امام زمان ارواحنا فداه: شما چرا نماز شب نمی‌خوانید؟

علی مصباحی

اشاره

در شماره گذشته از توصیة مؤکّد امام زمان(عج) در مورد نماز شب گفتیم و روایاتی را که در باب اهمّیت آن و آثار و برکات این عمل عبادی آمده است، بیان نمودیم و سپس با استفاده از کلام اهل بیت(ع) به بررسی اینکه چرا موفّق به خواندن نماز شب نمی‌شویم، پرداختیم.

در این مطلب راهکارهایی برای زمینه‌سازی کسب توفیق خواندن نماز شب ارائه خواهیم داد.

چه کنیم تا توفیق نماز شب پیدا کنیم!؟

بر طبق احادیثی که در بخش اوّل آمد، مشخّص شد که عامل اصلی که توفیق نماز شب خواندن را از انسان سلب می‌کند، گناه است. حال سؤال اینجاست که چه باید کرد؟

بله؛ مشخّصاً باید نهایت تلاش خود را برای مجاهدة با نفس و ترک معصیت به کار بست؛ امّا ممکن است به خصوص در ابتدا این کار بسیار سخت باشد و زور انسان آن‌چنان که باید و شاید به نفس امّاره‌اش و ابلیس لعین نرسد!

در اد امه چند راهکار تقدیم می‌گردد:

دعا

شخصی به یکی از اولیای الهی شکایت کرد از اینکه آن‌چنان که باید، توفیق مراقبه و ترک معصیت ندارد و در نتیجه از نماز شب نیز گاه و بی‌گاه محروم می‌شود. پس از ایشان راهنمایی خواست؛ آن مرد الهی در پاسخ فرمود:

اندکی قبل از غروب آفتاب (که هنگام استجابت دعا است)۱ دعای ۲۲ «صحیفة سجّادیه» را بخوانید.

خب این پاسخ شاید در بدایت امر مقداری عجیب به نظر برسد. چرا؟ چون وقتی گناه مانع نماز شب است، به نظر می‌رسد پاسخ باید این باشد که باید مراقبه بیشتر شود تا گناه کمتر گردد و ان‌شاء‌الله توفیق حاصل؛ اما چرا این را نفرمودند؟ چون اگر توانش به قدر کافی بود، جلوی نفس گرفته می‌شد؛ امّا حال که ایمان ضعیف و نفسانیت قوی است، باید از چیزی مدد گرفت! آن چیست؟! آن چیز اسلحه انبیاء است؛2 یعنی دعا.

حال چرا از بین این همه دعا، دعای ۲۲ صحیفة سجّادیه؟

چه رابطه‌ای است بین ضعف انسان در برابر طغیان نفسانیات و این دعا؟

اگر فراز اوّل این دعا خوانده شود، به نظر می‌رسد که ارتباطش مشخّص می‌گردد؛ در فراز نخست امام سجاد(ع) خطاب به پروردگار می‌فرمایند:

اَللَّهُمَّ اِنَّكَ کَلَّفْتَني مِنْ نَفْسي ما اَنْتَ اَمْلَكُ بِهِ مِنّى، وَ قُدْرَتُكَ عَلَیْهِ وَ عَلَيَّ اَغْلَبُ مِنْ قُدْرَتي؛

خداوندا! مرا به اصلاح و تزکیة نفسم مکلّف ساخته‌ای و این کاری است که خودت از من به انجام آن تواناترى و قدرت تو بر آن (یعنی تزکیة نفس من و کنترل نفسانیتم) بیشتر است از قدرت من برای این کار.»

فَاَعْطِني مِنْ نَفْسي ما یُرْضیكَ عَنّي، وَ خُذْ لِنَفْسِكَ رِضاها مِنْ نَفْسي في عافِیَةٍ؛

پس چیزی که تو را از من خشنود می‌کند به من عطا کن و خشنودی‌ات را در حال تندرستی‌ام، از من دریافت دار.

بنابراین برای قدرت یافتن بر ترک معصیت و بندگی، ضمن آنکه باید نهایت تلاش و مراقبه و مجاهده با نفس را انجام داد، در بهترین اوقات استجبات دعا (مانند هنگام غروب آفتاب) باید عاجزانه از خداوند درخواست ‌کنیم تا نفس ما را چنان کند که موجب رضایتش شود و با صلوات‌هایی که بر محمّد و آل محمّد(ع) در ادامة این دعا می‌فرستیم نیز با توسّل به حضرات معصومان(ع)، دعا را به اجابت نزدیک می‌کنیم.3

مراقبة ویژه از زبان (به خصوص در مذمّت و عیب‌جویی)

امّا در خصوص مراقبه اینکه اگر انسان بخواهد به یک‌باره تمام اعضا و جوارح خود مراقبه‌ داشته باشد، در بدایت امر کاری دشوار می‌نماید؛ لذا باید دید که در شرع مقدّس بیشترین تأکید برای مراقبه از کدام عضو مشخّص شده تا توجّه بیشتری به آن داشته باشیم تا اندک اندک ان‌شاء‌الله بتوانیم دامنة مراقبه را توسعه دهیم.

در روایات بر مراقبة زبان تأکید بسیار فراوانی شده است! چنانچه امیر مؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:

«به خدا سوگند! پرهيزكارى را نديده‌ام كه تقوا براى او سودمند باشد؛ مگر آن كه زبان خويش را حفظ كرده باشد و... رسول خدا حضرت محمّد مصطفی(ص) فرمودند:

«ايمان بنده‌اى استوار نگردد تا قلب او استوار شود و قلب او استوار نشود تا زبانش استوار گردد.»4

از سوی دیگر، خود دایرة مراقبة زبان نیز بسیار گسترده است! اگر کسی بخواهد این دایره را در آغاز کار مقیّدتر و محدودتر کند، بزرگان مبتنی بر آیات5 و روایات،6 ترک مدح و ذم کردن دیگران (به خصوص مذمّت دیگران) را بسیار توصیه کرده‌اند؛ زیرا شخصی که از دیگران بدگویی می‌کند - بر طبق روایات - خودش به همان مواردی از دیگران بابتش بدگویی کرده، مبتلا می‌شود؛7 علاوه بر آنکه با وجود گناه غیبت (اگر بدتر از غیبت را که تهمت باشد، مرتکب نشود) باز بر طبق روایات، از رحمت الهی خارج، در برابر وسوسه‌های ابلیس لعین، بی‌پناه و گرفتار معصیت‌های بزرگ می‌شود!8

مجالست با علمای حقیقی (و ترک مؤانست با نااهلان)

مجالست با اتقیا و خوبان و خاصّه، علمای عامل و پرهیز از انس با اهل معصیت یا حتّی اهل غفلت و دنیا دوستان، از دیگر عواملی است که می‌تواند منجر به کسب توفیق نماز شب گردد؛ اما چرا؟!

همان‌گونه که بیان شد، گناه، اصلی‌ترین عاملی است که توفیق نماز شب را از انسان سلب می‌کند! لذا ناگزیر هستیم به تزکیة نفس! امّا آیا توان تزکیة نفس داریم؟ غالباً به تنهایی چندان توفیقی از مراقبه و مجاهده برای تزکیة نفس حاصل نمی‌شود.

پس باید در کنار بذل نهایت تلاش برای ترک معصیت و مجاهدة با نفس و توسّل به اهل بیت(ع) و تضرّع به درگاه الهی، کار دیگری را نیز انجام داد و آن، مجالست و مؤانست با علمای حقیقی و پرهیز از مجالست و انس‌گرفتن با اهل غفلت، منحرفان و دنیا دوستان است!

امیرالمؤمنین علی(ع) چنین بیان داشته‌اند:

«با علما مجالست کن، تا علمت زياد و ادبت نيكو و نفست تزکیه شود.»9

امّا مجالست با کدام عالمان چنین تأثیر شگفتی دارد؟

در دیگر روایات ویژگی‌هایی برای این عالمانی که باید برای تزکیة نفس با ایشان مجالست کنیم، بیان شده است؛ به عنوان نمونه رسول خدا حضرت محمّد مصطفی(ص) فرمودند:

«با هر عالمى مجالست نکنید؛ مگر عالمى که شما را از پنج چیز به پنج چیز دعوت کند:

از شکّ به یقین، از دشمنى به خیرخواهى، از تکبّر به تواضع، از ریا به اخلاص و از علاقه به دنیا به بى‌رغبتی به آن.»10

و در حدیث دیگری می‌فرمایند:

«حضرت عیسی(ع) به حواریون گفت:

خود را نزد خدا محبوب سازید و به او نزدیکی جویید.

حواریون گفتند: ای روح الله! چگونه نزد خدا محبوب شده و به او نزدیک شویم؟ فرمود: با در دل داشتن بغض گناهکاران و رضایت خدا را نیز با خشم گرفتن بر گناهکاران بطلبید.

گفتند: ای روح الله! با چه کسانی مجالست کنیم؟

فرمود: با کسی که دیدنش شما را به یاد خداوند بیندازد و سخنش بر دانش شما بیفزاید و کردار او شما را به آخرت ترغیب کند.»11

حال ممکن است سؤال شود چنین عالمانی را از کجا بیابیم؟! پاسخ در قرآن کریم بیان شده. خدای متعال می‌فرماید:

«وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا؛12

و آنها كه در راه ما [با خلوص نيّت] نهایت تلاش خود را بنمایند، قطعاً به راه‌هاى خود، هدايتشان خواهيم‌كرد!

اگر انسان صادقانه نهایت تلاش خود را برای بندگی به خرج دهد و آنچه در توان دارد بذل نماید، خداوند خودش هدایتگری عالم را در دسترس او قرار می‌دهد. حدیث شریف ذیل، مؤیّدی بر این معناست. امام حسن عسکری(ع) می‌فرمایند:

«... گروهی از علماى (به ظاهر شیعه، در حقیقت علمای) ناصبى مذهبى هستند كه خود را به ظاهر از موالی و دوستداران ما و دشمن دشمنان ما مى‌شمارند و شکّ و شبهه را بر شيعيان ضعيف ما وارد می‌نمایند و گمراهشان مى‌سازند و مانع ايشان از رسيدن به مقصد حق مى‌گردند. البتّه خداى تعالى از قلب هر كدام از اين عوام درمی‌يابد كه او هيچ قصدى جز نگهدارى دين و تعظيم ولىّ‌ خود ندارد. اين‌چنين فردى را هرگز در دست افراد ظاهر فريب‌كافر رها نسازد؛ بلكه مؤمنى را برايش برانگيزد تا او را به راه صواب آگاه سازد. سپس خداوند به آن شخص توفيق پذيرش امر حق را نیز عنایت فرماید. پس خداوند با اين كار خير دنيا و آخرت را براى او جمع مى‌كند و براى كسى كه او را گمراه نموده، لعن دنيا و عذاب آخرت را گرد مى‌آورد.»13

اگر انسان حقیقتاً راست بگوید و دغدغه‌اش بندگی و ترک معصیت و هدایت باشد، خدای هادی ارحم الراحمین بلد است که من حیث لا یحتسب.14 چنین عالمانی را نیز در مسیر زندگی انسان قرار دهد!

البتّه این نافی تلاش خود انسان برای یافتن چنین عالمانی نیست؛ گام اوّل صداقت انسان این است که برای فهم دینش بیش از پیش وقت بگذارد15 تا بتواند اصلاً بداند که یک دیندار واقعی باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد که اگر یافت، بتواند به توفیق الهی، ان‌شاء‌الله بشناسد و از محضرش بهره‌مند گردد.

ضمن آنکه از دیگر نشانه‌های مهم صداقت داشتن در طلب هدایت و بندگی، این است که باید روابط قبلی خود را که با عبودیت و بندگی و هدایت و ترک معصیت تناسبی ندارد، قطع نماید! (مانند عنوان بصری که تا از اساتید قبلی‌اش که گرفتار انحراف در عقاید بودند، در ظاهر و باطن نبرید، توفیق پیوستن و بهره بردن از محضر امام صادق(ع) را پیدا نکرد!)16 لذا نمی‌شود با حفظ همان روابط قبلی و انس با همان کسانی که قبلاً هم انس داشتیم و می‌دانستیم نباید با ایشان که دچار انحراف در عقاید17 یا گرفتار معاصی و فسق18 یا غرق در حبّ دنیا19 یا در غفلت20 هستند، مأنوس باشیم!

استفاده از دستور عام اهل بیت(ع) برای برخاستن برای نماز شب

همچنین عمل به این دستور عام حضرات معصومان(ع) جهت توفیق یافتن برای بیدار شدن در ساعتی معیّن از شب نیز می‌تواند بسیار نافع باشد؛ یعنی خواندن «آیة ۱۱۰ از سورة کهف» قبل از خواب:21

«قُل اِنَّما اَنَا بَشَرٌ مِثلُکُم یُوحی اِلَیَّ اَنَّما اِلهُکُم اِلهٌ واحِدٌ فَمَن کانَ یَرجُو لِقاءَ رَبِّهِ فَلیَعمَل عَمَلاً صالِحاً وَلا یُشرِک بِعِبادَةِ رَبِّهِ اَحَداً؛

بگو من فقط بشرى هستم همانند شما که به من وحى مى‌شود. حق این است که خداى شما یگانه است. پس هر که امید دارد به پیشگاه پروردگار خویش رود، باید عمل شایسته کند و هیچ‌کس را در عبادت پروردگارش شریک نکند.»

پی‌نوشت‌ها