:33

احمد بن محمّد بن خالد برقی، ابو عبدالله برقی، احمد بن محمّد بن عیسی اشعری، احمد بن هلال، حسن بن محمّد بن سَماعه، حسین بن سعید، عبدالله بن عامرعلی بن سندی، علیّ بن مهزیار، فضل بن شاذان، محمّد بن خالد برقی، معاویه بن حکیم، یعقوب بن یزید و دیگران.

آثار

ابن‌بَطّه شمار مصنّفات ابن ابی‌عمیر را 94 ذکر کرده که بیشتر آنها در حیات وی نابود شده است. در سبب آن چنین گفته‌اند: خواهرش در زمانی که وی در زندان بود، کتاب‌هایش را زیر خاک پنهان کرد تا اینکه پوسید. به روایتی دیگر، کتاب‌ها را در غرفه‌ای نهاد و آب باران به آن راه یافت و آنها را از بین برد.34 بنا بر نقل طوسی بعد از شهادت امام رضا(ع) کتاب‌های ابن ابی‌عمیر به تاراج رفت و وی ناگزیر آنچه را از حفظ داشت، در چهل مجلّد گردآورد و آنها را «النّوادر» نامید.35 بعضی از کتاب‌های وی که فقط نامی از آنها باقی است، عبارتند از:

«المغازی»، «الکفر والایمان»، «البداء»، «الاحتجاج فی الامامة»، «الملاحم»، النّوادر، «یوم و لیله»، «التّوحید» و تعدادی کتاب‌های فقهی.36

وفات

ابن ابی‌عمیر در سال 217ه‍ .ق. درگذشت.37

پی‌نوشت‌ها